Skip to main content

मारल्यासारखे आणि रडल्यासारखे

एका गावात एक नवा नवा आलेला सावकार असतो. म्हणजे आधी त्या गावात सावकार असतो म्हणा. पण तो म्हातारा होतो, त्याचे दात हलू लागतात तशी त्याची क्रूरतापण खिळखिळी होते. पैसे द्यायला पण तो उगाच करवादत असतो. आणि दिले तरी त्याचेच चेले त्याला उल्लू बनवायला लागतात. ते परस्पर लोकांकडून थोडे पैसे घेत आणि सावकाराला लोकांकडे काहीच नाही असं अगदी मनापासून सांगत. म्हाताऱ्या सावकाराला काही सुटत पण नाही आणि काही धरत पण नाही. अशातच त्याने अगदी उतारवयात ठेवलेली एक सोबतीण, म्हणजे गावातले लोक जिला आडून रखेल आणि समोरून काहीच न म्हणत, अशी बाई एकदा त्याची कीर्द-खतावणी घेऊनच घरातून पळून जाते. ती पळून गेल्याचं कळल्यावर सावकार अगदीच वेडापिसा होतो. कधी मनात आलं तर पैसे वाटू लागतो, कधी उगाच कोणाच्या दाराशी तगादा लावून बसू लागतो. लोक अगदी कंटाळतात अशा कंडम सावकाराला. आणि वर त्यांना अडी-नडीला कुठल्याही टग्या-टोणप्याकडे पैसे मागायला जावे लागल्याने ते जेरीला येतात ते वेगळेच. मग एक दिवस ती पळून गेलेली बाई येते. एकटी नाही. अगदी घुंगरू लावलेल्या, चटक-मटक बैलगाडीत बसून येते. तिच्या सोबत ४-६ नवे टगे येतात. ते एकदम सावकाराच्या वाड्याशीच येतात. पाठून सावकाश चालत, एक नाकेला तरतरीत माणूस येतो. त्याच्या पाठी त्याची बायको-पोरे, फेटा बांधणारे वडील, डोक्यावरून पदर घेणारी आई, असे सगळे येतात. अगदी वाड्याच्या तोंडाशी उभे राहतात. जुना, जीर्ण सावकार त्यांच्यावर ओरडू लागतो. तसा बाहेर उभ्या असलेल्या टग्यामधला त्यांचा लीडर की नाही एकदम पुढे होतो. तो रागाने बघणाऱ्या सावकाराच्या पायाशीच पिंक टाकतो. आणि त्याची गचांडी धरणार तेवढयात तो तरतरीत माणूस पुढे होतो. ‘थांब रे सुभ्या’ तसं सुभ्या हं म्हणत पाठी सरतो आणि इकडे-तिकडे दोन पिंका मारतो. तरतरीत माणूस म्हणतो, असं आहे जुने सावकार, तुम्ही हे घर गहाण ठेवलं होतं आमच्या आजोबांकडे. अगदी सुरुवातीची गोष्ट आहे, म्हणजे जेव्हा तुम्ही नुकतीच सावकारी सुरू केली होतीत. आजोबा तुमची वाट पहात, लोकांना मदत करण्याची सुभाषिते सांगत, पण ते गेले. पण हिशोब मागे ठेवून गेले. आम्ही तुमची वाट पाहिली, पण तुम्हाला विसर पडलेला. मग मागे एकदा तुम्ही ह्या तुमची बाईंना म्हटलात की आता तुमच्याने काही हे सांभाळेना. त्या आल्या आमच्याकडे मदत मागायला. मग आम्ही धावून आलो, म्हटलं गावात सावकारी होईल, लोकांना मदत आणि आपला हिशोबपण चुकता होईल. जुन्या सावकाराला काही सुधरत नाही. तो काहीतरी तंतरून बोलू लागतो. तसं हा नवा माणूस म्हणतो, अहो, आम्ही काही तुम्हाला हाकलून देत नाही. फक्त आम्हाला घराचा ताबा द्या एवढंच म्हणतोय. मग तुम्ही जा ना कधीही. जुना सावकार काही म्हणेल तो सुभ्या त्याच्या खांद्यावर हात ठेवतो. आणि आपल्या ओठाला आलेली थुक सावकाराच्या उपरण्याला पुसतो. त्याच्या पाठचे टगे पुढे सरसावतात. तो परत नवा माणूस अगदी तावातावाने पुढे येऊन म्हणतो, ‘अरे सुभ्या, काय ही दादागिरी? इतके जुने सावकार आहेत. असं वागतात? मग तो परत जुन्या सावकाराला म्हणतो, ‘माफ करा मला. तुमच्याबद्दल मी खूप ऐकून आहे. तुमचे चोख हिशोब, लोकांशी वागण्याची पद्धत वगैरे. तुम्ही आजवर गावची सेवा केलीत. पण कसं आहे.. कसं आहे..’ असं तो नवा माणूस मनातल्या मनात बाता केल्यासारखा बोलू लागतो. मागचा फेटेवाला जोरात हुंकार देतो. नवा सावकार डोळे पुसू लागतो. सुभ्या सावकाराच्या कनवटीहून चाव्या काढतो आणि नव्या सावकाराला देऊ करतो. ‘अरे, मोठया माणसांशी कसं वागाल? अरे ही पद्धत आहे का आपली? असं नवा सावकार सात्विक संतापाने मुसमुसू लागतो नि सुभ्याला खुणेने सांगतो. सुभ्या फेटेवाल्या माणसाला चावी देतो. नवा सावकार मग सावकाश मागे येतो, आपला कबिला घेऊन आत जातो. पाठोपाठ नटलेली बाई पण ठुमक्यात आत जाते, जाताना जुन्या सावकाराला ‘ए शेमल्या’ म्हणते, सुभ्या आता त्याच्या धोतरातच पिंक मारतो. बाकी टगे दणदणून हसतात. फेटेवाला आपल्या खानदानी बाईला जोरात हुंकारतो, तशी ती एकदम शिस्तीत त्याच्या मागे मागे चालायला लागते, बैलगाडीत बसते. मग फेटेवाला पण बसतो. आणि गाडी परत जाऊ लागते. -- नवा सावकार थोड्या वेळाने कपडे बदलून सोप्यात येतो. जुना सावकार तिथेच हतबुद्ध बसलेला असतो. त्याचं तहहयात प्राचीन मुनीमजी एका डोळ्याने जुन्या मालकाला बघत असतो, एका डोळ्याने खतावण्या तपासत असतो. सुभ्या चार मळके कपडे बांधून जुन्याच्या अंगावर फेकतो. ‘चल रे, चालू लाग इथून. तू ह्या गावचा पण नाहीस.’ जुना सावकार त-त-प-प करीत सुरुवात करतो आणि काही म्हणणार, एवढ्यात सुभ्याच परत म्हणतो, ‘अरे गावात ओळखीना तुला कोणी, तू करतोस काय इथे?’ तसे गावचे चार-पाच लोक वाड्यात शिरतात आणि सुभ्याला नव्या सावकाराला भेटायची इच्छा सांगतात. ‘येतायेत. पण एक सांगा, ह्यांना ओळखता का तुम्ही?’ एक म्हणतो, ‘ओळखतो, पण लई इरसाल बेणं. जाम छळतो पैश्याला.’ दुसरा म्हणतो, ‘अरे ह्याला काय ठावं आहे गाव-गावकी? दोन साल पैसे दिले नाही तर माझी बैलगाडी घेऊन गेला.’ तिसरा म्हणतो, ‘आणि वर बाई ठेवली. आणि तिच्या नादाने खुळावला ह्यो. मी तमाश्याचा फड लावू गावात म्हणून हजार रुपये मागून राहिलो तर देईना आणि बाईला गोफ आणि हार. अरं, हत तिच्या मायला.’ चौथा म्हणतो, ‘पण मला तर वाटतं, ते नव्या सावकारांचे आजोबा होते ना, तेच खरे सावकार. कधी कोणाच्या अध्यात-ना मध्यात.’ तशी सुभ्या म्हणतो, बरं बरं, आणि जुन्याचं धोतर फेडायला घेतो. नवा दारात येऊन बघत असतो. जुना सावकार काहीच करत नाही. मग आपणहून त्याला धोतर देतो, आणि वर लंगोटपण काढायला घेतो. तशी नवा सावकार एकदम पुढे येतो, आपल्या अंगाची शाल जुन्याच्या अंगावर पांघरूण म्हणतो, अहो, काय करून राहिलात हे? आणि सुभ्याला रागावून म्हणतो, ‘अरे सुभ्या, चालता हो इथून.’ सुभ्या छद्मी हसून जातो. जुना सावकार सावकाश धोतर नेसतो, एक जोडी कपडे वापरायला घेतो. आणि नव्या सावकाराला हात जोडून निघतो. सोप्यावर आलेल्या एका माणसाशी थांबून म्हणतो, कोणालाही द्या पैसे बाकी, ह्याला देऊ नका. ह्यांचाच वाडा मी ताब्यात घेऊन वापरत होतो. उरलेले तिघे त्या एकाकडे बघून हसतात. वाड्यात जातात. हिरमुसलेला तिथेच उभा राहतो. नवा सावकार त्यांना म्हणतो, या, ना, या. आपला दर सोप्पा आहे, दर साल दर शेकडा दहा. मुनीमजी मान डोलावतात.

