तांडव म्हैसूर मसाला

मुंबईत म्हैसूर मसाला नावाचा प्रकार डोश्यांच्या विक्रेत्यांकडे मिळतो. खाद्यगृहांपेक्षा तो रस्त्यावर चांगला मिळतो. बहुतेक ठिकाणी म्हैसूर मसाला म्हणजे डोसेवाल्याकडे असणाऱ्या अनेक गोष्टी, ज्या डोश्यावर शिजवल्या जाण्याजोग्या आणि खाण्याजोग्या असू शकतात अशांचे एक मिश्रण आणि त्यावर बटर-चीज-पनीर अशा दुग्धजन्य पदार्थांचे किमतीच्या औकातीनुसार फवरण आणि आवरण असा प्रकार असतो. म्हैसूर मसाला बनताना बघायला फार गंमतीचे वाटते. म्हैसूर मसाला खाताना तेवढी गम्मत वाटत नाही, कारण काही घासानंतर घशाला लागलेल्या स्निग्ध पदार्थावरून सारे सहज पोटात घसरत आहे असेच वाटू लागते. आणि ह्या डोश्याला म्हैसूर मसाला का म्हणतात (ज्याला मयसूर असे पुकारले जाते) हे आपल्याला आपल्या खायच्या अनुभवावरून फारसे कळत नाही. ‘तांडव’ नावाचा प्रकार Amazon Prime वर बघताना मला म्हैसूर मसाल्याची आठवण येत राहिली.

ह्यातही ‘तांडव’ का म्हटलं आहे हे फार कळत नाही. अगदीच मयसूर डोसा होऊ नये म्हणून शेवटला तांडव नावाची एक पार्टी उत्पन्न होते. पण ‘तांडव’ च्या ऐवजी ‘X XX’ किंवा ‘मांडव’ किंवा ‘(स्मार्टफोनला) बोट लावेन तसा मुडदा’ असं काहीही नाव चाललं असतं. फक्त ही सगळी गोष्ट एका काल्पनिक देशांत चालली आहे असं दाखवलं जायला हवं होतं. मला खरंच हे कळत नाही कि भारताच्या पंतप्रधान पदाच्या भोवती कौटुंबिक कारस्थान आणि ईर्ष्या ह्यांची गोष्ट का दाखवायची? त्याने जे बनवलं आहे त्याच्या गुणवत्तेत काय भर पडली?

विवादास्पद विधाने, प्रसंग हा मसाला अगदी व्यवस्थित मुद्दामून भरलेला आहे. भावना दुखावल्याचे सावज अडकावे म्हणून लावलेला आणि किंचितही न लपवलेला तो सापळा आहे. फक्त हुशारी ही आहे कि विविध दुखावल्या भावनांची सावजे एकत्र येतील, म्हणजे देवता-जात-राजकीय पक्षांचा भूतकाळ, अशी छान म्हैसूर मसाला चलाखी दाखवलेली आहे. पण सांस्कृतिक भुवया आणि खालच्या अवघड जागा ह्यांना न झेपणारा सेक्स टाळलेला आहे. अमुक एका पालकासोबत संभोग किंवा गुदद्वाराशी वेदनादायी शारीरिक क्रिया ह्यांबद्दलच्या धमक्या, विविध प्रकाराने दाखवता येऊ शकणारा रक्तपात, नाकातून सेवन करायचे घातक पदार्थ, कर्करोगास कारण धूम्रपान आणि बौद्धिक संतुलनाला धोकादायक मद्यपान हे चालेल, पण सेक्स हा केवळ फोरप्ले आणि त्यातूनच समाधी असा अध्यात्मिकच आला पाहिजे हे आता आपल्या सिरीजचे नवे सत्व आहे.

सिनिसिझम सोडा, It could have been decent thriller, पण मागच्या दोन वर्षांत वृत्तपत्रात आलेल्या प्रत्येक बातमीचा एक भाग गोष्टीत पाहिजेच अशा अट्टाहासाने माती झालेली आहे. मला आवडलेला भाग आहे ते एका नेत्याच्या स्वीय सचिवाचे पात्र. तुला आपल्या कामामुळे अनेक अनैतिक गोष्टी कराव्या लागतात त्याची तुला खंत वाटत नाही का असे विचारल्यावर तो जे उत्तर देतो ते खास आहे. तेवढ्यासाठी मला सारे एपिसोड बघितल्याचे वाईट वाटणे एकदम संपलेले आहे. मनुष्यात आपण केलेल्या कोणत्याही कृत्याच्या खेदापासून मोकळे होण्याची स्वाभाविक वृत्ती असते, आपल्या अनैतिक कृत्यांची टोचणी लागून मकबूल होणारी माणसे हे आपल्यातल्या काही हुशार लोकांनी बाकीच्यांना दाखवलेले बुजगावणे आहे असं मला वाटतं. अशा आशयाची लाईन पकडणारे काही बघायला मिळाले मजा वाटली. मयसूर मसाला डोसा खाताना बीटरूट खाऊ शकलो असा आनंद मला वाटतो तसाच हा आनंद आहे.

