Wednesday, January 20, 2021

तांडव म्हैसूर मसाला

मुंबईत म्हैसूर मसाला नावाचा प्रकार डोश्यांच्या विक्रेत्यांकडे मिळतो. खाद्यगृहांपेक्षा तो रस्त्यावर चांगला मिळतो. बहुतेक ठिकाणी म्हैसूर मसाला म्हणजे डोसेवाल्याकडे असणाऱ्या अनेक गोष्टी, ज्या डोश्यावर शिजवल्या जाण्याजोग्या आणि खाण्याजोग्या असू शकतात अशांचे एक मिश्रण आणि त्यावर बटर-चीज-पनीर अशा दुग्धजन्य पदार्थांचे किमतीच्या औकातीनुसार फवरण आणि आवरण असा प्रकार असतो. म्हैसूर मसाला बनताना बघायला फार गंमतीचे वाटते. म्हैसूर मसाला खाताना तेवढी गम्मत वाटत नाही, कारण काही घासानंतर घशाला लागलेल्या स्निग्ध पदार्थावरून सारे सहज पोटात घसरत आहे असेच वाटू लागते. आणि ह्या डोश्याला म्हैसूर मसाला का म्हणतात (ज्याला मयसूर असे पुकारले जाते) हे आपल्याला आपल्या खायच्या अनुभवावरून फारसे कळत नाही. ‘तांडव’ नावाचा प्रकार Amazon Prime वर बघताना मला म्हैसूर मसाल्याची आठवण येत राहिली.

ह्यातही ‘तांडव का म्हटलं आहे हे फार कळत नाही. अगदीच मयसूर डोसा होऊ नये म्हणून शेवटला तांडव नावाची एक पार्टी उत्पन्न होते. पण ‘तांडव च्या ऐवजी ‘X XX’ किंवा ‘मांडव किंवा ‘(स्मार्टफोनला) बोट लावेन तसा मुडदा असं काहीही नाव चाललं असतं. फक्त ही सगळी गोष्ट एका काल्पनिक देशांत चालली आहे असं दाखवलं जायला हवं होतं. मला खरंच हे कळत नाही कि भारताच्या पंतप्रधान पदाच्या भोवती कौटुंबिक कारस्थान आणि ईर्ष्या ह्यांची गोष्ट का दाखवायची? त्याने जे बनवलं आहे त्याच्या गुणवत्तेत काय भर पडली?

विवादास्पद विधाने, प्रसंग हा मसाला अगदी व्यवस्थित मुद्दामून भरलेला आहे. भावना दुखावल्याचे सावज अडकावे म्हणून लावलेला आणि किंचितही न लपवलेला तो सापळा आहे. फक्त हुशारी ही आहे कि विविध दुखावल्या भावनांची सावजे एकत्र येतील, म्हणजे देवता-जात-राजकीय पक्षांचा भूतकाळ, अशी छान म्हैसूर मसाला चलाखी दाखवलेली आहे. पण सांस्कृतिक भुवया आणि खालच्या अवघड जागा ह्यांना न झेपणारा सेक्स टाळलेला आहे. अमुक एका पालकासोबत संभोग किंवा गुदद्वाराशी वेदनादायी शारीरिक क्रिया ह्यांबद्दलच्या धमक्या, विविध प्रकाराने दाखवता येऊ शकणारा रक्तपात, नाकातून सेवन करायचे घातक पदार्थ, कर्करोगास कारण धूम्रपान आणि बौद्धिक संतुलनाला धोकादायक मद्यपान हे चालेल, पण सेक्स हा केवळ फोरप्ले आणि त्यातूनच समाधी असा अध्यात्मिकच आला पाहिजे हे आता आपल्या सिरीजचे नवे सत्व आहे.

सिनिसिझम सोडा, It could have been decent thriller, पण मागच्या दोन वर्षांत वृत्तपत्रात आलेल्या प्रत्येक बातमीचा एक भाग गोष्टीत पाहिजेच अशा अट्टाहासाने माती झालेली आहे. मला आवडलेला भाग आहे ते एका नेत्याच्या स्वीय सचिवाचे पात्र. तुला आपल्या कामामुळे अनेक अनैतिक गोष्टी कराव्या लागतात त्याची तुला खंत वाटत नाही का असे विचारल्यावर तो जे उत्तर देतो ते खास आहे. तेवढ्यासाठी मला सारे एपिसोड बघितल्याचे वाईट वाटणे एकदम संपलेले आहे. मनुष्यात आपण केलेल्या कोणत्याही कृत्याच्या खेदापासून मोकळे होण्याची स्वाभाविक वृत्ती असते, आपल्या अनैतिक कृत्यांची टोचणी लागून मकबूल होणारी माणसे हे आपल्यातल्या काही हुशार लोकांनी बाकीच्यांना दाखवलेले बुजगावणे आहे असं मला वाटतं. अशा आशयाची लाईन पकडणारे काही बघायला मिळाले मजा वाटली. मयसूर मसाला डोसा खाताना बीटरूट खाऊ शकलो असा आनंद मला वाटतो तसाच हा आनंद आहे.

