आपणही वाट पहावी आपल्या पाण्याने आपल्याला पोटाशी घेण्याची

पाऊस पडतोय बाहेर. म्हणजे मी तो बघतही नाहीये. त्याचा आवाज ऐकायला येतोय फक्त, इमारतींच्या पत्रा-झडपांच्या वरून अनेकगुणित होणारा पावसाचा मूळ आवाज. दिवसभर पडतोय पाऊस, ओल आल्यागत हवा, आणि जाग न आलेला दिवस.

फार प्रखर उजेड येत नाही ह्या घरात, आणि अशा पावसाच्या दिवसात दिवसाही घरात उबदार अंधार, खिडकीसमोरचे भाग सोडले तर. उजेड येत नाही, पाऊस येत नाही, खिडकीतून दिसतात बाकीच्यांच्या घरांच्या खिडक्या, आवाज ऐकू येतो पावसाचा, तडतड.

आता आवाज ऐकायला येतोय तो ऐकत झोपणार. पावसाच्या आवाजाचं भय आदिम आहे का आपल्यात? म्हणजे आपण झोपलो, आपलं लक्ष चुकलं आपल्या भवतालावरचं आणि मग हे पाणी एकदम आपल्या गळ्याशी आल्यावरच जाग येणार आपल्याला?

आपला बिछाना हे बेट आहे आणि त्यावर आपण अर्भकासारखे पडलो आहोत आहोत आणि हा अविरत पडणारा पाऊस शेवटी खिडक्यांतून आत येईल, हळूहळू साचत जाईल आपल्याभोवती. आपल्याला त्याचा आवाज आणि आपल्या स्वप्नांचा आवाज कळणार नाही वेगळा. ते पाणी आपल्या बिछान्याला स्पर्श करेल, आपल्याला स्पर्श करेल, आपल्याला सामावत घेईल.

ग्रेस म्हणतो,

नाहीच कुणी रे आपले

प्राणांवर नभ धरणारे

दिक्काल धुक्याच्या वेळी

हृदयाला स्पंदविणारे

एकटा आहे मी, हाक मारावी कोणाला ते एक वेगळं बेट, आणि सगळेच पाहतायेत वाट केव्हा पाणी त्यांना स्पर्शेल. आपणही वाट पहावी आपल्या पाण्याने आपल्याला पोटाशी घेण्याची.

 

वेगवेगळी दुःखे आणि पावसाळा

Tolstoy चं एक वाक्य आहे, ' Happy families are all alike; every unhappy family is unhappy in its own way'. माझी आवडती कोट आहे. 
ह्या पावसाळ्यांत मी विचार करतोय कि मला पाऊस पडलं कि का बरं वाटतंय. म्हणजे उपजीविका आणि जीविका म्हणून करायच्या गोष्टींचं झवतं गाढव इतकं जोरदार मागे लागलंय कि त्यांत खिडकीतून बाहेर असणारे ऋतू वगैरे लक्षात तरी का यावेत असं. 
मग मला वाटतं कि पावसाळ्याचं कौतुक पावसाळा म्हणून नाही, तर तो उन्हाळ्याच्या मागून येतोय म्हणून आहे. 
मुंबईत रहात असाल तर happy winters (or period from november to february) are all alike, every (fucking) summer is fucking crazy in its own way' 
हा पावसाळा नाही, ही उन्हाळ्यातून सुटका आहे. 
हा पावसाळा नाही, ही पुढच्या उन्हाळ्याच्या पाण्याची बेगमी झाल्याने येणारा सुटकेचा निश्वास आहे. हा निश्वास झाला कि आपण पावसाने कोलमडलेल्या लोकल ट्रेनवर वैतागू. 