स्त्रोत: इन्टरनेट 

वाचलेले-पाहिलेले काही

वाचलेले 
१. एम. जे. अकबर ह्यांचे 'Kashmir: Behind the Vale'. 
इस्लामच्या माझ्या आकलनाची सुरुवात हे अकबर ह्यांच्या 'Shade of Swords' ने झाली होती. त्यानंतर त्यांचं 'Pakistan: A Tinderbox' हे पुस्तक वाचताना संदर्भ आणि प्रवाही लिखाण ह्या दोन्हीची सांगड घालण्याच्या त्यांच्या कौशल्याची मला जाणीव झाली होती. काश्मीरबाबतचे त्यांचे पुस्तक हे २००२ सालचे आहे. त्यामुळे मागच्या १७ वर्षांतील घटना त्यांत नाहीत. पण काश्मीरच्या दीड हजार वर्षाच्या इतिहासाची एकदम ओघवती मांडणी त्यांनी केलेली आहे. 
मध्ये 'पटेल असते तर कसा काश्मीर प्रश्न आलाच नसता' अशी चर्चा चालू होती. नेहरू हे काश्मीरबाबत किती आग्रही होते, त्यांनी प्रश्न युनोत नेला (आणि ही चूक होती हे नंतर त्यांना जाणवलं) पण तिथल्या भारतीय प्रतिनिधीने तो चुकीच्या पद्धतीने कसा मांडला आणि पटेलांच्या हिशेबात मुस्लीम बहुसंख्य काश्मीर हे भारतात येणार नाही हेच होते ह्या गोष्टी एम.जे. अकबर ह्यांनी पुस्तकात सविस्तर मांडलेल्या आहेत. 
इट्स अ गुड रीड. Must to get a soberer perspective on Kashmir issue. 
२. 'When Crime Pays' by Milan Vaishnav 
लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगारी ह्यांच्या संबंधांची चिकित्सा करणारे हे पुस्तक आहे. पुस्तक semi-academic स्वरूपाचे आहे. त्यामुळे भव्य मांडणीपेक्षा नेमकी पण सखोल मांडणी असलेले आहे. 
वैष्णव ह्यांचे मुख्य मुद्दे असे आहेत: 
भारतीय लोकशाहीचे गुन्हेगारीकरण हे १९५०-६० पासूनच सुरू आहे. पण तेव्हा गुन्हेगार हे राजकारणी म्हणून अस्पृश्य होते. पण राजकीय नेत्यांना त्यांचे उपद्रव मूल्य टिकवायला लागणारी मसल पॉवर आणि गुन्हेगारी जगताला लागणारी पोलीस अभयाची स्पेस आणि ह्या पोलीस दलाचा राजकीय नेतृत्वाकडे असणारा कंट्रोल ह्यामुळे लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगार अशी लिंक बनली. ह्या काळात गुन्हेगार हे प्रामुख्याने काँग्रेस नेत्यांच्या छायेत होते. 
१९७० पासून कॉंग्रेस राज्यांच्या स्तरावर दुर्बल बनली. गुन्हेगारांच्या कारवाया स्थानिक असल्याने त्यांना स्थानिक लोकप्रतिनिधीचे अभय गरजेचे होते. सतत बदलू शकणाऱ्या लोकप्रतिनिधींमुळे गुन्हेगारांना आपला व्यवहार सुरळीत ठेवणे कठीण झाले. त्यामुळे आपणच लोकप्रतिनिधी बनण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. 
राजकीय पक्षांची रिसोर्सेसची गरज आणि मतदारांची जात आणि सरकारी कामे होण्यासाठी कोणा बाहुबलीचा रेफरन्स लागण्याची गरज ह्या दोन्हीचे पर्याय गुन्हेगार बनले. म्हणजे मतदारांनी त्यांना जाणीवपूर्वक (भीतीच्या पोटी नव्हे!) निवडून दिले. 
पण गुन्हेगार लोकप्रतिनिधी झाल्याने त्यांनी आपली परत निवडून येण्याची शक्यता जास्त राहावी म्हणून सरकारी यंत्रणा दुबळी राहील आणि सामाजिक भेगा जिवंत राहतील अशाच स्वरूपाचे राजकारण केले/करतात. त्यामुळे त्यांच्या आसपासचे काही थोडे लोक वगळता अन्यांचा तोटाच आहे. 