स्त्रोत: इन्टरनेट 


Friday, December 18, 2020

नुकतेच वाचलेले काही

मागच्या महिन्याभरात मी ३ इंग्रजी कादंबऱ्या वाचल्या. ह्या तिघांतील सामाईक दुवा म्हणजे कादंबऱ्यांचे कथानक भारतात घडते. ह्या तीन कादंबऱ्या म्हणजे अवनी दोशी ह्यांची ‘Burnt Sugar’ (जी Girl in white cotton ह्या दुसऱ्या नावानेही प्रसिद्ध झाली होती), हरीश एस. ह्यांच्या ‘मिश्या ह्या मल्याळम कादंबरीचा इंग्रजी अनुवाद ‘Moustache’ आणि Deepa Anappara  ह्यांची Djinn Patrol on the Purple Line’.

अवनी दोशी ह्यांची Burnt Sugar ही २०२० च्या बुकर पारितोषिकाच्या short-list मध्ये होती. कादंबरीच्या कथेत सुरुवातीपासूनच वेदनेची जाणीव आहे, जी कथेत कमी-जास्त तीव्र होत जाते. मला स्वतःला सुरुवातीला कादंबरी वाचणं जड गेलं, कारण कथेचा स्लो पेस आणि दुखःदायक अनुभवाचे तपशीलवार विवरण.

ह्या कादंबरीमुळे आठवणाऱ्या दोन अजून कादंबऱ्या म्हणजे जेरी पिंटो ह्यांची  Em and the Big Hoom’ आणि Jhumpa Lahiri ह्यांची ‘The Lowlands’. जेरी पिंटो ह्यांची कादंबरी आठवण्याचे कारण कथांमधील समान दुवा, coming of age among a disturbed family, आहे. लाहिरी ह्यांची कादंबरी आठवण्याचे कारण म्हणजे भारतातून अमेरिकेत गेलेल्या भारतीयांच्या पाल्यांनी लिहिलेल्या कादंबऱ्या असा गट केला तर त्यात Burnt Sugar आणि The Lowlands येतील. ह्या कादंबऱ्या म्हणजे आपल्या पालकांकडून, नातेवाइकांकडून आलेल्या गोष्टींची, अनुभवांची आणि स्वतःच्या upbringing ची उजळणी आणि फेरमांडणी आहे का हे माझे कुतूहल आहे. म्हणजे काही प्रमाणात असं घडणं बहुतेक लेखकांसाठी अपरिहार्य आहे, पण भारतीय इंग्रजी लेखकांच्या बाबतीत असा भूतकाळ+आत्मशोध प्रकार जास्त असावा असा माझा कयास आहे.

हरीश एस. ह्यांच्या ‘Moustache’ बद्दल, म्हणजे त्याच्या इंग्रजी अनुवादाला मिळालेल्या पुरस्काराबद्दल पेपरात वाचल्यानंतर मी ही कादंबरी वाचायला घेतली. कादंबरीची सुरुवात प्रचंड भौगोलिक तपशिलांनी होते, पण ह्या तपशिलांचे आकलन गोष्ट एन्जॉय करायला बंधनकारक नाही. आत्ता आहे त्याच्या २/३ आकारातही गोष्ट संपली असती, पण लेखकाने multiple endings चा पर्याय निवडला आहे, तो थोडा अनाकलनीय आहे. कादंबरीत येणारे जातींचे, स्त्री-पुरुष आकर्षणाचे उल्लेख तसे raw आहेत, पण अश्लील नाहीत. अशा काही उल्लेखांनी मूळ मल्याळम लिखाणाबद्दल गदारोळ माजला होता. थोडा सिनिकल आणि थोडा lamenting about past असा टोन गोष्टीच्या पार्श्वभूमीला आहे, त्यामुळे वाचायला मजा येते.

‘Djinn Patrol on the Purple line’ बरेच दिवसांपासून वाचायची होती, पण पैसे वाचवून वाचायला मिळत नव्हती! झोपडपट्टीमधील बेपत्ता होणाऱ्या मुलांचे संदर्भ आणि मध्ये मध्ये भुताळी पात्रांचा वापर ही कादंबरीची वैशिष्ट्ये आहेत. कथेत खूप शक्यता सामावलेल्या आहेत, पण लेखिकेने काही एक निवड करून गोष्ट आटोपती घेतलेली आहे. कथेत आणलेला धार्मिक राजकारणाचा संदर्भ लेखिकेने तिची भूमिका मांडायला आणलेला असावा असं कादंबरीच्या शेवटी असलेल्या acknowledgement मधून वाटतं. मला वाटतं कि ते टाळलं जायला हवं होतं. कादंबरी बेसिकली व्यक्तिगत तपशीलवार reportages एकत्रित करून गुंफलेली आहे आणि त्याला महानगर, गरिबी, राजकारण ह्यांचे टेकू दिलेले आहेत.