Popular posts from this blog

???

देशासाठी, समाजासाठी काहीतरी करावं असे समज असण्याचे दिवस होते, आपल्या भोवतालच्या लोकांच्या जगण्याचा स्तर जो आहे तो का आहे वगैरे प्रश्न पडू लागले तेव्हापासून ‘जात’ ही संपूर्णपणे चुकीची गोष्ट आहे हे मानत आलो आहे. आधी फारसा अभ्यास नसताना केवळ आदर्श समज म्हणून आणि आत्ता माझ्या आजूबाजूच्या लोकांना कसलेही कार्यकारणभावाचे पाठबळ नसलेल्या ‘जात’ नावाच्या दोऱ्यावर अभिमानाचे, द्वेषाचे, सोबतच्या माणसांना जातीच्या कप्प्यांत वाटण्याचे उद्योग करताना बघतो तेव्हा माझं मत दृढ होत जातं.        माझ्या इमारतीच्या आजूबाजूला, चौकांत, बाईक्सवर, फोर व्हीलरवर उद्या होणाऱ्या मोर्च्याची चर्चा आहे. फेसबुकवर तर मता-मतांचा कल्लोळ आहे. मोर्चा कसा केवळ जातीय नाही, त्यात स्त्रियांचे, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आहेत असं एकानं म्हटलंय. बरं, फेसबुकवर जे विचारसरणी निहाय अड्डे आहेत त्यात लिबरल, सुजाण अशा  अड्ड्यावर नेहमी असणारा माणूस. लिखाणावरून जर लिहिणाऱ्याच्या भूमिकेची परीक्षा होत असेल तर ह्या माणसाची भूमिका बाकीच्यांनी जात मानू नये, पण माझ्या जात वाल्यांनी मानली तर वाईट म्हणू नये अशी पकडायला लागेल. त्यावर कमेंट करणारा एकजण म्हणत…

हंडाभर चांदण्या

मागच्या वर्षी कधी वर्तमानपत्रात, कधी फेसबुकवर मी ‘हंडाभर चांदण्या’ बद्दल वाचलं होतं. मग केवळ १०० रुपये तिकिटात आपल्या शहरातील नाट्यगृहात ‘हंडाभर चांदण्या’ बघितलं. टँकरची वाट बघणाऱ्या एका गावातल्या एका दिवसाची गोष्ट असं अत्यंत तोकडं वर्णन ह्या नाटकाचं करता येईल. बघायला सुरुवात करताना माझ्याकडे तेवढाच दुवा होता. नाटक गावाच्या वेशीत घुसतं तिथपासून मला ‘वेटिंग फॉर गोदो’ आठवत होतं. ‘हंडाभर चांदण्या’ वर गोदोचा प्रभाव आहे असं मला अजिबात वाटत नाही. गोदो ज्या पोस्ट-मॉडर्न म्हटल्या जाणाऱ्या अॅबसर्ड असण्यासाठी प्रसिद्ध आहे तशीच अॅबसर्डिटी ‘हंडाभर चांदण्या’ मध्येही आहे. पण ‘हंडाभर चांदण्या’ आणि गोदो ह्यांच्या अॅबसर्डिटीमध्ये एक महत्वाचा फरक आहे: गोदो हा सगळं आटपून, पोटभर हादडून केलेल्या सूक्ष्मतर निरीक्षणाचा, बौद्धिक आनंदाचा परिपाक असेल तर ‘हंडाभर चांदण्या’ ही मेलोड्रामा व्हायच्या शक्यतेत जाऊ शकणारा आक्रोश व्यक्त करणारी कृती आहे. अनेकांच्या जगण्याला ग्रासणारा, जगण्याच्या किमान पातळीचा प्रश्न कथेच्या केंद्रबिंदूला असताना त्याला तात्विक, भावनाविवश करण्याचा मोहमयी रस्ता टाळून अॅबसर्डिटी आणि …

एका मेटाफिजिकल कारस्थानाची दास्तान – १

एकदा एक नवा नवा कवी आपल्या बॅचमेटच्या गाडीतून बॅचमेटच्या इगतपुरीच्या फार्महाउसला चाललेला असतो. नवा नवा कवी आणि गाडीचा मालक हे एका प्रथितयश कॉलेजात एकत्र असतात. पुढे तिथून त्यांना नोकऱ्या लागतात. पुढे तिथून ते परदेशात जातात. पुढे तिथून ते अशा मोडला येतात जिकडे त्यांच्याकडे मुबलक पैसा जमून गेलेला असतो, त्यांचं लग्न झालेलं नसतं आणि त्यांचे आई-वडील त्यांच्याशी विकली फोनवर आणि क्वार्टरली किंवा बाय-अॅन्युअली समोरासमोर फॅमिली हॉलिडेजना भेटत असतात. मग ह्या प्रदीर्घ का-या पण मुमुक्षू अवस्थेत त्यांना त्यांचा एक सुपर सिनियर भेटतो, जो मॅरेथॉन रनर असतो आणि व्हेन्चर कॅपिटलिस्ट. त्याला भेटल्यावर गाडीवाला मित्र एथनिक ठेपले आणि आचार विकण्याचा स्टार्ट-अप काढतो आणि उरलेला मित्र, ज्याला आपण नवा नवा कवी म्हणत आहोत, तो म्हणतो, आय विल आल्सो फॉलो माय कॉलिंग, मग तो कवी बनतो.        म्हणजे तो एका कॉलेजात व्हिजीटींग शिकवायला लागतो. बाकीच्या वेळात तो कविता करू लागतो, वाचू लागतो, फिरू लागतो. मग फेसबुक अनहर्ड व्होईसेस नावाच्या पेजला तो फॉलो करतो. मग ते सगळे पेजचे लोक महिन्यातून एकदा एकेका नामचीन ठिकाणी भेटून एकमेक…