३. सुजाता गिडला ह्यांचे Ants among Elephants 
हे पुस्तक आधी यु.एस. मध्ये प्रकाशित झाले. तिथे भारतातील जातीव्यवस्थेवर प्रकाश टाकणारे पुस्तक असा त्याचा गवगवा झाला. त्यानंतर ते भारतात आले. 
लेखिकेच्या आधीच्या दोन पिढ्यांची आणि विशेषतः तिच्या मामाची ही गोष्ट आहे. लेखिका ही आंध्रातील ख्रिश्चन दलित आहे. ती हे पटवून देते कि कितीही विसंगत वाटलं तरी तिला, विशेषतः तिच्या आधीच्या दोन पिढ्यांना  ख्रिश्चन असूनही दलित असण्याचेही भोग वाट्याला आलेलेच आहेत. अर्थात तिला ख्रिश्चन म्हणून काही नेटवर्क बेनिफिट मिळाला आहे का ह्याबाबत काही स्पष्टीकरण नाही. 
लेखिकेचा मामा हा नक्षल चळवळीत होता. पण तिथेही त्याला सामाजिक भेदभावांचा सामना करावाच लागला. 
लिखाणात आणि मुळातल्या अनुभवांत जो प्रामाणिकपणा आहे तो पुस्तक वाचताना भिडत राहतो. लेखिकेच्या आईची शिकायची आणि त्यानंतर मुलांना चांगले आयुष्य द्यायची धडपड हा भाग प्रचंड ताकदीने आला आहे. 
जाती आणि त्यातून लाखोंच्या आयुष्यांची झालेली परवड ह्याबद्दल मोठे भाष्य करणारे हे पुस्तक नाही. पण अन्यायाच्या ह्या अजस्त्र backlog ला टक्कर देताना 'परतावा देणारे शिक्षण' हा किती मोलाचा मार्ग आहे ह्यावरचा विश्वास वाढवू शकेल असे पुस्तक आहे. 

पाहिलेले
१. लव्ह पर स्क्वेअर फीट - विकी कौशलचा हा चित्रपट नेटफ्लिक्स वर रिलीज झाला आहे. थोडा पसरट आहे आणि उथळही. मी विकी कौशलसाठी पाहिला. 

२. क्राऊन सिझन २ - इंग्लंडच्या राणीवर बेतलेली ही सिरीज आहे. सुरुवाताचे काही भाग एकूणच सिरीजला कौटुंबिक मालिका करून सोडतात कि काय असे वाटतात, पण नंतर सिझन ग्रीप पकडतो. संवादात वापरलेले शब्द हा सुद्धा ह्या मालिकेचा एक विशेष म्हणायला लागेल. त्यांतला राणीने कसं वागावं ह्याबाबत लिखाण करणाऱ्या एका स्तंभलेखाकाबद्दलचा एपिसोड एकदम विशेष आहे. आपल्याला जे बोलायचं आहे ते ठाम, पण व्यक्तीशः टीका टाळून  आग्रही आणि समर्पक शब्दांतून कसं सांगता येतं आणि कसं सांगावं ह्याचं उत्कृष्ट उदाहरण हा भाग आहे. 

३. Black Mirror - सिझन ४ 
Black Mirror बद्दल फार काही सांगायला नको. कारण जे ह्या पंथात आहे त्यांनी हा माल सेवन केलेलाच असणार आहे आणि जे ह्या पंथात नाहीत त्यांनी हा प्रयोग करूच नये! 

४. Inside Edge 
Amazon Prime वर ही हिंदी-इंग्लिश मालिका आहे. क्रिकेटमधील लीग, त्यातील डावपेच आणि फिक्सिंग अशा चविष्ट घटकांवर सेक्स, रहस्य आणि ग्रीप ठेवणारी पटकथा असा मसाला आहे. सुरुवातीच्या काही भागांनंतर ती नेहमीचे रस्तेच गिरवते. पण तरीही वेगळा प्रयत्न आहे. रिचा चढ्ढा आणि विवेक ओबेरॉय ह्यांनी चांगलं काम केलेलं आहे. 

वाचलेले-पाहिलेले काही

१.     Empire of the Indus

नद्या आणि त्यांच्याभोवती असणाऱ्या सिस्टिम्स ह्याबाबत लिहिणाऱ्या परिणीता दांडेकर ह्यांच्या लिखाणात ह्या पुस्तकाचा उल्लेख माझ्या एका मित्राने वाचला. मग त्याच्याकडून मला ह्या पुस्तकाबाबत कळलं.

सिंधू नदीचा भूगोल आणि तिच्या अनुषंगाने आलेला काळाचा प्रवाह (इतिहास, राजकारण, माणसे) अशा दोन प्रतलात हे पुस्तक लिहिलेलं आहे. लेखिका पत्रकार आहे. पुस्तक हे academic नाही, पण म्हणून त्यात सरसकटीकरण नाही आणि लिखाण ससंदर्भ आहे. गुंतून एकसलग वाचत जावं असं पुस्तक आहे. पुस्तकाची सुरुवात आणि मध्यातला प्रामुख्याने सध्याच्या पाकिस्तानशी अनुषंगून असलेला सद्य आणि ऐतिहासिक भाग हे ताकदवान आहेत. शेवटचा तिबेटमधला भाग थोडा भावूक आहे.

२.     Empire of Indus  वाचताना पाकिस्तानबद्दल वाचावं असं मला वाटू लागलं. ‘Pakistan: A Hard Country’ हे पाकिस्तानबद्दलचं एक उत्कृष्ट पुस्तक मी वाचलं होतं. पण भारत-पाकिस्तान संबंध हे त्यात फारसे आलेले नव्हते. त्यामुळे ‘The Longest August:The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan’ हे पुस्तक मी वाचायला घेतलं.