मला Kindle Unlimited वर अचानक Milk Teeth ही कादंबरी मिळाली. माटुंग्यातील रेंट कंट्रोल घरांत राहणारी कारवारी कुटुंबे, त्यांच्यातील शेजारीसंबंध, त्यातून येणारी प्रेमकथा आणि १९९० च्या दशकातील मुंबई अशी पार्श्वभूमी कादंबरीला आहे. अगदी hidden gem नाही, पण लक्षणीय आहे.

Tuesday, December 8, 2020

कोव्हीड-१९ च्या संदर्भाने काही स्फुट लिखाण

 

मी हे लिहितो आहे तेव्हा रात्रीचे ११ वाजत आले आहेत. माझ्या घराजवळ हलदीचा किंवा कोणतातरी कार्यक्रम चालू आहे जिथे चालू असलेल्या गाण्या-बजावण्याचा आवाज मला बंद खिडक्यांतून स्पष्ट ऐकू येतो आहे. लग्नसराईच्या मौसमात दरवर्षी येतो.

मला मार्च-एप्रिल महिन्यांत कोव्हीड-१९ नंतरचे जग कसे बदललेले असेल असे काही बोलणाऱ्या लोकांची, त्यांच्या लेखांची आठवण येते आहे. त्यांनी आपापले स्वप्नरंजन आपापल्या योग्य ठिकाणी सांभाळून ठेवावे असे म्हणायची अनावर इच्छा होते आहे! पॉज आणि बदल ह्यातला फरक न कळणारे लोक मला ह्या निमित्ताने ओळखता आले. ह्यातले काही फेमस प्रकार इथे यादीत आणण्याचा मोह आवारत नाही.

1.     कोव्हीड-१९ नंतर लोक आरोग्यावर अधिक खर्च करू लागतील कारण ते आरोग्याच्या बाबतीत अधिक सजग होतील. तुम्ही मास्क लावण्याच्या बाबतीत लोकांचे गांभीर्य पाहिले तरी ह्या क्लेममधील बालिशपणा लक्षात येऊ शकतो. काहीजण नक्कीच अधिक घाबरट होतील. इंग्रजीत अत्यंत व्याकूळ एस्से लिहिणाऱ्या एक बाई त्यांच्या Twitter वर शंका प्रकट करत असतात. आजच त्यांनी विचारले आहे कि स्विमिंगपूलमध्ये जायला काही हरकत आहे का. त्यांना मुंबई-पुण्याजवळील विकेंड स्पॉट दाखवावेत का?

2.     अनेक नोकऱ्या वर्क फ्रॉम होम होतील. मोठ्या शहरांचे महत्व उरणार नाही वगैरे वगैरे. जश्या जश्या केसेस कमी होत आहेत आपल्यातल्या बहुतेकांचा ऑफिसला जायचा दिवस जवळ येत आहे. आणि केवळ employer नाही तर employee नाही ऑफिसला जायचे आहे. प्रौढ स्त्री पुरुषांना आपापले व्यक्तिगत आयुष्य जगता यावे ही मोठी बाब ऑफिसेस आणि शाळा साध्य करतात. अनेक पालक पाल्यांना शाळेत पाठवायला उत्सुक आहेत आणि अनेक कर्मचारी ऑफिसेसला जायला, अर्थात कम्युट परवडत असेल तरच! मोठ्या कंपन्यांना कर्मचाऱ्यांच्या जबाबदारीने वागण्याची खात्री नाही आणि अनेकजण एकाचवेळी आजारी पडले तर त्यांचेच नुकसान आहे ह्यापायी त्यांनी ऑफिसेस अजून सुरू केलेली नाहीत. जशी लस ही भीती घालवेल ऑफिसेस परत सुरू होतील. डिसेंबर २०२१ ला आपण वर्क फ्रॉम होमच्या सुरम्य आठवणीत रमलेले असू आणि गेले ते दिवस (आणि हजारो कोव्हीड-१९ रुग्ण) असे सुस्कारे टाकत असू अशीच शक्यता आहे.

3.     गावाकडे परतलेले लोक धास्तीने परत शहरांत येणार नाहीत. असे परतलेले स्थलांतरित हे रिसोर्स ठरतील आणि त्यांना वापरून आपापल्या राज्यांचा विकास करू अशा योजनाही कुठे कुठे बनल्या होत्या.

