Saturday, December 9, 2017

दिवाळी अंक २०१७ -२

५. एडीट मित्र
 प्रकाशन, ग्रंथ व्यवहार ह्या विषयाला वाहिलेला आणि चोखंदळ वाचक ह्यांनाच लक्ष्य करू पाहणारा हा अंक. सुरुवातीचाच विद्येच्या माहेरघरातील पुस्तक व्यवहार हा शरद गोगटे ह्यांचा लेख प्रवाही आणि मुद्देसूद आहे. अंकात पुढे जे लेख आहेत, प्रामुख्याने प्रकाशक, वितरक किंवा पुस्तक दुकान असलेल्यांचे त्यात मध्ये मध्ये अतार्किक (म्हणजे मार्केटप्लेस लॉजिक न मानता वाचकांनी भावनिक व्हावे अशा आशयाचे) उमाळे येतात ते शरद गोगटे ह्यांच्या लेखात नाहीत. मराठी ही वाचन-लेखनाची भाषा भविष्यात कुठवर राहील ही जी भीती अनेकांचा मनात आहे ती शरद गोगटे ह्यांच्या लेखात डोकावते. पण ती मूळ मुद्द्यांना दाबत नाही.
ह्याव्यतिरिक्त राम जगताप ह्यांचा वापरलेली पुस्तके जिथे मिळतात अशा विक्रेत्यांबद्दलचा लेख चांगला आहे.
ग्रंथालयांच्या वाचकांची आकडेवारी, किंवा त्यांनी वाचलेली पुस्तके हे आजच्या संगणकीय नोंदणीच्या काळात मिळवणे शक्य आहे. अशा स्वरूपाचा लेख असता तर एडीट मित्र चा अंक अधिक गुणवान झाला असता असं वाटतं.
६. मनोविकास 'इत्यादी'
       भरपूर वाचनीय घटक असलेला अंक. कथांपेक्षा माहितीच्या आधारे मांडणी करणारे नॉन-फिक्शन लेख लक्षात राहिले आहेत. त्यातला माझ्यामते सर्वात बेस्ट म्हणजे गोष्ट गृहलक्ष्मीच्या ट्रेनिंगची हा Domesticity books/guides ह्या पुस्तक प्रकारांबद्दलचा चिन्मय दामले ह्यांचा लेख. इंग्रजांच्या राज्यांत प्रथा आणि आधुनिकता ह्यांचे मिश्रण करणारी मांडणी केली जात होती ह्याची उदाहरणे विचारात पाडतात. त्यानंतर मातृत्वाचा असर्जनशील प्रवास हा डॉ. बाळ फोंडके ह्यांचा लेख. ओघवता, नेमका आणि शास्त्रीय शब्द न टाळता पण तरीही परिभाषेच्या बोजड ओझ्यात न अडकणारा, पण किंचित जड. माझ्या उपजीविकेनिमित्त Journal of Economic Perspectives नावाचे जर्नल मी अनेकदा चाळतो आणि त्यातले काही पेपर्स वाचतो. हे पेपर्स हे एकून संशोधनाचा लेखाजोखा मांडणारे असतात. डॉ. फोंडके ह्यांचा लेख त्याच तोडीचा आहे. नेहमीप्रमाणे हे नेमकं कोण वाचणार आहे, आणि विशेषतः अशा रिव्ह्यू आर्टिकलची अधिकाधिक उपयुक्तता असलेला विद्यार्थीदशेतला वाचकवर्ग किती हे कुतूहल आहे. (मी शाळेत असताना डॉ. फोंडके आणि मोहन आपटे ह्यांची पुस्तकं मला समजत कमी होती, पण स्तिमित खूप करत होती. त्या awe चा काहीएक परिणाम माझ्या पुढच्या निर्णयांवर आहे. असो.)
 प्राण्यांचे प्रणयी जीवन हा लेख केवळ वर्णन करतो, पण वेगळा असल्याने आणि शैली चांगली असल्याने मजा येते. अभिजित रणदिवे ह्यांचा युरोपिअन सिनेनायक खूपच लवकर संपतो. ह्या लेखातल्या सूत्राची आज काय परिणीती आहे असा विचार डोक्यात येत राहतो. दीपा देशमुख आणि अच्युत गोडबोले ह्यांचा सती प्रथा आणि राममोहन रॉय’, औद्योगिक मानसशास्त्राचा आढावा हे लेखही वाचनीय आहेत.
आदिवासी संगीत आणि वादविवादांचे मोहोळ हा प्राची दुबळे ह्यांचा लेख उत्सुकता जागवतो. हा त्यांचा संशोधनविषयही असल्याने पुढे मागे त्या ह्याच्यावर सविस्तर लिखाण करतील अशी आशा आहे.
 निळू दामले ह्यांचा लेख एकाच चक्रात सावकाश फिरतो असं वाटतं आणि त्यांत फार मांडणी होत नाही. अनुभव विषण्ण करणारे आहेत, विशेषतः सुरुवातच.