पुस्तकाचे लेखक दिलीप हिरो (Dilip Hiro) हे academician नाहीत किंवा पत्रकारही नाहीत. ते शिक्षणाने इंजिनीअर आहेत. पण पेशाने लेखक आहेत. मुस्लीम देशांच्या बाबतीतल्या इतिहास आणि राजकारण ह्यांवर त्यांनी भरपूर लिखाण केलेलं आहे आणि ही यादी स्तिमित करणारी आहे. संदर्भ आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ह्यांची त्यांच्या लिखाणात कमतरता नाही. पण त्याचवेळी त्यांच्या लिखाणात ते निःसंदिग्ध भूमिका घेतात.

The Longest August मध्ये नेहरूंच्या self-righteousness वर त्यांनी वारंवार टीका केलेली आहे आणि अनेकदा त्यांचा हा स्वभाव चुकीच्या धोरणांना कसा कारणीभूत ठरला ह्याचीही मांडणी ते करतात. तसंच भारताची पाकिस्तान आणि चीनच्या संबंधातली भूमिका ही कधीही बोटचेपी नव्हती किंबहुना महत्वाकांक्षी होती ह्याचेही दाखले ते देतात. (भारताने आजवर म्हणजे मे २०१४ च्या अगोदर, आणि विशेषतः नेहरूंच्या काराकिर्दीत परराष्ट्र धोरणात मार खाल्ला आहे हि अनेकांना खरी वाटणारी मांडणी प्रत्यक्षात अत्यंत विसंगत आहे. दिलीप हिरो त्याचे अनेक दाखले देतात. केवळ दिलीप हिरोंनी केली आहे म्हणून मी असे म्हणत नाही. प्रत्यक्ष पुरावे आणि तर्कसुसंगत विचार केला तर हे कोणाच्याही लक्षात येऊ शकेल. पण आपल्याला आवडणारे नेते सोडले तर बाकी सगळ्यांचे राजकारण हे व्यक्तीहिताचे आणि देशघातकी ह्याच फ्रेमचा भारतातील ओपिनिअन मेकर्सवर किती पगडा आहे ह्याचे उदाहरण म्हणजे हि मिथके असावीत. किंबहुना ही मिथके काही एक हेतूनेच प्रसवली गेली असावीत असेच म्हणायला लागेल.)

       २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून ते २०१४ च्या मध्यापर्यंत एवढ्या वर्षांचा प्रवास गतिमानता आणि खोली ह्यांचे संतुलन ठेवून ४७५ पानांमध्ये (+ १०० संदर्भ आणि अन्य पाने) मांडलेला आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुस्लीम मानसिकता, राजकारण आणि धर्म ह्यांची तेव्हापासून असलेली अपरिहार्य सांगड (जी नंतर ब्रिटिशांनी जाणीवपूर्वक वापरली, आणि स्वातंत्र्यानंतर ती नव्हतीच असे भासवायचा किंवा होती ती केवळ मुस्लिमांची होती असे समज पसरवले गेले) आणि १९४७ नंतर राहिलेले कमी-जास्त वितुष्टाचे भारत-पाक राजकीय संबंध, भारताची त्याच्या आकार आणि इतिहासाने आलेली स्वाभाविक महत्वाकांक्षा आत्यातून जन्माला आलेली पाकिस्तानची स्वाभाविक आणि पायाभूत भारतभीती असे अनेक घटक दिलीप हिरो ह्यांनी स्पष्ट केलेले आहेत.

       स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुस्लीम मानसिकता, तिची मुघल सत्तेच्या ऱ्हासात असलेली मुळे आणि त्यातून द्विराष्ट्र सिद्धांताकडे झालेली वाटचाल ह्याबद्दल एम.जे.अकबर ह्यांचे Tinderbox: The Past and Future of the Pakistan हे पुस्तकही वाचण्यासारखे आहे.

३.     दिलीप हिरो ह्यांच्या वर उल्लेखलेल्या पुस्तकात झिया उल हक ह्यांच्या विमान अपघाताच्या वर्णनात मला A case of exploding Mangoes ह्या कादंबरीचा उल्लेख मिळाला. पाकिस्तानचे १९७० आणि ८० च्या दशकातले लष्करशहा झिया उल हक ह्यांच्या संशयास्पद विमान अपघाताचे fictional account ह्या कादंबरीत आहे. मनू जोसेफ ह्यांच्या लिखाणाशी साधर्म्य असणारा सिनिसिझम लेखक मोहम्मद हनीफ ह्यांचा आहे. फटाफट वाचून होणारी पण उथळ न होणारी अशी हि कादंबरी आहे. कादंबरीला एका सत्य घटनेची अपरिहार्य पार्श्वभूमी आहे आणि ही पार्श्वभूमी राजकीय असल्याने कादंबरीतील अनेक ताकदीच्या जागा कमी उठाव घेतात.

४.     Godless

Netflix वर ही एकाच सीझनची (अद्यापतरी!) मालिका आहे. Western ह्या genre मध्ये तिची गणना होईल. काय घडणार आहे हे तसं भाकीतेबल असलं तरी दाखवायची तऱ्हा म्हणून Godless पहावी. घोड्यांचा कथेतला वापर वेगळा आहे. शेवटच्या भागातली फाईट तर एक नंबर.