मला स्वतःला कोव्हीड-१९ हा आपली जगण्याची पद्धती बदलून टाकणारा प्रकार ठरणार आहे असं कधीच वाटलं नाही. जेव्हा आपल्याला एखादा अनुभव अंतहीन वाटतो तेव्हा आपण त्या अनुभवाशी जुळवून स्वतःत बदल करतो. एखादा अनुभव हा मर्यादित काळासाठी आहे ह्याची जाणीव आपल्याला असते तेव्हा आपण फारसे बदलत नाही. कोव्हीड-१९ च्या साथीच्या सुरुवातीपासूनच ह्या संकटाचा एक शेवट आहे हे आपण सगळ्यांनी ठरवून टाकलं होतं. लस हा तो शेवट असेल असं बहुतेकांचं म्हणणं आहे. पावसामुळे क्रिकेट सामन्यात व्यत्यय यावा, पण काही वेळाने तेवढ्याच ओव्हर्सचा सामना खेळवला जावा तसं.

आपण किती दुःखी होऊ शकतो हे आपण overestimate करतो. आपण खरे सुखशोधक भिरभिरे फुलपाखरू आहोत. अगदी आपल्या जवळच्या माणसाचा मृत्यूसुद्धा आपल्याला बदलत नाही, आपल्यावर कायम राहणारे व्रण पाडत नाही. मृत्यूपेक्षा त्या मृत्यूपूर्वीची प्रोसेस जर लांबलचक आणि अंतहीन (म्हणजे नेमकी केव्हा संपणार हे न कळणारी असेल) तर आपल्यावर आपल्या नकळत घाव साचत जात असावेत. पण तेही मिटू शकतात, जर आपण त्यांना नंतर गिरवत बसलो नाहीतर.

आपण ह्या पृथ्वीतलावर आहोत ते आपल्या पुढची पिढी पृथ्वीतलावर असेल हे आपल्या प्रजननातून नक्की करायला. हे प्रजनन आपल्या सुखाच्या शोधातून घडणारी गोष्ट आहे. त्यामुळे सुखाच्या शोधाची अनिर्वचनीय तहान आपल्याला दिलेली आहे. आणि आपल्या आजुबाजूच्यांचे मरण किंवा वेदना ह्यांपासून आवश्यक निब्बर असण्याची क्षमताही आपल्यातील बहुतेकांना दिलेली आहे. आणि ह्यात काही सिनिसिझम नाही. आपण जर दुसऱ्याच्या वेदनांनी कोलमडत असतो तर आपण त्याला मदतही करू शकलो नसतो. आपण दुसऱ्याला मदत करण्याकडेही एक काम म्हणून बारकाईने पाहू शकतो, पाहण्याचे शिकू शकतो ते ह्या निसर्गदत्त अलिप्त जाणीवेनेच.

कोव्हीड-१९ हा आपल्या जगण्याच्या पद्धतीत, आपल्या सुखशोधांच्या प्रवासात फारसे बदल घडवणार नाही असं वाटण्याचं अजून एक कारण म्हणजे ह्या आधीच्या भयानक रोगसाथींचे कोणते परिणाम आपल्याला आजवर आपल्यावर दिसतात असं विचारल्यावर दिसणारा अभाव. १९व्या शतकाच्या शेवटच्या दशकात अनेकजण मुंबई सोडून आपापल्या गावी परत गेले होते, प्लेगच्या साथीमुळे. पुढच्या वर्षी परत आले. परत फ्ल्यूच्या साथीत गेले असतील, परत आले. ह्यावेळचा मृत्यूदर आणि दळणवळण तर ह्या साथींच्या काळाहून चांगले आहे.

मला स्वतःला वाटतं कि माणसांच्या वर्तनात मूलभूत बदल झालेलेच नाहीत. बदल वाटतो तो संधीचा अभाव आहे. जश्या संधी आल्या आहेत तसे आपण आपल्या सुखलोलुपतेकडे परत गेलो आहोत. किंवा बदल असेल तर एकच आहे. आपल्यातील काही जण, जे एक क्रिटीकल गट आहेत, ते मानवी समूहाच्या साऱ्या समस्यांकडे एक कोडे म्हणून बघतात आणि त्याच्या उकलीच्या पाठी लागतात. ही जाणीव सुरुवातीपासून नसावी असं वाटतं. आपण आपल्या समस्येकडे उकल असलेले पण शोधावी लागणारे कोडे म्हणून पाहू लागलो कि आपली वर्तन बदलाची शक्यता अजून कमी होते. आपण केवळ पॉज म्हणून काही बदल करतो, जे सोडायला आपण कायम अधीर असतो.

