Saturday, July 30, 2022

खोलीतला मेलेला पक्षी

 दार बंद आहे तोवर मी आहे 

सुट्टा, बेलाग

दार उघडावं तर ते सगळे आत घुसतील 

बाप, नवरा, मुलगा, शिक्षक, जबाबदार नागरिक  

आणि भोसडीचे धक्काबुक्की करतील 

ही खोली व्यापून टाकायला. 

आणि मी, 

हताशपणे निसटून जाईन किलकिल्या दारातून 

केव्हातरी परत येता येईल अशा संदिग्ध आशेने 

--

उपनिषदात असत दोन पक्षी 

एक बघणारा, 

एक घुमणारा 

--

जादूच्या प्रयोगात असतात दोन पक्षी 

एक दिसणारा

एक मरणारा 

--

बघणारा पक्षी कैद झाला  

आगन्तुकांच्या झोलझपाट्यात    

पिंजऱ्यातून तो  बघतो आहे 

किलकिल्या दाराने निसटून जाणाऱ्या मला 

Wednesday, July 6, 2022

ह्या ओळी

ह्या ओळी कधीच्या लिहून ठेवल्या आहेत 
त्यावरून फक्त थोडी धूळ झटकायची आहे, 
खिडकीबाहेर तिरकं करून त्यांना नीट तपासायचे 
आहे सकाळच्या निष्पाप उन्हात 
तेवढं झालं की तुझे-माझे विलग अर्थ 
ह्यांच ओळीत, तुझ्या-माझ्या एकमेकांना दाबू पाहणाऱ्या भाषांत 
एकाचा बळी जाऊन दुसरा अडगळीत जाईपर्यंत 
जिवंत तगमगणाऱ्या ह्या ओळी
ज्या कधीच्याच लिहून ठेवल्या आहेत

Thursday, May 12, 2022

त्रयस्थ रँडम मरणाबाबत निरीक्षणे

लोकलखाली कोणी आला
मॅसेज केला बायकोला
आज लेट 

पाहिली का रे बॉडी 
सफेद कपड्यात रक्ताळलेली
तेवढ्यात पुढे निघाली गाडी

चुकचुकले लोक, घड्याळे बघतात
ज्याला नाही काही खंत
ते शरीर तेवढे स्ट्रेचरात

असे मरती कोट्यानकोटी
पण रडेन फक्त माझ्यासाठी
सध्या पाहीन सिरीयल 
जी काल चुकली

नोंद आहे ह्या मृत्यूची
कोणीतरी आला गाडीखाली 
अशी अनेकानेक ग्रुपात 

असेल नाव कलेवराला
असेल एक गोष्टही
जिने अजस्त्र गोंधळाला 
रेंगाळवले काही क्षण, निरर्थक होण्याआधी


Tuesday, January 18, 2022

Chinua Achebe ह्यांची Things Fall Apart

 नुकतीच मी Chinua Achebe ह्यांची Things Fall Apart ही कादंबरी वाचून संपवली. १९५८ साली पहिल्यांदा प्रसिद्ध झालेली ही कादंबरी आफ्रिकन इंग्रजी साहित्यातील महत्वाची कादंबरी मानली जाते.

नायजेरियातील Igbo लोकसमूहाचे जीवन, त्यांच्या श्रद्धा आणि मूल्ये, आणि युरोपियन वसाहतवादातून येणाऱ्या ख्रिश्चन धर्मांतराच्या दबावाने ह्या श्रद्धा आणि मूल्यांत होणारे बदल – प्रामुख्याने त्यांचे ढासळत जाणे ह्याचं चित्रण कादंबरीत आहे.

प्रतिमा - इथे 

For all the fame of the novel, it is a very straightforward and compact read. पेपरबॅक आवृत्तीत कादंबरी १५२ पानांची आहे. गोष्ट अगदी मोजक्या पण अचूक तपशीलांतून आपल्यासमोर येते. अनेक Igbo संज्ञा आणि नावे असूनही त्याचा वाचताना फार त्रास होत नाही. Igbo म्हणी/वाक्प्रचार चपखलपणे जागोजाग येतात. It is a beautiful quick read that can lead to some deep reflections, if it reaches to one.

--

मला पुस्तक वाचताना आठवलेली अन्य पुस्तके/सिनेमे म्हणजे महाबळेश्वर सैल ह्यांची तांडव, द लास्ट समुराई (सिनेमा) आणि अनिल बर्वे ह्यांचं डोंगर म्हातारा झाला. तांडवला Things Fall Apart सारखीच वसाहतवादी धर्मांतरणाची पार्श्वभूमी आहे. पण तांडवमध्ये प्रचंड आक्रोश आहे. Things Fall Apart is in that sense is a creation of higher order. त्यांत क्रोध आहे, पण तो धुमसणारा नाही. क्रोधाचे, त्यातून येणाऱ्या कृतीच्या प्रेरणेचे, आणि आपली कृती किती थिटी, किती य:कश्चित, जे चाललं आहे त्याला तसूभरही न बदलणारी आहे ह्या जाणीवेतून येणाऱ्या कडवट शांततेचे चित्रण प्रचंड निर्विकारपणे केलेले आहे. ह्या निर्विकार चित्रणाला शेवटी एका अचूक फटकारा तेवढा दिलेला आहे. तांडव – त्या तुलनेत बंबाळ आहे, आणि वाचताना हा प्रश्नच पडतो कि हे लोक एवढे रडत राहिले, तेव्हा लढले का नाहीत? आपल्याला मोलाचे आपल्याकडून हिरावले जात असताना त्या बदलाचा हुंदके देत स्वीकार करणं ही निवड बुचकळ्यात पाडते. There is no fight.