५.     Suburra: Blood on Rome  

रोम ह्या शहरांत घडणारी राजकारणी, माफिया आणि काही नामचीन अवैध कामे करणारी कुटुंबे ह्याबाबत च्या इटालियन टी.व्ही. सिरीजचा हा Netflix वरचा पहिला सिझन आहे. तशी मसाला सिरीयल आहे. पण टिपिकल अमेरिकन मालिकांच्या मायोनीज थरारापेक्षा वेगळी आहे. ह्याच नावाचा एक सिनेमाही आहे.

६.     मोह, माया, मनी

रणवीर शोरे, नेहा धुपिया ह्यांचा हा मध्ये केव्हातरी आलेला सिनेमा मी Netfilx वर पाहिला. फटाफट श्रीमंत व्हायचं आहे असा नवरा, नवऱ्यापासून लपवून आयुष्य जगणारी बायको आणि त्यांच्या आयुष्यात त्यांच्या निवडींनी होणारी उलथापालथ अशी गोष्ट आहे. पण फार काही मजा नाही.

७.     बापजन्म

हा सिनेमा Amazon Prime वर आहे. गोष्ट चांगली आहे, सादरीकरण तितकं गोळीबंद नाही. अजून आटोपशीर आणि कमी हुंदके देणारा चित्रपट करणं शक्य होतं असं वाटतं.

८.     अस्तु

हाही Amazon Prime वर पाहिला. चित्रपटाची गोष्ट संस्कृत प्रोफेसरची करून उगाच एलिट तोरा का दाखवत आहेत असं मला सुरुवातीला वाटलं. पण हळूहळू चित्रपट आपल्याला भिडतो, विशेषतः मोहन आगाशेंची भूमिका. पण त्यांचा प्रोफेसर म्हणून असलेला व्यासंग केवळ ते संस्कृत श्लोक म्हणतात त्यातून फार दिसत नाही. हा संबंध अगदी वरपांगी वाटतो. भैरप्पा ह्यांच्या ‘वंशवृक्ष’ नावाच्या कादंबरीत एक असंच संशोधकाचे पात्र आहे, बहुतेक सदाशिव नावाचे. ते संस्कृतीबद्दल संशोधन करत आहेत एवढेच सारखे कादंबरीत येते, पण काय करत आहेत ह्याबद्दल काही जास्ती येतंच नाही. Poetry नावाची South Korean फिल्म आहे. म्हातारपण, स्मृती आणि चूक-बरोबर ह्याचं जजमेंट ह्यांची माझ्या डोक्यात रुतून बसलेली इमेज म्हणजे हि साउथ कोरियन मूव्ही. 'अस्तु' इतका रुतत नाही, पण खूण सोडू नक्की शकतो.             

अमेरिकन गॉडस्

      ‘वेस्टवर्ल्ड’ बघितल्यानंतर इतकी डोक्यात जाणारी (म्हणजे गुंतवणारी, जीवनाचे मेटाप्रश्न (ह्या शब्दाच्या प्रेरणेसाठी जयदीप चिपलकट्टी ह्यांच्या ‘अल्बाट्रॉस सँडविच’ ह्या कथेला धन्यवाद) पाडू शकणारी, आणि त्यामुळे जो चाललाय तो वेळ थोडा गमतीत घालवायला मदत करणारी अशी) सिरीज परत लवकर बघायला मिळेल अशी आशा नव्हती. गणेश मतकरी ह्यांनी एकदा ‘अमेरिकन गॉडस्’ अमेझॉन प्राईमवर आहे ह्याची पोस्ट केली होती. त्यावेळी ह्या सिरीजचे रॉटन टॉमॅटोज वर चांगलं रेटिंग आहे एवढं मी बघून ठेवलं होतं. पण अमेझॉन प्राईमच्या स्वतःच लादून घेतलेल्या सेन्सॉरशीपबद्दल ऐकल्याने मी ते ह्या अगोदर सबस्क्राईब केलं नव्हतं. पण ‘डेथ इन द गुंज’ पण त्यावर आला आहे हे कळल्यावर मी ५०० रुपयेच वार्षिक फी आहे तर फाचाट तर फाचाट सेन्सॉर, पण अमेझॉन प्राईम सबस्क्राईब केलं.
      अमेझॉन प्राईमचं सेन्सॉरचे नियम थोडे फ्लुइड आहेत. म्हणजे काही फिल्म्सच्या बाबतीत कुसंस्कारी अपशब्द (उदा. ***, ****,** इ.), स्त्रियांची संपूर्ण उघडी छाती ह्या गोष्टी अमेझॉन छाटत नाही, पण प्रेक्षकाला ते पोचणार नाहीत ह्याची काळजी घेते. पण ‘अमेरिकन गॉडस्’ च्या बाबतीत पुरुषांची जननेंद्रिये एवढाच काय तो ब्लर करण्याचा विषय आहे, बाकी जे आहे ते आहे. अमेझॉनचे हे निर्णय म्हणजे त्यांची ऑप्टिमल डिसिजन मेकिंग आहे. भारतातील पहलाज आणि बात्रा ह्यांच्या कात्रीपासून वाचा आणि त्याचवेळी ग्राहकांना सुद्धा रिटेन करा ह्याचं संतुलन साधायचा प्रयत्न आहे. अर्थात ह्यापेक्षा आम्ही आहोत असे आहोत टाईपचं नेटफ्लिक्स बरं आहे म्हणा. वर्स्ट म्हणजे ‘हॉटस्टार’. त्यांनी ‘मसान’ असा छाटला आहे कि गोष्टीचा गाभा गायब आणि आपण इकडे-तिकडे टहळतो आहोत असं होतं. ‘हॉटस्टार’ वर कुठलाही पिक्चर किंवा सिरीज बघताना मला पायरेटेड प्रिंटेड पुस्तक वाचताना वाटणाऱ्या भितीसारखं वाटतं, मध्येच काही पानं नसली तर असं.