कोव्हीड-१९ मुळे आपल्यांत काहीही मूलभूत बदल झालेला नाही असं वाटायचं अजून एक कारण म्हणजे कोव्हीड-१९ मुळे जे बदल होतील असं काहीजण म्हणत होते त्यातल्या अनेक गोष्टी कोव्हीड-१९ पूर्वीही शक्य होत्या, जसे वर्क फ्रॉम होम. जर वर्क फ्रॉम होम ऑफिसमध्ये काम करण्याहून किफायतशीर असेल तर कंपन्या ते अगोदरच करत्या. त्यांना कोव्हीड-१९ साठी थांबण्याची गरज नाही. आणि त्या करत नव्हत्या ह्याचा अर्थ असे करणे ही बेस्ट निवड नाही.

--

मी बदलणार नाही, बदलणार नाही असं जे म्हणतो आहे त्याचा अर्थ मानवी वर्तन बदलतच नाही असे नाही. मानवी वर्तन बदलायची एक स्वाभाविक दिशा आहे, जीवन अधिक सुखी होण्याकडे, सोपे होण्याकडे आपण येतो. धोतराकडून pant कडे आलो ती दिशा, पत्र टाकण्यापासून स्मार्टफोनपर्यंत आलो ती दिशा. कोव्हीड-१९ च्या साथीत अशा बदलांचे काही पोटेन्शियल होते असे मला वाटत नाही.

अर्थात बौद्धिकदृष्ट्या जे म्हटलं जातं ते टोकाचं असतं, approximation असतं. प्रत्यक्षात छोटा पण पक्का अपवाद दिसून येते, जो तथ्याला अधोरेखित करतो.

कोव्हीड-१९ मुळे मानवाच्या आयुष्याच्या दोन टोकांवर मोठा परिणाम झाला असं मला वाटतं, एक म्हणजे लहान मुले आणि दुसरे म्हणजे वृद्ध. हे परिणाम लगेच दिसत असतील असे नाही. पण हे परिणाम झाले असावेत.

अनेक लहान मुलांचे घराबाहेरील खेळणे-बागडणे सुमारे ६-७ महिने बंद होते, काही जणांचे आजही बंद असेल. मला असं वाटतं कि अजून काही वर्षांनी, म्हणजे अजून १४-२० वर्षांनी आपल्याला अधिक एकारलेल्या प्रौढ व्यक्ती मिळतील का? आणि भारतात आज उभरती असलेली आक्रमक धार्मिक राष्ट्रवादाची कमान उतरती होण्याची किंवा अजून तीव्र होण्याची सुरुवात ह्या कोव्हीड-१९ च्या काळांतल्या एकारल्या प्रौढांनी होईल का?

वृद्धांच्या बाबतीत घरातील त्यांची घटलेली स्पेस (३ वा २ पिढ्या असणाऱ्या घरातील वर्क फ्रॉम होम अवस्था) किंवा त्यांचे अधिक अधोरेखित एकटेपण (एकटी राहणरी वृद्ध जोडपी किंवा व्यक्ती) ह्या गोष्टी त्यांच्या जीवनेच्छेवर किंवा त्यांच्या स्वतःच्या उतारवयातील अपेक्षांवर परिणाम करतील का? एरवीही मला स्वतःला वृद्धत्व ही फारच कोड्यात टाकणारी बाब वाटते. एकतर बहुतेकांसाठी आयुष्याची ही वर्षे म्हणजे समुद्रातून भरावाने जमीन बनवावी असा कृत्रिमच प्रकार असतो. एक समाज म्हणून आपण समाजाच्या वृद्धत्वाची मोठी किंमत मोजतो. त्यांत भारतासारख्या देशांत, जिथे वृद्ध त्यांच्यासाठीच्या स्वतंत्र व्यवस्थांमध्ये राहण्याची शक्यता फारच कमी असते तिथे वृद्ध हे विषमतेचे वाहक बनतात. ज्या कुटुंबाना स्वस्थ वृद्ध सदस्य मिळतात त्यांची बालसंगोपन आणि शिक्षण ह्यांची अवस्था सुधारू शकते. बाकी कुटुंबाना हा फायदा मिळत नाही.

मी कायम एक चमत्कारिक विचार करतो. समजा भारतातून ६५ वर्षावरील वृद्ध नष्ट झाले तर उरलेल्या भारतीयांवर त्याचा काय परिणाम होईल? एक गोष्ट निर्विवाद आहे कि उरलेल्या समाजाची भौतिक समृद्धी जास्त असेल. मला तर असंही वाटतं कि आपली आयुर्मर्यादा घटली तर आपण अधिक जबाबदार होऊ. आपलं लांबलचक आयुष्य हे आपल्याला ‘आहे रे अजून वेळ अशीही जाणीव देतं आणि नंतर सुस्कारे टाकून आंबट द्राक्षांशी खेळायलाही खूप वेळ देतं.