रात्री पाऊस पडतो,

रात्री पाऊस पडतो,

त्याचा आवाज कानात शिरतो, पंख्याच्या घरघरीतून,

ओढून घेतलेल्या सैलसर चादरीतून, मंद वाजणाऱ्या गाण्यांतून

रात्री पाऊस पडतो तेव्हा आपल्या बालपणाला कुशी करून झोपलेल्या

भिजल्या मांजरी आपल्या वळचणीला शिरून बिनधास्त झोपतात

रात्री पाऊस पडतो तेव्हा जेव्हा प्रत्येक पावसात आपण नवे उगवून येईल

एवढ्या आशेचे आयुष्य जगत होतो ते गेलेले दिवस

खिडक्यांच्या तावदानावर सोडतात त्यांचे नुरानी ठसे

पाऊस रात्री पडतो तेव्हा तो उशिरा शहाणपण आलेल्या अपयशी मुलासारखा

ठोठावतो दार भिंती जीर्ण झालेल्या आईच्या घराचे

पाऊस रात्री पडतो तेव्हा शहर सुस्कारा सोडतं

पाऊस रात्री पडून पडून होईन जाता बेफिकीर रिकामा

तेव्हा ऑफिसं हळूच मोजून घेतात एक दिवस

रात्रीच्या पावसाचे पोरके आवाज निऑन दिवे आणि पेव्हर ब्लॉक ऐकतात

रात्रीच्या पावसाचे मिलीमीटर धरणांत गोळा होतात, आणि

नळा-नळातून वाटले जातात शहरात

ज्याच्या गटारांतून वाहून जाणारे आहे साऱ्या पावसांचे पाणी 

मानलेल्या भाऊबीजेचा फराळ

    आपल्या मानलेल्या बहिणीकडे, जिची आई पूर्वी दोघांच्या घरी धुणी-भांडी करायची अशा बहिणीकडे, पुण्याच्या डावीकडच्या पडक्या भूत बंगल्यात अजून त्वेषाने राहणारा, पिढीजात सातवा मालक असा भाऊ आणि पूर्वी त्यांच्याच बाजूला केवळ ग्रंथ-पठण आणि ज्योतिष्य करून राहणारा, पण एकदम नागपूरला जाऊन नशीब काढणारा कर्तबगार भाऊ असे दोघी भाऊबीजेला आलेले होते. त्याच्यासमोर परंपरागत फराळ आणि नवऱ्याला दर दिवाळीला मिळणारा हलकासा सुकामेवा ठेवून बहीण स्वयंपाक घरात काम करत होती.

“मग? कधी काढताय वाडा? किती दिवस पडक्या वाड्यात राहणार? सगळे पूर्वज तुमचे विस्मृतीत गेले, तुम्ही कुठला अजून पीळ भरताय जळल्या मिश्यांना?” असं म्हणून नागपूरकर धाडधाड हसू लागले.

‘हसा. हसा. इथे लेकहो, लोकांना संस्कृतीच्या चिथावण्या द्या आणि तुम्ही लावा घरात कमोड. मान्य का करत नाही कि गरज हीच संस्कृतीची जननी आहे. बाकी सब झूट.’

‘अहो किती दिवस तुम्ही तात्विक सुसंगती घेऊन बसणार आहात. प्रेमात आणि युद्धात सारं क्षम्य असतं आणि रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग. त्यामुळे कधीही काहीही करणं योग्यच असतं.’

‘नाही. नाही. क्षम्य असलं तरी ते योग्य नाही. योग्य असेल तर क्षमा मागायची वेळच येत नाही. ‘ असं म्हणून पुणेकर थोडे खाकरले.

“तुम्ही अशा चिकित्सा करत बसा. जग किती पुढे जाऊन राहिलं आणि तुम्हाला वाड्याबाहेर पडता येईना राव”

“अहो, मी वाड्याबाहेर पडलो नसेन एकवेळ, पण लोकांना खड्ड्यात ढकलून त्यावर स्कायस्क्रेपर तर नाही बांधले.”

“कुठे अशा उपमा आणि उत्प्रेक्षात बोलता भाऊ. सिधी सिधी बात बोला कि. घ्या, थोडे अनारसे घ्या. काय जाळी पडली आहे ताई बाकी. व्यवसाय का करत नाहीस तू दिवाळी फराळाचा. आम्हाला लागतात आमच्या क्लायंटना द्यायला. “

चिवड्याची चिमूट पटकन तोंडात ढकलून पुणेकर म्हटले, “तुमचे क्लायंट म्हणजे तेच बीजिंगवाले ना, आणि दुबईवाले पण. आणि इथे लोकांना मारे सांगा चायनीज मालावर बंदी म्हणून. “

“अहो, उगाच वड्याचं तेल वांग्यावर काहून काढून राहिले भाऊ तुम्ही. मी तर कोणाला म्हटलं नाही घेऊ नका चायनीज माल म्हणून. “

“पण चूक आहे हे तरी कुठे म्हटलात. “

“काही न म्हणणं असंही काही असतं का नाही.”

“असतं ना. पण केवळ तुम्हालाच असतं असं ना. बाकी कोणी असं म्हटलं, कि अगर तुम हमारे साथ नाही, तो पाकिस्तान के साथ असं ना!”

“वाड्याच्या कोनाड्यासारखे तुम्ही पुराणे पुराणे किस्से धुंडून राहिले भाऊ. अहो, वर्तमानात या.” असं म्हणून नागपुरी भाऊंनी वर्तमान पत्राच्या अनेकाविध पानांपैकी एक पुणेकरांना दाखवलं.

“आहा, दिवाळी म्हणजे ह्याच्या-त्याच्यासाठी दीप लावा आणि जुन्या गोष्टी दानाच्या नावाखाली दडपून वाटून टाका. अहो, एवढा जर समाजाचा, युद्धाचा शोक झाला आहे तर लावूच नका फटाके, घेऊच नका नवे कपडे. उगाच संस्कृती संस्कृती म्हणत आपली कळप बनवून आनंदी व्हायची भूक भागवायची.”

“कसलं डावरं तर्कट हे! भगवंता, नरेंद्रा, देवेन्द्रा, कधी निघणार ही आमच्या डोळ्यावरची झापडे.”

“करा, खिल्ली उडवा. प्रतिवाद नसेल तर हाच तुमचा क्षम्य प्रतिसाद मनाला पाहिजे.”

“अहो, तुमच्या भाबड्या प्रश्नांना कसला आलाय प्रतिवाद. इथल्या हजारो लोकांनी पाद जरी सारला तरी तुम्ही गाडले जाल. पण विचारलंच आहात तर मी तुम्हाला उकल सांगतो. सण साजरा करणं ही सुद्धा संस्कृती आहे. आणि कृतज्ञता व्यक्त करणं ही सुद्धा. फटाके, नवे कपडे आपण सण साजरा करायला घेतो. आणि त्यावेळी अनेकांप्रती कृतज्ञता, बांधिलकी व्यक्त करतो.”