द लास्ट समुराई किंवा डोंगर म्हातारा झाला मध्ये ही फाईट आहे. आपल्या कृतीने आपले वांछित ध्येय गाठायला काहीही मदत होणार नाही किंवा परिस्थितीत काहीही फरक पडणार नाही हे दिसत असतानाही आपण जे करू शकतो ते झोकून देऊन करण्याची irrational but spectacular निवड ही फारच striking गोष्ट आहे.

--

आपल्या आधुनिक व्यक्तिवादी मूल्यांत अशा वेडेपणाला फार जागा नाही. The concept of standing one’s ground for one’s beliefs is lost to us. हवंतर जे हरवणार, संपणार आहे त्याचा शोक करावा, अगदी अशा शोकाची नशा करावी, पण आपल्या आयुष्यात तसूभर फरक न पडू द्यावा असे आता आपण जगतो.

आपल्याभोवती जे चाललं आहे त्याचं वर्णन करणारी जी मॉडेल्स असतात त्यातलं एक मॉडेल आहे ते म्हणजे – anywhere आणि somewhere चं. आपली आधुनिक मूल्ये ही anywhere वाल्यांची आहेत. खूप औपचारिक शिक्षण घ्या, खूप वाचा किंवा पहा, आपल्याला जे हवं ते करण्यासाठी – जे आपणच ठरवायचं आहे – जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, पण कुठलेही होऊ नका, कायम fluid अशी नैतिकता ठेवा, कशाला कमिट होऊ नका, कारण आपण बुडत्या बाजूला असू तर आपलेच नुकसान असे हे anywhere लोक. ह्या निखळ स्वनिर्धारित मूल्यवस्थेत मी कोणत्याच बाह्य गोष्टीला अनुसरून जगत नाही. त्यांची प्रसंगोपात नैतिक भूमिका हीही त्यांच्या करिअरचा एक भाग असते, it is just an act they choose to play and can abandon if there are enough incentives.

--

ज्या William Yeats च्या कवितेतून Chinua Achebe ने आपल्या कादंबरीचे नाव दिले आहे, त्या कवितेत हा हरवण्याचा सूर जबरी आहे. Chinua Achebe ने आपली कादंबरी इंग्रजीत लिहिली, प्रादेशिक भाषेत नाही, just a point to note.

 

The second coming by William Yeats (इथून घेतली आहे – लिंक) – पुढे दोन कडव्यांपैकी पहिले आहे.

 

Turning and turning in the widening gyre  

The falcon cannot hear the falconer;

Things fall apart; the centre cannot hold;

Mere anarchy is loosed upon the world,

The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere  

The ceremony of innocence is drowned;

The best lack all conviction, while the worst  

Are full of passionate intensity.

Sunday, January 2, 2022

जयंत पवार स्मृती विशेषांक- वसा दिवाळी अंक २०२१

       जयंत पवार ऑगस्ट २०२१ मध्ये गेले. वसा २०२१ चा दिवाळी अंक त्यांच्याबद्दल, त्यांच्या मरणाबद्दल आहे.
       पवारांची ऋजुता, स्वतःला ठाम भूमिका असूनही आक्रस्ताळी न होण्याची त्यांची पद्धत, आणि शेवटी मृत्यूची शक्यता विस्तारत जाऊन अटळ बाब बनतानाही त्यांचं composure ह्या बाबी काही लेखातून खूप नीट उमजतात. त्यांनी एकाला सांगितलेलं ‘now it is between doctor and my body’ हे वाक्य ते स्वतःकडे बघण्याच्या प्रक्रियेत कुठे पोचले होते हे दाखवतं.