माझं स्ट्रेंज भाकीत असं आहे कि कदाचित ७० च्या आसपासच्या वयोगटातील मृत्यूदर कोव्हीड-१९ नंतरही जास्त असेल आणि त्याचं कारण मानसिक असेल. किंवा भारतातील वृद्ध अधिक एकारलेली जीवनशैली अंगिकारतील.

--

लॉकडाऊननंतर जेव्हा बार परत सुरू झाले तेव्हा उत्सुकता म्हणून मी खायचे पार्सल आणायला एका बारमध्ये गेलो. (मला स्वतःला अजून बाहेर जाऊन गटात काही खाण्या-पिण्याचे धाडस झालेले नाही.) आणि तो बार शिगोशिग भरलेला होता. मद्यधुंद लोकांचे उंचावलेल्या स्वरातील बोलणे, ग्लास आणि प्लेट्सचे आवाज हे तसेच होते जसे लॉकडाऊनच्या आधी. टेबलांवर एकमेकांच्या जवळबसून, मास्क गळ्याशी उतरवून किंवा अजिबातच लांब ठेवून लोक गप्पा मारत होते, खात होते, दारू पीत होते. लोक कसे निर्णय घेतात ह्याची एक चांगली झलक मला मिळाली.

कदाचित आपण आपल्या सुखाच्या शोधासाठी अधिक कमिटेडच होऊन जावू. आणि अधिक एकारलेले, अधिक अलिप्त. कदाचित आपण नाही, पण आपली अपत्ये तशी होतील. आपण एकमेकांच्या खूपच जवळ आल्याने आता परत आपापल्याकडे परत जावे अशीच अनेकांची अवस्था झाली आहे का? व्यक्ती म्हणून आपली जाणीव टोकदार होत जाण्याचा जो प्रवास अखंड चालू आहे तो अधिक वेगवान होईल का? मला स्वतःला तरी स्वतःबद्दल असं वाटतं. पण कदाचित ही एक केवळ निसटती जाणीव असावी.

कारण लॉकडाऊनचा काळ, त्यातील कमी वर्दळीची अवस्था, शांत रात्री, सारेच जण घरात अडकून असल्याने आणि एकाच प्रश्नाकडे पाहत असल्याने निवलेली तौलनिक जेलसी, शमलेली चुरस हे सारे आता निसटून चालले आहे.

माझे वृद्ध आई-वडील सुमारे ६ महिने घराबाहेर पडले नव्हते. मला त्यांना आता थांबवून ठेवता येत नाही. असं वाटतं कि होऊन होऊन काय होईल? काहीही होण्याच्या साऱ्या शक्यतांकडे मी थोड्या शांततेने पाहू शकतो.

मे-जून महिन्यांत मास्कशिवाय कसे काय लोक वावरतात ह्या जाणीवेने मला सिरीयल आणि सिनेमेही पाहता येत नव्हते. आता तसं वाटत नाही. नाकाखाली घसरलेला मास्क लावून चालणारी, वाट पाहणारी, एकमेकांशी बोलणारी माणसे मला मानवी अस्तित्वाची सरासरी वाहक वाटतात. ‘नाश के दुख से कभी मिटता नही निर्माण का सुख ह्या रोमांचक वाटणाऱ्या ओळी ह्या अशा नाकाखाली, हनुवटीखाली मास्क घेऊन वावरणाऱ्या लोकांसाठी आहेत असं वाटतं.

--

माझ्या आसपासच्या रस्त्यावर पुस्तकांचे दुकान असलेले, अनेकांचे परिचित असे एक काका होते. ते कोव्हीड-१९ ने गेले. परवा रस्त्यात चालता चालता अचानक ते दिसल्याचा, हसल्याचा मला भास झाला. कोव्हीड-१९ नसता तर कदाचित मी त्यांना अजून वृद्ध होताना पाहू शकलो असतो, जाता-येता त्यांना हात करू शकलो असतो, काही बोलू शकलो असतो.

Daniel Kahneman च्या TED talk मध्ये तो म्हणतो कि आपल्यात दोन स्व असतात: कि अनुभवणारा आणि एक ते अनुभव आठवणारा. मला तो मनुष्य दिसला असे वाटणारा मी तिथेच उभा आहे, आपले काही आनंददायी आपल्या नकळत हरपल्याची टोकदार वेदना घेऊन. आणि हे आठवणारा मी पुढे जाऊन कांदे-बटाटे विकत घेतो, घरी येऊन ऐकू येणाऱ्या गोंगाटाने चिडून, थोडा निवून लिहितो. लिहिणं पूर्ण झाल्यावर येणाऱ्या रिक्त जाणीवेत कोव्हीड-१९ ची सावली हळूहळू माझ्याकडे सरकते असं मला दिसतं.