“केवळ व्यक्त करून संपते का कृतज्ञता आणि बांधिलकी? तिच्याशी सुसंगत वागत नसू तर आपण दांभिक आहोत असं नाही वाटत तुम्हाला? केवळ प्रदर्शनीय दिखावा करण्यापेक्षा लष्करी सेवा सक्तीची करा. आणि जमिनींचे समान फेरवाटप करा सगळ्या शहर-गाव-जंगल वासियांना. बंधुभाव आहे, तर एकाला भरपेट आणि एक भुकेने मेलेला का? त्यापेक्षा जे आहे ते वाटाच कि दोघांत समान.” प्रचंड सात्विक संतापाने चकलीचा खुरमुरीत तुकडा तोडत पुणेकर म्हटले.

“आलातच कि नाही शेवटी तुमच्या मूळ मुद्द्यांवर. अहो, सगळे लोक सारखे नसतात.”

“आता, द्या स्मृतींचे दाखले. पण ‘बोले तैसा चाले’ हे बरंच अलीकडलं वाक्य काही तुम्हाला आठवणार नाही.

”अहो, आचरणाची सुसंगती ही फार पुढची पायरी आहे. पहिले लोकांच्या मनात तर यायला लागू दे. तिथेही किती अडसर असे”

“वा! वा!! तुम्हाला प्रश्न विचारणारा अडसर.”

“प्रश्न विचारून काय साधलंय का हो. उत्तरं द्यायला हवीत. प्रश्न तर असा फराळ, किंवा गांजा वगैरे मारून कोणीही विचारेल.” नागपूरकरांनी चिरोटा तोंडात दाबत म्हटलं.

“खरंय. प्रश्नही तुम्हीच ठरवावेत आणि उत्तरंही. लोकांनी फक्त तुमच्या पाठी यावं. आणि न येणाऱ्यांना तुम्ही हाकलून द्यावं. एवढ्यासाठी मात्र तुम्हाला खरं सांस्कृतिक म्हटलं पाहिजेच.”

“दादा, आता ब्रेक घ्या जरा. वहिनींचा फोन आलाय. त्या आल्यात स्टँडवर. घेऊन या जरा. “ आतून ताईचा आवाज आला.

नागपूरकरांनी ड्रायव्हरला फोन लावला. डावीकडच्या पडक्या वाड्याचे मालक संतापाने कसेनुसे होऊन खिडकीबाहेर लावलेल्या, तीन-चार वर्षापूर्वी घेतलेल्या चायनीज आकाशकंदिलाकडे बघत राहिले.   

  

      

आपण खिडकीतून पाऊस पाहू शकतो

आपण खिडकीतून पाऊस पाहू शकतो,

आपण त्या पाहण्यात पार्श्वभूमीला कातील गाणी लावू शकतो

आपण त्या पाहण्यात बाजूला चहा, कॉफी,सिगरेट किंवा दारू घेऊ शकतो.

आपण खिडकीतून पाहताना शहराने अर्धवट भादरलेल्या समोरच्या आकाशात दाटलेले सावळेपण किंवा निऑनी प्रकाशाचे चमचम तुकडे  

आपण खिडकीतून पाहताना पाण्याच्या थेंब पडद्याआड कर्तव्यरत विरक्त साईनबोर्डस आणि मोबाईल टॉवर्स

आपल्या खिडकीचा टपटप वाजणारा पत्रा

आपल्या इमारतीच्या मागून वाहणारा बेडौल गबदूल नाला

विटा-फरश्या, निळे टारपोलीन आणि अॅसबेस्टॉस पत्रे

फेंच विंडो, स्प्लिट ए.सी.चे उर्वरित तुकडे, डिश अन्टेना, खिडकीत वाळणारे कपडे

हे सारेसुद्धा

आपण खिडकीतून पाऊस पाहू शकतो

ते पाहताना ओला फसवा रस्ता दिसू शकतो

ते पाहताना रेनकोट, छत्री आणि माणसे दिसू शकतात

भिजल्या हवेत अडकलेला दिवाना सूर्यप्रकाश दिसू शकतो किंवा

उजेडाला अल्लद छेडणारे थेंब  

आपण पाहू शकतो पाऊस

आणि आपण पाहिलेला पाऊस पुढे गटारातून समुद्रात जाईल

किंवा नळाद्वारे आपल्या त्वचेवर येईल

आपण ह्या सगळ्याचा काहीही विचार न करता खिडकीतून पाऊस पाहू शकतो

आणि मागे फिरू शकतो वेळेचा एक भर ओसरल्यावर

दिसणाऱ्या आणि स्पर्शता न येणाऱ्या सुखावर

उसासा टाकून     

वेळी- अवेळी

अजून का कोसळती धारा
अजून का हा उसळे वारा
अजून का आकाशावरती
मेघांचा करडा पहारा

जेष्ठ ओला, आषाढ कोसळे
रुजला श्रावण होऊन हिरवा
कोमट झाली उष्ण पिपासा
मृदगंध आता ना तितका हळवा

तरीही का ही धुंद असोशी
अतृप्तीचा शाप चिरंतन
चिंब खगांच्या पंखांवरती
नव्या भीतीचे जुनेच किंतन

अजून का ह्या सरी सांगाती
अजून का ढगातून साद
नसशी जेव्हा डंख ताजा
जेव्हा प्राणातून आकुल निनाद

कवेत घेना, मिसळूनी जाना
तोड असे हे मौन अधांतर
उरो न कुठला व्रण स्मरणाचा
जेव्हा करशील तू देशांतर