I wish I can have this composure when I will enter the region where death is mere a formality left, but I must wait for the due process to end. मला हे माझ्यासाठी होईल तेव्हा मी काय करेन ह्यापेक्षा जेव्हा हे माझ्या जगण्याच्या सवयींच्या, प्राधान्याच्या वर्तुळात असलेल्या माणसांसाठी करायला लागेल तेव्हा कसं होईल ह्याची जास्त काळजी वाटते. असो. पवारांच्या बद्दलच्या दिवाळी अंकाचे निमित्त करून स्वतःबद्दल बोलणारा मी एकटाच तर नाही, I am in good company!
दिवाळी अंकात अनेक लेख हे बादरायण आहेत. म्हणजे ते जयंत पवारांबद्दल, त्यांच्या मरणाबाबत नाहीतच. समजा ‘अधांतर नाटकाशी संबंधित कोणी गेले असते तरी हाच लेख कमी-जास्त प्रमाणात लिहिला गेला असता असे लेख. लिहिणाऱ्याला हे दिसत नाही का कि तो आत्मलेख लिहित चाललाय आणि मेलेला माणूस केवळ एक निमित्त होऊन बसला आहे स्वतःबद्दल बोलण्याचं.
म्हणजे अशा आत्ममग्नतेला बरं-वाईट म्हणण्याची बाब नाही. कदाचित अशी आत्ममग्नता ही फारच स्वाभाविक मानवी बाब असावी. पण लिहिणारे अशा स्वाभाविक मानवी गुणधर्मांच्या पलीकडे सरकत नाहीत का? असं सरकणं हा लिहिण्याचा एक मक्सद असतो ना?
पवारांसाठी ते घडलं होतं. त्यांचे त्यांच्या मित्रांशी बोलून, whatsapp द्वारे शेवटच्या दिवसांत झालेले संवाद हे दाखवून देतात. त्यांना शक्य असतं ते अगदी सरतेशेवटी, म्हणजे असण्याची रेष ओलांडून आपण नसण्यात जातो, तेही त्यांनी लिहिलं असतं. त्यांच्या शैलीत लिहिलं असतं, ज्यांत माणसांच्या आयुष्याबद्दलचा जिव्हाळा, त्यांच्या निवडी-आवडी ह्याबाबत एक विरक्त कारुण्य आहे.
त्यांचे चळवळींशी संबंध, भूमिका ह्याबद्दल लोकांनी लिहिलं आहे. ते conservative, उजवे नव्हते किंवा अशा गटांना सहानुभूती असलेले नव्हते हे स्पष्ट आहे. पण आपल्या राजकीय-सामाजिक भूमिकांसाठी लिखाण माध्यम वापरणारे ते होते असं मला त्यांच्या कथांमधून वाटलं नाही. (मी त्यांची नाटके पाहिलेली किंवा वाचलेली नाही.) त्यांची भूमिका ही त्यांच्या लिखाणाची परिणती होती.

असो. पवार नाहीत आता, आणि त्यामुळे त्यांच्या नव्या लिखाणाची शक्यताही नाही.      

Saturday, December 25, 2021

शहाणपण

पंधराव्या वर्षी मला हे ठाऊक होतं की

हे जग केवळ माझ्या विजयासाठी राखीव आहे

पंचवीस वर्षाचा झालो तेव्हा मी माझ्या

दिग्-पराजयाचे पांढरे निशाण शोधू लागलो होतो

पस्तिशीचा झालो तेव्हा मी होतो अनभिषिक्त चक्रवर्ती

692 स्क्वेअर फुटांचा

आता मी वाट पाहतो आहे पंचेचाळीशीची

जेव्हा 15 वर्षाच्या जगजेत्त्याला मी देऊ करेन शहाणपण

जे तो विनम्रपणे दुर्लक्षून टाकेल 

Wednesday, December 15, 2021

डिसेंबरातल्या सकाळी

 डिसेंबरातल्या सकाळी 

मुंबईचे ऊन जीवाला सुखाने बिलगते 

आणि माणसांची गर्दी असते उबदार 

तेव्हा मला वाटतं हे तुला सांगायला हवं 


तुला सांगायला हवं मी कसा 

पक्का बदमाश होत आलोय ते 

मी एक अनेक छोटे छोटे कप्पे असलेलं 

कपाट बनलो आहे

आणि त्याला देखणं दारही आहे 


आतल्या प्रत्येक कप्प्यात एक एक करून 

माझी सोंगे आहेत 

त्यांची बडबड अहर्निश चालू आहे 

आणि प्रत्येक कप्प्यात मिनिएचर पोकळी आहे 

तुझ्या सहानुभूतीदार अस्तित्वाची 


दररोज मी कोणत्याही एका कप्प्यात  असतो 

त्या कप्प्यातून बाहेर पडायच्या विवंचनेत

मला कसंही करून जायचं असतं  

माझी वाट पाहणाऱ्या दुसऱ्या कप्प्यात 

जिथे तू अगोदरपासूनच आहेस 


पण, एक दिवस ही सोंगे थांबणार जानेमन

हे मुखवट्यांचे निगोशिएशन केव्हातरी 

सपशेल गंडणार 

आणि मग प्रत्येक कप्प्यात निर्विकार शांत कलेवर 

हा देखणा दरवाजा सताड उघडा 

तेव्हा तुला ऐकू येईल माझा मितिहीन आवाज 

का असण्याच्या काचातून सुटून

 तू विरघळलेली असशील 

ह्या चोरट्या दिलखेच डिसेंबरसारखी  

खोलीतला मेलेला पक्षी

 दार बंद आहे तोवर मी आहे  सुट्टा, बेलाग दार उघडावं तर ते सगळे आत घुसतील  बाप, नवरा, मुलगा, शिक्षक, जबाबदार नागरिक   आणि भोसडीचे धक्काबुक्की ...