कोरोना व्हायरस कदाचित माझ्या शरीरातून एखादा प्रवास करून गेला असेल, पण तो हळूहळू माझ्या जवळजवळ येतो आहे अशी जाणीव मला कधीकधी होते. काम्यूच्या The Plague मध्ये मंदावत जाणाऱ्या प्लेगच्या शेवटच्या लाटेत Tarrou अचानक सापडतो, किंवा कोसळत्या Balrog च्या शेवटच्या तडाख्याने Gandalf पडावा तसे आपले होईल का असं मला वाटतं. मग सांख्यिकी मला धीर देते, कोव्हीडची सावली अगदी फिकट करून सोडते.

दिवसभर प्रवास करून एखाद्या नव्या शहराकडे जाताना उशिरा रात्री, त्या नव्या शहरातील निर्मनुष्य रस्त्यांवर पत्ता सापडू नये असं तर होणार नाही ना आपलं?          

Thursday, September 3, 2020

हा फक्त गोठलेला काळ आहे

हा फक्त गोठलेला काळ आहे.

बदललेलं काहीच नाही.

आपण प्रतीक्षा करतोय

ती आपल्याला स्तिमित करणारी कूसपालट नाही ही.

हा फक्त कोमा आहे, जिथे आपण आहोत पहडून

पण आपली बोटं, आपले पाय, आपल्या किडन्या, आपली आतडी

जिवंत आहेत, धीर धरून आहेत कि

हा माणूस उठेल आणि परत धावू लागेल,

परत बकाबका खाऊ लागेल,

परत खदाखदा हसू लागेल,

गळ्यात गळे घालून रडू लागेल,

विकत घेईल, विकत देईल,

स्वप्ने रचील, कर्जे घेईल

दिवस-रात्र एक करेल, परत म्हणेल

हवंय, हवंय

त्या भरोश्यावर हा आहे मेडीकली इंड्यूसड कोमा

उठेल तेव्हा हा नवबाजारसमाजसमूह

आपल्या अंगभूत पाशवी चैतन्याने

भरून टाकील शहरे,

वितळवून टाकेल हजारो वर्षे थिजलेले बर्फ

आपल्याच आकांक्षांच्या असह्य गरमीने.

तोवर,

मरणाच्या आदिम भीतीने

सुखाच्या शोधात घातलेला नवा खोडा

चुकवता यावा, सोडवता यावा ह्यासाठी

आपण दबा धरून आहोत.

आपण तेच जनावर असू, जे आधी होतो,

हा फक्त पॉज आहे,

पृथ्वीच्या अनभिषिक्त सम्राटाने पुढची एन्ट्री घ्यायच्या आधीचा.

Sunday, July 5, 2020

आपणही वाट पहावी आपल्या पाण्याने आपल्याला पोटाशी घेण्याची

पाऊस पडतोय बाहेर. म्हणजे मी तो बघतही नाहीये. त्याचा आवाज ऐकायला येतोय फक्त, इमारतींच्या पत्रा-झडपांच्या वरून अनेकगुणित होणारा पावसाचा मूळ आवाज. दिवसभर पडतोय पाऊस, ओल आल्यागत हवा, आणि जाग न आलेला दिवस.

फार प्रखर उजेड येत नाही ह्या घरात, आणि अशा पावसाच्या दिवसात दिवसाही घरात उबदार अंधार, खिडकीसमोरचे भाग सोडले तर. उजेड येत नाही, पाऊस येत नाही, खिडकीतून दिसतात बाकीच्यांच्या घरांच्या खिडक्या, आवाज ऐकू येतो पावसाचा, तडतड.

आता आवाज ऐकायला येतोय तो ऐकत झोपणार. पावसाच्या आवाजाचं भय आदिम आहे का आपल्यात? म्हणजे आपण झोपलो, आपलं लक्ष चुकलं आपल्या भवतालावरचं आणि मग हे पाणी एकदम आपल्या गळ्याशी आल्यावरच जाग येणार आपल्याला?

आपला बिछाना हे बेट आहे आणि त्यावर आपण अर्भकासारखे पडलो आहोत आहोत आणि हा अविरत पडणारा पाऊस शेवटी खिडक्यांतून आत येईल, हळूहळू साचत जाईल आपल्याभोवती. आपल्याला त्याचा आवाज आणि आपल्या स्वप्नांचा आवाज कळणार नाही वेगळा. ते पाणी आपल्या बिछान्याला स्पर्श करेल, आपल्याला स्पर्श करेल, आपल्याला सामावत घेईल.