बा पावसा

बा पावसा,
किती रात्रीं तू अशी सोबत करणार माझी
किती संध्याकाल तुझ्या कृष्णमेघी चौकटीत दडून राहणार
किती कवितांची अनाम बीजे तू मनाच्या इवलाश्या गर्भाशयात रुजवणार
आलास, वेड लावणारा दूर देशीच जादूगार बनून
राहिलास, घरात, वळचणीत. नाल्या-गटारांत,
खड्ड्यांत, डबक्यात, शहरात, शेतात,
माणूस बनून, चिखल बनून
जा ता, तृप्तीचा निसंग फकीर बनून
उरशील, हजारो वर्षांच्या सुपीक गाळाचा ताजा थर बनून
डोंगर उतारांची अप्लाय फुलून मिटणारी हजारो लाळ जांभळी फुले बनून
गाई-गुरांच्या पोटातला वाळलाचार, माणसांच्या हालचालींचे इंधन बनून
कविता बनून, गाणी बनून, डोळ्यातून वाहणारं पाणी बनून

जा आता,
या गच्च शहरात चिखल बनून वाळण्यापेक्षा
बरसून जा अजून बाकी असीम वैरण वाळवंटात
तिथे बनून जा नदीचा इवलासा पण जिवंत प्रवाह
मग परत तुझ्या तीराने वसतील माणसे, राबतील हात-पाय
नव्याने गिरवतील अस्तिवाची मुळाक्षरे
फुलारून येतील जगण्याचे ताजे टवटवीत संदर्भ
या घुसमट शहरातल्या काहीही न उगवणाऱ्या सिमेंटात तडे होऊन उरण्यापेक्षा
कातळ फोड, माती भिजव
कवेत घे तुझ्या अजून तहानलेले करोडो कोपरे
त्यांच्या पापण्यात, देहांत आयुष्य बनून पालवून ये

जा आता,
तुझ्या थेम्बांतून स्फुरलेल्या नद्यांतून वाहिलेला आणि साचलेला
संस्कृतीचा संपृक्त गाळ आम्ही धरणात अडवून ठेवला आहे
तुझ्या अस्तिवावर उभारलेल्या मानवी आकांक्षांची हाडे
आम्ही बांधून ठेवली आहे पुस्तकात
तुझ्या धारातून पोसलेल्या जंगलात उमटलेले आदिम मानवी हुंकार
आम्ही रूढी-परंपरांच्या तालात थिजवले आहेत
ओलसर पानांत आणि भिजल्या देठांत सापडणारे स्वर
चौकटींच्या लगद्यात कुजवले आहेत

जा तिथे
जिथे अजून धरतीची तृषा वाळू बनून वाट पाहते आहे
एका आश्वस्त उद्याची
डोंगरांची सन्यस्त रांग ढगांच्या वादळी आव्हानाची
ललकार ऐकायला कधीची थांबली आहे
तिथे पोच, तिथे नाच,
वाहून कोसळून धरतीच्या रोमा-रोमात साच
आणि उगवून येणाऱ्या अगणित आयुष्यांसाठी
आशेची नवी कविता वाच