    असो. अशा विसंगत कोलांट्या आणि कडी लावा आतली हेच आपल्या सांस्कृतिक जीवनाचे आणि त्यातल्या राष्ट्रीय सांस्कृतिक शिलेदारांचे आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या दहशतीतून जन्माला आलेल्या सेल्फ-सेन्सॉरिंगचे डीफायनिंग वैशिष्ट्य आहे.
--


     ‘अमेरिकन गॉडस्’ ह्या सगळ्या झ्याटू चाळ्यांना विसरायला लावेल एवढी कडक आहे. तिची ताकद ही म्हणायला हवी कि जगण्याच्या, लोकांच्या कृतीच्या, लोकांच्या गृहीतकांच्या पाठाचे अमूर्त प्रश्न काढताना पंचनामा किंवा गोष्टीच्या नावाखाली संवाद किंवा निवेदनातून तात्विक मुलामा ढाचणे (जसे ‘ट्रू डिटेक्टीव्हज’ चा पहिला सीझन किंवा काही प्रमाणात ‘हनिबाल’) असा प्रकार होत नाही आणि ह्याचे दुसरे टोक म्हणजे काहीही चव नसलेलं पण हाताला येईल तसं मायोनीज, चीज आणि काय काय सॉस मारलेलं अन्न खावं तशी सेक्स, सस्पेन्स, पंचेस ह्यांची भेळ विकणं (जश्या अनेक नेटफ्लिक्स ओरिजिनल) हेही होत नाही. रंजकतेची, घडण्याच्या उत्सुकतेची दोरी घट्ट पकडणं आणि त्याचवेळी काय चाललंय ह्याच्या अमूर्त किंवा अॅनॉलॉजिकल वर्णनातले प्रयोग करणं हे ‘अमेरिकन गॉडस्’ च्या पहिल्या सीझनला जबरी साधलं आहे.
     ‘हनिबल’ बनवणाऱ्या ब्रायन फुलरनेच ही सिरीज केली आहे. आपल्याला दिसणाऱ्या प्रत्येक फ्रेमच्या पाठी फार पक्की सोच आहे, तपशील अगदी बेहद बारकाव्याने आणि व्हिज्युअलायझेशनच्या टोकाला जाऊन पकडायची ख्वाईश जशी ‘हनिबल’ मध्ये आहे तशी ‘अमेरिकन गॉडस्’ मध्येही आहे. अर्थात ‘हनिबल’ मध्ये काही दुर्मिळ संवेदनशील माणसांच्या अत्यंत एका-या माणूसपणाचे प्रयोग आहेत तर ‘अमेरिकन गॉडस्’ आपलं समूह म्हणून जे वागणं आहे त्याच्या पाठच्या धाग्या-दो-यांशी खेळतं.

पार्श्वसंगीत, विशेषतः अनेक संवाद आणि प्रसंगांच्या पाठी येणारे डिस्क्रिट लयदार ड्रमबीट्स हे अफलातून आहे. जसं ‘हनिबल’ मध्ये आहे तशी एक फ्रेम पुढच्या फ्रेममध्ये बेमालूम जाऊन मिसळणं हे तर आहेच, ते इतक्या वेळेला आणि इतक्या सहजतेने होतं कि त्याचं काही वाटेनासं होतं. खास आहेत त्या एपिसोडच्या सुरुवातीला येणाऱ्या गोष्टी, किंवा ‘सूचककथा’. भूतकाळ आणि गोष्टीच्या वर्तमानात जे घडतं आहे त्यांची वर्तुळे निर्माण होतात आणि ती एकमेकांत विरत गोष्ट पुढे सरकते.

सिरीजचं नाव सिरीजबद्दल नेमकं सांगतं. ‘अमेरिका’/‘अमेरिकन’ आणि ‘गॉड’ ह्या संकल्पनाच ही सिरीज चिवडून, पालटून, विसकटून, धांडोळून बघते. असं होतं कि शेवटच्या एपिसोडमध्ये सिझन एका अंतबिंदूकडे नेणं हे कृत्रिम वाटून जातं, कारण तिथपर्यंत यायचा प्रवास जीव खिळवून जातो. रूपके, मिथके आणि अघटीते ह्याची इतकी चपखल, आपल्याला चपराक बसावी असा धक्का देऊ शकणारी सरमिसळ मिळणं कठीण आहे.