'दुर्गा आणि घुर्ये' -अंजली कीर्तने - हा लेख नेमक्या माहितीचा आहे, लक्षणीय आहे. 'घुर्ये' ह्या आडनावाला 'दुर्गा' हे नाव निवडलं ह्यातून जो संघर्ष सूचित होतो तितका संघर्ष लेखांत टिपलेला नाही. लेख हा घुर्यांच्या स्वभावदोषांवर अधिक फोकस होतो.
 'बालगुन्हेगारांच्या निष्पाप जगात' भाबडा वाटतो. 'गणप्रिय गणिका' आणि 'इस्लाम: युद्धपरंपरा आणि हिंसाचार' हे लेख आपल्या भूमिकेची पाठराखण करायला लिहिलेले वाटतात, पटत नाहीत.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर असलेले लेख मी मराठीत वाचत नाही, कारण असं वाचन इंग्रजीत होत राहतं. त्यामुळे अशा लेखांवर मी टिपणी करू शकणार नाही.
 'सामग्रीचे मूल्यभाग' गरजेहून जास्त सिनिकल वाटतं, पण एकूणच मला स्वतःला सिनिसिझमबद्दल जे पोकळ वाटू लागलंय त्याचा हा परिणाम असू शकतो.  
कथांच्या बाबतीत -
'स्पेशल वन आणि चालणारं काष्ठशिल्प' महत्वाकांक्षी आहे, पण कथेच्या मर्यादित परिघात नेमकं काहीच येत नाही. विशेषतः सुरुवात ग्रीपिंग होते पण तो ताण नंतर फार पटकन विरघळू दिला जातो. तसंच थोडं 'कासव' चं आहे, किंबहुना त्यातला 'रिलीव्हड वाटण्याचा' जो कोअर भाग आहे तो अपील होतो, पण मग कथा नेमकं काय होती असं वाटत राहतं. अर्थात हे माझं एकदम वैयक्तिक मत समजावं.
पंकज भोसले ह्यांची इत्यादी मधली कथा मी त्यांची ह्याच वर्षी अजून एक कथा वाचली (रेषेवरची अक्षरे मध्ये) त्याच 'स्पेस-टाईम' मध्ये घडणारी आहे असं वाटलं. थंड कोडगा सिनिकल व्ह्यू ते फार जबरी वापरतात. आणि घटनांच्या फिरकीचक्राला तपशील, स्वभाववर्णने ह्यांची जोड येऊन त्यांच्या कथा वाचायला मजा येते. पण ते ह्याच 'स्पेस-टाईम' मध्ये लिहित राहतील का? हा प्रश्न मला अनेक लेखकांबद्दल पडतो म्हणा, आणि कदाचित हा प्रश्न असण्यापेक्षा प्रत्येक लेखकाचा एक डिफाईन 'स्पेस-टाईम' असतो असं गृहीतकच असावं.
'बिचारा' कथा फार काही मजा देत नाही. अराजकाचा अदृश्य चेहरा -  प्रवीण बांदेकर -कथा नसून लेख का आहे? - आगामी कादंबरीतील अंश म्हणून? एकूणच political कमेंट कथेतून करण्यापेक्षा डेटा घेऊन आणि थेट राजकीय भूमिका घेऊन करावी. कसं सगळं राजकारण केवळ स्वार्थाचा खेळ बघा अशी मान-हलवी किंवा सिनिकल किंवा सरतेशेवटी काय हातात अशी रिकामी भूमिका रूपकांच्या माध्यमातून किंवा पात्रांच्या मार्फत घेणं हे आता 'अतिपरिचयात अवज्ञा' पातळीला पोचलं आहे. राजकीय पार्श्वभूमीच्या आधारावर मानवी संबंध आणि त्यांचे पेच पकडणं हे करताना फार सावकाश जाणं महत्वाचं आहे आणि मुळात नाट्यमयता असलेली आणि वास्तवाला फटकून न जाणारी कथा ह्या सगळ्याच्या मुळाशी असणं गरजेचं आहे असं वाटतं. तसं नसेल तर केवळ बौद्धिक कारागिरी एवढंच उरतं आणि ते बोरिंग होतं.  
कविता - नेहमीप्रमाणे झेपल्या नाहीत.
७. इत्यादी बदलायला गेलो आणि मिळाला मौज 😊