खूप दिवसानंतरचे उन्ह

पडताच होतं पाउस मागचे किती दिवस. म्हणजे फारसे दिवस नसावा. पण ढगांनी सारं आकाश ताब्यातच घेतलेला. आणि वेळ नुसती संथपणे घरंगळत होती एकापुढे एक. म्हणून वाटलं असं कि बरेच दिवस पडतंच होता पाउस. थेंब-थेंब सुरुवात झाली, पण सतत, न थांबता सतत येणारे थेंब. मग मध्येच त्यांची द्रुत लय, थडा-थडा वाजणाऱ्या खिडक्या, दारे, गळणाऱ्या पागोळ्यांच्या आवाजात प्रसरण पावणारा पाउस. मग कधी विजा,गडगडाट , मग छपराच्या उबदार संरक्षणात उभ्या माणसांच्या चेहेर्यावर प्रश्न, कुठे कोसळला असेल हा लोळ? मग परत एक संथ अनिवार लय, थेंबांचा रिप-रिप आवाज, मध्येच येणारा थंडगार वारा, ओलसर भिंती, न वाळलेले कपडे, केस कोरडे ठेवत निथळत्या छात्र्यामध्ये ओलावणारी माणसे, चहा, गप्पा, गाणी, आणि शेवटी या पावसाचा कंटाळा.
पाउस नुसतंच येत नाही, सोबत मळभ असतं एक. थोडं वेळ ते मळभ सुखावतही. सार्याच गोष्टी स्पष्ट दिसत असतील तर मग इकडे-तिकडे विचार कराच कशाला. सगळं एका आखलेल्या मार्गाने चालेल. पण फारकाळ हि विचारांची स्पष्टता पेलत नाही. मन स्वप्नांच्या धूसर-तलम जगात किंवा आठवणींच्या गूढ-गढूळ डोहात जायला उत्सुक असतंच. त्यात असं पाउस असेल, जिथे थेंबांच्या संदिग्ध पडद्याआड सारी स्पष्टता लपली आहे, तिथे मन उरतंच नाही आहे त्या क्षणात.
दिवसाचा अशक्त प्रकाश संपून रात्र, पण सार्या आकाशात ढगांचा कायम वेढा, कुठलीही फट नसणारा. कंटाळा आलेला गाणी ऐकून, कुठे बाहेर जावं तर भिजायचं ह्या विचारानेच होणारी सर्दी. आरोग्यास हानिकारक अशा गोष्टींच्या भडीमाराने दर्दावलेला घसा, आणि सारे विचारही सततच्या ओलाव्याने उबून गेलेले, त्यावर चढलेली तेच-तेच पणाची बुरशी. फुटलेले मोडही भूतकाळ आणि भविष्याच्या सांधणीत जपायचे राहून गेलेले. पाउस उन्हाळा आणि हिवाळा जोडत नाही, त्याची स्वतःची अशी निरंकुश सत्ता असते. तो माणसांच्या आयुष्याला यकश्चित करून वाहून नेवू शकतो, किंवा धान्याच्या दाणेदार दाण्यातून त्यांच्या पोटात शिरू शकतो. ढगाच्या पोटातला स्वैर, मुक्त भूतकाळ, वार्याच्या भूलावणीने केलेली उनाड भटकंती, आणि मग एखाद्या एकांड्या उंच शिलेदार्याच्या अंग-खांद्यावर झोकून देणं, मग जमिनीवर येताना जमिनीची तृप्ती बनणं, शेतात जाऊन एखाद्याची भूक बनणं, किंवा मुरत-साचत जाऊन शेवटी त्याच अथांगतेचा हिस्सा होणं जिथे मुळात आकाशाचा अंश व्हायचे स्वप्न उन्हाने शिकवले होते. उन्हाळा आणि हिवाळा जोडणारा पाउस म्हणजे खूप स्वप्न डोळ्यात घेऊन घर सोडणाऱ्या मुलाने जगात तावून सुलाखून परत आपल्याच मुळच्या घराच्या उंबर्याशी परतणे.
...पाउस थांबलाय. उन्ह तापलय. अजून घर आलेला दिसत नाही.
चिखल सुकत चाललाय, भिंतींवरचे ओघळ आता ओलसर खुणा तेवढ्या ठेवून आहेत. दूरवरच टेकाड आता गच्च हिरवा आहे. अजून चुकार काळे ढग जमू पाहतायेत, पण आता त्यांची मान्सूनी रसद तोकडी पडते आहे. रस्ता गजबजला आहे परत, कपड्यांच्या कोपर्यात घामही जमतो आहे.
कंटाळा आलेला काल रात्री पाउस ऐकताना. काही रुजून येणारही वाहून जाईल एवढं पाउस. ठेवलेल्या पावलाची खूणही उमटणार नाही इतका चिखल. निथळून जाणारे शब्द, गारठलेला अर्थ, शहरे आणणाऱ्या वार्यात निघून जाणार्या कोणाला शेवटचा हातही नाही दाखवता आला...
खिडकीतून उन्ह दिसतंय बाहेरचा, सकाळी सोनेरी, आणि आत्ता शुभ्र तडफदार. कालची रात्र खूप दूर गेल्यासारखी वाटतीये. हि नवी चमक, तजेलेदार शहर, मोकळा श्वास.....
पुन्हा ढग येण्याआधी, पुन्हा झाकोळ येण्याआधीचे हे उन्ह...