--
Neil Gaiman ह्यांच्या ‘अमेरिकन गॉडस्’ ह्याच नावाच्या कादंबरीवर ही सिरीज आधारित आहे. जायज आहे कि मी आता ही कादंबरी वाचून बघायचं ठरवलं आहे. ‘लॉर्ड ऑफ द रिंग्ज’ च्या चित्रपटांनी कादंबरीला ७०% न्याय दिला आहे असं म्हणता येईल. अर्थात गोष्टीचा गाभा, ज्यांत हॉबिटच्या रूपकाने जीवन साध्या शारीर आनंदात जगण्याची तहान आणि ही तहान आणि तिची शांती विस्कटून टाकणारे प्रश्न, हा काही चित्रपटांना फार पकडता येत नाही. ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ ने तर ‘सॉंग ऑफ आईस अँड फायर’ चा फोकसच उलटा करून टाकला आहे. वागण्याच्या स्टिरीओटाईपपासून सुरू करून मूळ कादंबरी पात्रांना अधिकाधिक सखोल डिस्कव्हर करते (म्हणूनच मुळात ३ भाग होतील असं जे जॉर्ज आर. आर.मार्टिनला वाटलेलं ते आता २०२४ पर्यंत सात भागात आटपेल असा अंदाज आहे.), त्याउलट ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ ने आता ‘आम्ही एकशेपाच’ अशा सांस्कृतिक तात्पर्याकडे कूच केली असावी असं दिसतं आहे. ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ बघताना आता व्हिलन आणि हिरो अशी छान वाटणी झालेली आहे आणि त्यांची आखरी जंग आणि त्यातून ‘जय वेस्टरोजमाता’ असा आध्यात्मिक संदेश आणि सरतेशेवटी ‘मै समय हूं’ असं होऊन प्रकार सुफळ संपूर्ण होईल असं वाटतं आहे. मुळात आता मूळ कादंबऱ्या ह्या बेसिस नाहीच आहेत. ‘अमेरिकन गॉडस्’ मध्ये काय होतं बघायचं.
--
बाकी अमेझॉनने एवढा पैसा लावून सिरीयल काढली ती ‘ट्रू डिटेक्टिव्हज’ किंवा ‘हनिबल’ सारखी २-३ सिरीजमध्ये आटपायला लागेल, का मुळातच २-३ सिझनचाच आटोपशीर कारभार ठेवला आहे हे ‘येणारा काळच ठरवेल’ (हाहाहा). ‘अमेरिकन गॉडस्’ वर लागलेला पैसा आणि त्याला मिळू शकणारा प्रेक्षकवर्ग ह्या गणिताचं मला नवल वाटतं आहे. ‘नेटफ्लिक्स’ ने सोप्पा मार्ग अवलंबला आहे. ते दे मार धपाधप सिरीज बनवत आहेत आणि ह्या सिरीज एकमेकांशी प्रचंड substitutable आहेत. कधी super natural, तर कधी राजकीय साचा घ्यायचा आणि त्यात सेक्स, सस्पेन्स, भांडवलशाही विरचित व्यक्तिवादप्रणीत स्वार्थ आणि क्यूट परमार्थ ह्यांचे रोचक झगडे भरायचे आणि प्रत्येकाला थोडा वेगळा कलर देऊन सोडायचं असं काहीसं त्यांचं मॉडेल वाटतं. त्यांनी ‘ब्लॅक मिरर’ कुठून मिळवली कोणास ठाऊक!
--
असो. ‘अमेरिकन गॉडस्’ बघा, खुश रहा. मग, आपल्याकडे केव्हा बनणार असं असं म्हणा, संवेदनशील देशभक्तीची पावती फाडा, मग ‘चालतंय की’ असं काहीही बघा.
वेळ गेल्याशी मतलब.

अनेकदा सकाळी मी ज्या रिक्षात बसतो त्यात चालकाने डकवलेला मौलिक संदेश देतो आणि थांबतो:
‘जसा ज्याचा भाव तसा त्याचा देव’  😫🚮

Borgen

(इथे मिळाले हे पोस्टर: http://i.jeded.com/i/borgen-first-season.4252.jpg)

Borgenहे डेन्मार्कची संसद जिथे आहे त्या इमारतीचे टोपणनाव आहे. आणि मी लिहितोय ते ह्याच नावाच्या डॅनिश टी.व्ही सिरीयलबद्दल. अर्थात तिचे तपशील तुम्हाला ह्या विकी लिंकवर मिळतीलच.