ग्रेस म्हणतो,

नाहीच कुणी रे आपले

प्राणांवर नभ धरणारे

दिक्काल धुक्याच्या वेळी

हृदयाला स्पंदविणारे

एकटा आहे मी, हाक मारावी कोणाला ते एक वेगळं बेट, आणि सगळेच पाहतायेत वाट केव्हा पाणी त्यांना स्पर्शेल. आपणही वाट पहावी आपल्या पाण्याने आपल्याला पोटाशी घेण्याची.

 


Thursday, February 20, 2020

Parasite: उपभोगरम्य स्वप्नांचा paradox


शेवटी मी Parasite पाहिलेला आहे. आणि अनेक दिवसांनी टोरेंट शोधून डाऊनलोड करून तो पाहिला, म्हणजे परजीवी प्रकाराने परजीवी अशा नावाचा चित्रपट!
तर parasite मध्ये एक प्रसंग आहे. घर पावसाच्या पाण्यात बुडाल्याने बाप आणि मुलगा रात्रीच्या निवाऱ्याची सोय केलेल्या हॉलमध्ये झोपलेले आहेत. ह्या प्रसंगाच्या आधी येणाऱ्या प्रसंगात कुटुंबावर ओढवलेल्या एका कठीण संकटाला कसं तोंड द्यायचं ह्याची चर्चा चालू असताना बापाने माझ्याकडे काही plan आहे असं म्हटलेलं असतं. आता त्या हॉलमध्ये, पुराने बाधित शेकडो लोकांच्या मध्ये झोपलेले असताना, मुलगा बापाला विचारतो कि काय आहे तुमचा plan. बाप एकूणच कुटुंबासोबत जे घडलं त्याच विचारात असतो. मुलाच्या प्रश्नाला तो त्याच्याच धुंदीत उत्तर देतो. तो म्हणतो कि हे इतके बेघर लोक असा रात्री कॉमन हॉलमध्ये झोपायचा plan करून आले नव्हते.
बापाचे dialogues
Ki-woo, you know what kind of plan never fails? No plan at all. No plan. You know why? If you make a plan, life never works out that way. Look around us. Did these people think, “let’s all spend the night in the gym?” But look now. Everyone’s sleeping on the floor, us included. That’s why people shouldn’t make plans.
With no plan, nothing can go wrong. And if something spins out of control, it doesn’t matter. Whether you kill someone or betray your country. None of it fucking matters.
मला हा सीन बघताना गली बॉय मधला असाच बाप मुलाचा संवाद आठवला.
बाप म्हणतो – तेरेको वही सिखा रहा है जो मै सिखा है. तेरा सपना तेरी सच्चाईसे मेल खाना चाहिये.
मुलगा – मै नही बदलेगा अपना सपना अपनी सच्चाई से मेल खाने के वास्ते. मै अपना सच्चाई बदलेगा जो मेरे सपने से मेल खाये.
--

स्वप्नं बघावीत का नाहीत हा एकदम फंडामेंटल प्रश्न आहे.
एक पिक्चर म्हणतो, बघा, येईल तुमचेही स्वप्न खरे व्हायचा टाईम. आणि एक म्हणतो, जे आहे त्यात असण्याची अवस्था खरी. कसलं स्वप्नं वगैरे!
दोन्ही सिनेमांचे प्रिमाईस सारखेच, बाप ड्रायव्हर, घर म्हणजे जवळजवळ भिंतींमधील थोडी जागा.
पण गली बॉय एकदम capitalist (एवढी झोपडपट्टी दाखवली, पण कॉमन संडास नाही दाखवले!) आणि Parasite एकदम मार्क्सिस्ट (पब्लिक ट्रान्सपोर्टने येणाऱ्या लोकांना एक विशिष्ट वास असतो असं म्हणणारा मालक!)?
स्वप्नं बघायची शर्यत जिंकणाऱ्याना लाभदायी ठरत असेलच, पण समूह म्हणून आपण पर्यावरणाच्या नाशाच्या ज्या टोकाला आहोत त्याला ही उपभोगरम्य आयुष्याचे स्वप्न बघण्याची लतच कारणीभूत नाही का!
समजा आपण एकदम ‘ठेविले अनंते..’ असे जगू लागलो तर?
--

आपण बरेच पिक्चर पाहिले, आता काय किक बसणार असं वाटत असताना एकदम Parasite! आणि मग त्यावर हा तितकाच परपोशी लेखनप्रपंच!!
एक नंबर पिक्चर आहे बाकी.

तांडव म्हैसूर मसाला

मुंबईत म्हैसूर मसाला नावाचा प्रकार डोश्यांच्या विक्रेत्यांकडे मिळतो. खाद्यगृहांपेक्षा तो रस्त्यावर चांगला मिळतो. बहुतेक ठिकाणी म्हैसूर मसाला...