स्थिरचित्र

एक क्षण असा वेगळा काढता येत नाही। पण तरीही कुठल्या तरी एका क्षणाशी थांबून काय चाल्लय सभोवती असा बघायचा प्रयत्न असतोच। स्कॉलरशिपच्या परीक्षेत 'चित्रवर्णन' असा एक १० मार्कांचा प्रश्न असायचा. एखादं दृश्य असायचं त्यात. एका क्षणाशी बांधलेलं . वाहणारी नदी, झाडं आणि नदीवरचा घाट. गजबजलेला बाजार आणि त्यात चित्राच्या मध्यभागी असणारा फुलविक्रेता. शाळा सुटल्यानंतर बाहेर येणारी मुले आणि त्यांना घ्यायला आलेले पालक. किंवा नदीच्या घाटावर चाललेलं कपडे धुणं, अंघोळी आणि कोपर्यात एक मंदिर. मग आईचा हात धरून चालेल्या एखाद्या मुलाचा दुसरा हात हवेतच आहे, कपडे धुणार्या बाईने एक ओला कपडा हवेत वर उचललेला आहे, किंवा नदीच्या प्रवाहावर असणाऱ्या रेषा. मग शाळेत स्थिर चित्र असा विषयच होता चित्रकलेत. अर्थात काही न काढताच स्थिर रहायचं या चित्रकलेबद्दलच्या प्रेमाने आणि शाळेतील शिक्षकांच्या शाररीक शिक्षणाच्या अंगाने चित्रकला शिकवण्याच्या अभिनव पद्धतीने एकूणच स्थिर काय किंवा अन्य कोणत्याही चित्रप्रकाराबद्दल स्थिर अज्ञानच निर्माण झाले. पण एक गोष्ट लक्षात राहिली. स्थिर चित्रात केलेलं प्रकाशाचा चित्रण. अर्थात स्थिर चित्रांमधला रस तिथेच थांबायचा.
खरा तर कुठलही चित्र स्थिरच आहे. प्रवाहाचा एक क्षण त्या रेषात, रंगांत, वळणात आणि मर्यादेत पकडू पाहिला आहे. जो क्षण चितारला आहे तो मागच्या आणि पुढच्या क्षणांमधला एक थांबा आहे. त्या क्षणाला त्याच्या मागच्या क्षणांनी एक अर्थ आला आहे आणि पुढच्या क्षणांनी हेतू. अगदी एकच जागी ठेवलेली फुलदाणी जरी असली तरी कोणीतरी ती ठेवली आहे, तिला घासली पुसली असेल, तिच्यात ताजी फुलं ठेवली असतील किंवा फुलं ठेवायची, बदलायची विसरली असतील. तिच्यावर पडणारा प्रकाश एखाद्या झरोक्यातून, किंवा खिडकीतून येतोय. हे सगळं त्या एका क्षणात नाहीये. पण त्या फुलदाणीची स्थिरता हि त्या क्षणांमधल्या अस्थिरतेतून, कृतीतून आली आहे.
'क्रॉस सेक्शन' नावाचा एक प्रकार असतो statistics मध्ये. म्हणजे एका क्षणी, एका स्थिर मानलेल्या क्षणी, नोंदवलेली निरीक्षणं. म्हणजे एखाद्या वर्षाच्या शेवटी वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांची उंची, भारतातील सर्व राज्यातील गरिबांचे प्रमाण, वेगवेगळ्या देशात जन्माला आलेली मुले असा काही. म्हणजे काळाच्या एका तुकड्यावर उभं राहून सभोवती पाहणं. म्हणजे परत स्थिरचित्र.
एकदा असाच रस्त्याच्या कडेला बसलो होतो. म्हणजे मी स्पेसमधला एक तुकडा स्थिर केला. आणि मग एकदम समोर नजर ठेवून पाहू लागलो. मग थकलेल्या सायकल वरून जाणारा दमलेला मजूर, गरम चहा घेऊन लगबगीने जाणारा अण्णा, ऑफिसमधून परतताना फोनवर बोलत लाजणारी तरुणी, पुढे चालणाऱ्या मुलींकडे बघत टोमणे मारत जाणारे तरुण, आईचा हात धरून आणि मान इकडे तिकडे वेळावत जाणारा शाळेतला मुलगा, अंगावर एकही कपडा नसणाऱ्या बहिणीला घेऊन हलवायाच्या दुकानापुढे उभं रहायला निघालेला आणि अंगावर प्रचंड ढगाळ शर्ट तेवढा घातलेला आणि केस अस्तावस्त्य पिंजारलेला मुलगा, दाढी खाजवत आणि समोरच्या प्रत्येकाला 'देखा क्या अपने उसे' असं विचारात निघालेला वेडा, वेल्डीन्गच्या ठिणग्या, रंगाच्या दुकानातले रंगांचे डबे, रिकामी हातगाडी, सावकाश जाणार्या बसेस, सुळसुळीत बाईक्स, आणि अनेक एकसारखे एक चालणारे. अर्थात ह्यात मी स्थिर आहे. आणि माझ्या पुढे वेळ वाहतो आहे किंवा उगाच निवांत सरकतो आहे.
आता याक्षणी बाहेर गेलो आणि flash मारला तर काय दिसेल? थेंब, थेंब आणि थेंब. बहुतेक हवेच्या अधान्तरात तोललेले. सोडियम दिव्यांचा फिकट पिवळा प्रकाश, त्या दिव्यापांशी क्षणभर झळाळून उठलेले थेंब, काही थेंब पानांवर विसावलेले, काही त्यांना स्पर्शण्याच्या किंचित दूर, वारा दिसणार नाही चित्रात पण त्याने बदवलेले थेंबांचे आकार किंवा त्यांना दिलेला तिरकस कोन, रस्त्यावर साचलेल्या डबक्यात जाणारा थेंब, चालणाऱ्यांची पावले, काही उचललेली काही अर्धवट, त्यांच्या छत्र्या आणि रेनकोट यातून ओघळणारे आणि रस्त्याच्या पृष्ठभागावर पडून मिटून जाण्याआधी मिळालेले अल्प आयुष्य साजरे करणारे थेंब, वळचणीच्या पाण्याची धार, पाउस थांबण्याची वाट पहात वर पहात उभे असलेले चुकार वाटसरू, सिगारेटच्या धुराची ओलसर हवेत रेंगाळणारी वलये, खडबडीत, ओलसर आणि मध्ये मध्ये चमकणारा रस्ता आणि या सगळ्याच्या न जाणवणाऱ्या पार्श्वभूमीला असणारा प्रकाशाच्या छिद्रांचा अंधार.
असा 'एक क्षण' सापडत नाही. स्वतःचं अस्तित्व आणि क्षण वेगळा काढता येत नाही. काहीतरी एकच जाणवू शकतं.
स्वतःच्या आतले विचार याक्षणी पॉज केले आणि रेखाटायला घेतले तर? एखादं प्रवाह असेल, ज्यात हे जे लिहितो आहे त्याचे विचार असतील, त्याच्या विरुद्ध दिशेने वाहणारा 'काय यार, काय बकवास लिहीतोयस? हे काय लिहिणं आहे? साला, यात काय दम नाही. पुचाट' हा एक प्रवाह. चित्राच्या कोपर्यात राहिलेलं वाचन, करू करू म्हणत उगाच गेलेला दिवस, ह्याला-त्याला सांगायचा काही-बाही , रेंगाळणारी कामे, नुसतेच ऐकू येणारे आवाज, मधेमधे असलेली शांततेची विरळ बेटे आणि या सगळ्या दृश्याला सावरणारा आणि त्यात मिसळूनगेलेला कंटाळा.