      गेम ऑफ थ्रोन्स, हाउस ऑफ कार्ड्स हे सगळं बघून मी गुगलमध्ये सर्च केलं, ‘बेस्ट युरोपिअन टीव्ही सिरिज’. त्यात मला ‘बोर्जेन’ सापडली. पॉलिटिकल थ्रिलर असं ढोबळ वर्गीकरण करता येईल ह्या सिरीजचं. पंतप्रधान पदाची १ टर्म पूर्ण करणाऱ्या आणि अशक्य असा वाटणारे राजकीय पुनरागमन करून दाखवणाऱ्या ब्रीगीट निबोर्ग ह्या बाईची गोष्ट. आणि Sidse Babett Knudsen ह्या अभिनेत्रीने ब्रीगीट निबोर्गची भूमिका केलेली आहे. किंबहुना तीच ह्या मालिकेचा लोकांच्या मनातला चेहरा आहे. (म्हणजे तुम्ही इंटरनेटवर पाहू गेलात तर!)

      राजकीय सिरीज असताना तिची सास-बहु किंवा का रे दुरावा, तू तिथं मी न होऊ देणं आणि त्याचवेळी उगाच सनसनाटसुद्धा न आणणं असा बॅलन्स ह्या सिरीजने साधलेला आहे. हाउस ऑफ कार्ड्स बघताना जे एक चीप थ्रील जाणवत राहतं किंवा एक समकालीन भेळेचा प्रयत्न जाणवतो तो Borgen बघताना जाणवत नाही. अर्थात कुठलीही निर्मिती काही अंशी जाणीवपूर्वक जोडलेले तुकडे आणि काही अंशी काहीतरी नवं असते तसंच मिक्स Borgen मध्ये आहे. पण हे मिक्स करताना लोकांना काय खपेल, काय रुचेल ह्यापेक्षा मला काय सांगायचं आहे हा विचार थोडा जास्त आहे असं दिसतं. लोकप्रियतेसाठी लागणारे सगळे पॅचेस, जसे तत्कालीन वादग्रस्त विषयांना स्पर्श करणं, लैंगिकता, व्यक्तिगत पातळीवरचे ताण-तणाव हे सगळे Borgen मध्ये आहेत. पण ते राजकीय कथेच्या आजूबाजूला राहतात. कथेचं जे मूळ बीज आहे, राजकारणात सेंटर/मॉडरेट बाजू घेऊन पॉलिसिमेकिंग करू पाहणारी एक स्त्री आणि तिच्या ह्या ध्येयासाठी तिने काटलेला रस्ता, हे कुठेही नजरेआड होत नाही. आणि Sidse Babett Knudsen ने अशा माणसाची अस्वस्थता, अशा माणसाला कराव्या लागणाऱ्या तडजोडी आणि तडजोडी करताना धरायच्या-सोडायच्या गोष्टी ठरवताना होणारी कसरत हे सगळं एक नंबर केलं आहे.

      हि सिरीयल बघताना डॅनिश राजकारण म्हणून जे समोर येतं ते फार हवंहवंसं वाटणारं आहे. टोकाचा आक्रस्ताळेपणा आणि बुद्धिबळच्या पटाची आखीव-रेखीव चालबाजी अशा धोपट मार्गाने सिरीयल जात नाही. लोकशाहीत कोणतेही निर्णय घेताना लागणारी संख्याबळाची कसरत, प्रगल्भ लोकशाहीत अनेकदा अपरिहार्य असणारे युती/बेरजेचे राजकारण आणि त्यामुळे बाकी पक्षांना रेटत, सामावून घेत प्रत्येक पक्षाची पुढे जायची धडपड हे ह्या सिरीयलमध्ये नीट आलं आहे.

      सिरीयल आपल्याला ज्यांच्या थ्रू दिसते ती आहेत काही मुख्य पात्रे आणि एक प्रमुख टी.व्ही. चॅनेल. मिडिया हा सुद्धा Borgen मध्ये एक प्रमुख घटक आहे. आणि केवळ पापाराझी अशा स्वरुपात किंवा स्टोरी पुढे नेण्याचा अपरिहार्य टप्पा म्हणून मिडिया न येता त्याचीही एक गोष्ट आहे. कदाचित दिग्दर्शक आणि कथा लिहिणारा/बनवणारा ह्यांना त्यातून सटल वगैरे असं काही सांगायचंसुद्धा असेल.

--

      डेन्मार्क हा ह्युमन डेव्हलपमेंट इंडेक्समध्ये वरच्या क्रमाकांचा देश आहे. त्याची लोकसंख्या १ कोटीपेक्षाही कमी आहे. आणि लोकसंख्येची घनता जवळपास १२५ आहे.

      थोडक्यात डेन्मार्कची सिरीयल बघून मला माझ्या आजूबाजूचं काही समजायला फार काही मदत होऊ शकत नाही. पण तरीही त्यात ज्या पद्धतीचं राजकारण आलं आहे, ज्या पद्धतीची इश्यू बेस्ड डिबेट आली आहे तश्याचा आपणही भाग व्हावं असं वाटत राहतं. केवळ तुम्ही ह्या रंगाचे का त्या, तुम्ही जास्त गरम का मी अशी निव्वळ उष्णता निर्माण करणारी राजकीय सिस्टीम जाऊन थोडी सेन्सिबल सिस्टीम कशी येईल हाच किडा Borgen बघताना चावत राहतो.

--