नेमेचि

थोड्या वेळापूर्वी इथे
हवेला ओला शहारा होता,
तरल थेंबांच्या पडद्याआड लपलं होतं शहर
रस्ता होता ओलाकच्च
माणसे लपली होती छत्र्या रेनकोटच्या आड
कुणी एकटा उगाच भिजणारा उनाड
उजेडाचा नव्हता कुठलाच ठसा
विजेचाच तेवढा क्षणभंगुर दृक-श्राव्य प्रयोग

आता, रस्यावर उरलेल्या डबक्यात तेवढे
पावसाचे वारस तग धरून आहेत
बाकीचे वाहून गेले गटारातून
रस्त्यानेही ओली ओळख सुकवून घेतलीये
आता सत्तेवर आलेल्या विरळ सूर्यकिरणात
ढगानी घेतलीये मुत्सद्दी माघार आणि
दूरच्या डोंगरांच्या आड दबा धरून आहेत
छत्र्या मिटत माणसे चालू लागलीयेत गपगुमान
झाडांनी पांघरालय नव्या उन्हाचा सदरा
मनसोक्त अंघोळीनंतर

आता हे ढग अजून कुठे बरसत असतील
वार्याच्या भुलावणीला हुरळून
हे कुठचे दूर देशाचे वारे
दरवर्षी हिमालयाची भिंत तोडू पाहतात
आणि करत राहतात धिंगाणा दरसाल येणाऱ्या अपयशाचा
आधी पळवतात ओलावा समुद्राच्या अथांग निळाईवरून
आणि मग येन-केन नदी,नाले,ओढे बनवून परतवून टाकतात

होत आलंय असंच आपल्या बापजाद्यांनी डोळे उघडले त्याच्याही आधीपासून
हा मान्सून येताना त्या समुद्राच्या पोटातले शब्द घेऊन येत असावा
उगाच का एवढ्या पावसाळी कविता उगवून येतात
एका पावसाहून काय वेगळा असेल दुसरा, तिसरा किंवा हजारावा पाउस
कि दरवर्षी निघावं कवितांचा पिक

आता परत ढगांनी चालवलाय गनिमीकावा
शरणागतीच्या छत्र्या उघडतीलाच माणसे आता
मी सांभाळून आणतोय हे शब्द, न भिजवता
अर्थात भीती नाही,
हा नाही तर आहेच पुढचा पावसाळा....

पाउस शिरतोच शब्दांत शेवटी

उन्ह दररोज पडतं, जगाच्या काही भागात थंडीपण नियमित असते, पावसाचा मात्र अंदाज वर्तवला जातो...
पावसाच्या कविता मात्र नियमित असतात..

नेहमीसारखा आजही त्याच वळणावर गेलो
या वळणावर का आलोत असं विचारायला लागलो एकमेकांना
मग हा प्रश्न पडलाच नाहीये असं सांगून बोलू पहिला
घुसमटलो
पहिल्याच 'बाय' ला 'बाय' म्हणत थांबवलं
परत होणारच सुरु, अशी निघून जाणार असतीस तू
तर एवढ्या कविता झाल्या नसत्या....
तू अशा अपरिहार्य वेदेनेसारखी आहेस, आणखी काय असतीस...

मग 'द ब्रिजेस ऑफ madisan कंट्री'
मी पण आयोवा मध्ये, तू आहेस तिथे जवळपास म्हणून
किंवा माझ्या भटक्या कुळाशी नातं जोडत होती गोष्ट म्हणून
एका वाक्यासाठी वाचत होतो
'this kind of certainity comes once in a lifetime'
आणि जाणवत होती तुझी माझी गोष्ट याच रस्त्याने समांतर जाणारी

मध्ये मध्ये नेहेमीचे सोबती, चहा , सिगारेट आणि यांनी

तरीही नाहीच काही, तरीही तेच कशात तरी बुचकळून काढल्यासारखा
आठवणीत , विचारात , स्वताच्याच तुकडा तुकडा गवसण्यात

मागच्या कितीतरी रात्री अशाच अधांतर
एकटेपणाच्या सुळक्यावर तोललेल्या

मग पाउस....पहाटेचा येऊ घातलेला दिवस ढगांनी आधीच पळवलेला
दूरचे डोंगरही दिसत नाहीयेत ....नुसतेच ढग ....
आता पावसाचा आवाजही वाढला ....संथ संतत लय
मग मी गच्चीवर ....
एकदा नागडंच भिजून घ्यायला हवाय ...पण सध्या अर्धनग्नताच बरी
एक कावळाही भिजतोय ...
मी आल्यावर संकोचला ...कावळेही असे सुरुवातीच्या पावसात भिजत असावेत ....
मग 'कावळा ब्लोग विश्व ' वर अपडेट करत असावेत ....

आता मी भिजतोय ...कानात गिटार 'into the wild' मधली


आता मला सुचतंय आज करायचं काय होता ...
आणि काय काय होणार नाहीये...

माझे एक नातेवाईक मेले 13 दिवसांपूर्वी .....स्मोकिंगमुळे
त्यांना श्रद्धांजली म्हणून मी आज 13 सिगारेट प्याव्यात का?
13 दिवस जसे ते आय .सी .यु . मध्ये होते तसं पडून राहावा का नळीने श्वास आणि अन्न घ्यायचा प्रयत्न करत....

काही कावळ्यांच्या पाठीवर पांढरे ठिपके दिसतायेत...कदाचित न झोपल्याचा परिणाम असावा किंवा कोपर्य कोपर्यात घुसणाऱ्या ग्लोबल वार्मिंग चा.....

बराच ओलावलोय....मेंदूत शब्दही बरेच साठलेत...
असे पैसे का साठत नाहीयेत....किंवा समाधान?

आता झोपायचं....म्हणजे अगदी खोल घुसून...
बेडकासारखं... उठल्यावर टुणूक टुणूक उड्या मारायला उत्साह हवं...
हे मागचे अनेक दिवस एकच लांबलेला दिवस आहे...किंवा rewind होणारा...

कुठेच न जाणारा संभाषण...
एकटे पडणारे एकटेपण...
वाचून वाचून शब्दांचा येणारा सुन्नपणा
आणि झोपेच्या नावाखाली मिळणारी pirated dvd

पावसाची अजून एक कविता

बाहेर पावसाची झाड, भिंतींच्या पडद्याडून पोचणारा पावसाच आवाज
परिघाच्या पल्याड जाणवणारा उष्ण तृप्त मृदगंध
कितीतरी कविता येतायेत उमलून
आणि सहज मिटूनही जातायेत
माझ्यासाठी पाउस असा काय वेगळा असेल..

असाच असेल ना जसा होता कित्येक वर्ष
तसंच जमिनीच्या असंख्य छिद्रातून जिरू पहाणारा
दृश्य अदृश्य प्रवाहातून खळखळू पहाणारा
ढगांचे मंडप उभारून मैफिल मांडणारा
वार्याच्या क्रुद्ध निश्वासांतून गर्जालणारा

मग, मी काय लिहेन असं
जे नंतर मलाही आठवत राहील
इतका सवयीचा झालेला पाउस
आणि तरी त्यातून एवढे शब्द का उगवून येतात

हे असेच भिजले रस्ते, दूरवर दिसणारे त्रिमित सघन
मंद पाउस धारांच्या आड येणारे आठवणींचे कढ
तशीच गाणी दरवर्षी जपलेली
तसेच तुषार त्वचेवर उमटू दिलेले
संयत होत गेलेलं वेडेपण

हे सगळं आत्ताही उमटत असेल अजून कुठेतरी
पाउस कोणाचाच नसतो इतका वैयक्तिक
सार्याच रोपांना तो हात देतो
शेतात, बांधात किंवा अपरिचित कोपर्यात

मग अजूनही का अतृप्ती
अजूनही तृषा अनिवार

या सगळ्या पावसाळी कवितांच्या होड्या करून
सोडून देणारे एखाद्या नाल्यात
एखादी होडीने गाठावा तिचं गाव, खूप दिवसात जिथली खबर नाही
एखाद्या होडीने अरबी समुद्राच्या लाटेत जीव सोडावा
एखादी होडी, तिच्यावरच्या अक्षराची शाई फुटून,
कागद फाटून, लगदा होऊन विरघळून जावी पाण्यात
पुढच्या पावसात तेच शब्द एखाद्या रानाफुलात उगवून यावेत

आता पाउस येणार

आता पाउस येणार...

वेधशाळा अंदाज देणार..
सरकार सूचना देणार...
धोक्याचा इशारा देणार...
अतिवृष्टीच्या दिवशी सार्वजनीक सुट्टी देणार...
आता पाउस येणार..

वारा डोंगराच्या भक्कम अडथळयाला थडकणार...
काळ्या ढगांचा तांडा आकाशात भरकटणार...
थेंब थेंब झेलताना पंख पंख फडफडणार..
आता पाउस येणार..

पोरं आता रस्त्यात वेड्यासारखी नाचणार...
आसुसलेली माती टपोर थेंब वेचणार..
आकाशाची हक रंध्रारंध्रात पोचणार...
आता पाउस येणार..

तयार असेल शेत आता हात पाय चिखलात घुसणार..
पोरीच्या लग्नाचं स्वप्न डोळ्यांना दिसणार..
यंदाचा हंगाम कर्जाचा शिक्का पुसणार...
आता पाउस येणार...

आता ट्रीप निघणार..
अनुभवांच्या मांडवावर शब्दांचे वेल चढणार..
पेपर सदर लिहिणार...
कढई भजी तळणार....
आता पाउस येणार...

छत्री, चप्पल, बूट, कोट विकायला येणार...
झोपडीचं छप्पर टप टप गळणार...
रस्ते, खड्डे, गटार, नाला, ओढा, नदी आता भरून भरून वाहणार...
आता पाउस येणार...

तलाव आणि धरण आता १०० टक्के भरणार
तो आणि ती आता पावसामध्ये फिरणार..
अचानक आलेला शिडकावा काळजामध्ये शिरणार..
आता पाउस येणार...

मुंबई भिजणार आणि दांतेवाडाहि भिजणार...
कापूसही भिजणार आणि ऊसही भिजणार...
वेगळेपणाचे भेद पावसाला कसे कळणार...
ज्याला त्याला त्याच्या तहानेचा वाटा मिळणार...
आता पाउस येणार...

झाकून ठेवा जमेल ते...
तरी पाउस घुसणार..
दडून बसलेल्या अंकुराला
हालहवाल पुसणार...
सिमेंट, माती, कातळ फोडून
नवा कोंभ दिसणार....
आता पाउस येणार...