 मौजच्या दिवाळी अंकाचे माझ्या मनात एक खास स्थान आहे. दिवाळी अंक म्हणून जो prototype माझ्या डोक्यात आहे तो मौजचा आहे. लिखाणाचा माणसाच्या कृतीवर, कृतीपाठच्या मूल्यांवर, वर्ल्ड व्ह्यूवर परिणाम होतो ह्याचा माझ्यापुरता दाखला जो आहे त्यांत मौज दिवाळी अंकातले लेख आहेत. पहिला म्हणजे २००२ च्या अंकातला डॉ. अभय बंग ह्यांचा. त्यानंतर २००५ च्या अंकातला गिरीश संत ह्यांचा प्रयास बद्दलचा. आणि तिसरा म्हणाला तर ह्यावेळच्या २०१७ च्या अंकातला डॉ. बाळ फोंडके ह्यांचा सुख म्हणजे नक्की काय असतं?’ हा लेख. हा एक अव्वल लेख आहे. अंकांत तो ललित ह्या वर्गीकरणात आहे, पण त्यांत काही उत्तम संदर्भही आहेत आणि खरंतर तो संशोधनाचा रिव्ह्यूच मानला पाहिजे.
ललित लेखांमधले अन्य काही लेखही लक्षात राहिले आहेत. सूर-संगत (आशा बगे) आणि महाभारत आणि संस्कृत नाट्यसृष्टी हे लेख सौंदर्याचे उत्तम विवेचन करतात. अश्विन पुंडलिक ह्यांचा सर्वात्मका सर्वेश्वरा (त्यातला स्युडो आध्यात्मिक = स्युडो सायन्स असा टोन वगळून) पणन वेगळा आहे. विनया जंगले ह्यांच्या सापांबद्दलच्या लेखात डॉ. श्मिट ह्यांच्याबद्दलचा भाग स्तिमित करतो. मेरी ओडिंगा कथाच वाटावी एवढा सहज आहे.
 'इथे उजळला मृत्यू' च्या आधी spoiler अलर्ट द्यायला हवा होता. सई परांजपे ह्यांचा 'अंगुठाछाप' केवळ वर्णन आहे. ज्योती मोकाशी ह्यांचा लेख सुरू चांगला होतं, पण मग सामाजिक जाणिवेची डूब असलेल्या छान छान पणात विस्कळीत होतो. मियांव मला आवडला, पण त्याचं कारण मांजर आहे, ह्या लेखातली चित्रं पण आवडली.
कवितांचे मोठे सेक्शन आहे. त्यातली सतीश काळसेकर ह्यांची असे तर बिलकूल नाही तेवढी लक्षात राहिली आहे. बाकी कवितांमध्ये अनेकदा वैयक्तिक अनुभवांना कवितेचे सार्वत्रिकपण देण्याचा प्रयत्न जाणवला. पण इथे फार काही मत नाही.
मौज मध्ये तीन कथा आवडल्या. मोनिका गजेंद्रगडकर ह्यांची दीर्घकथा सावकाश डेव्हलप होते. दुःखाच्या जाणीवेचा एक सूर ह्या कथेने अचूक पकडला आहे. कथेत एक इंटरेस्टिंग स्टेक लावलेला आहे आणि मग त्याच्या अवतीभवती असणारे ताणेबाणे नीट पकडले आहेत. ह्या कथाबिजाची (क्लीशेड? पण अचूक आहे बहुतेक!) अधिक विस्तारित मांडणी व्हावी असं वाटत राहिलं.
सानिया ह्यांची कथाही अशाच अवकाशात आहे, पण ती अधिक फ्री स्पिरीटेड आहे. मला झुम्पा लाहिरी ह्यांच्या Lowland’ ची आठवण येत होती. अपघाताने/arrangement ने एकत्र आलेले नवरा-बायको ह्या कथेच्या सुरुवातीने असावं.
शर्मिला फडके ह्यांची कथा मी लोकल ट्रेनमध्ये खिडकीत घोटभर हिवाळ्याचे सुख घेत वाचली. तिला एक व्याकूळ आणि शेवटी समाधानाकडे झुकणारा सूर आहे. मला कथा आवडली.
विलास केळसकर ह्यांची कथा मध्येच चमकून येते, आणि मध्येच abstraction च्या जाळीत घुसून दिसेनाशी होते.
मौज च्या अंकाने अपेक्षेपेक्षा जास्त मजा दिली!
८. किस्त्रीम
केवळ हिंदुत्ववादी विचारसरणीची री ओढणे, ओढूनताणून बचाव करणे हा उद्देश आहे अंकाचा असं वाटत राहतं. आणि असं असणं ह्यात गैरही काही नाही. पण हे करताना लिखाणाच्या गुणवत्तेकडे पूर्ण दुर्लक्ष झालेलं आहे. मी पूर्ण वाचूही शकलेलो नाही  




  

Sunday, November 19, 2017

‘न्यूटन’, निष्काम कर्मयोग आणि बाकी लिहिण्याचा इगो

‘न्यूटन’ बद्दल मी वाचलेल्या प्रतिक्रियांना दोन टोके होती. एक होत्या भारावलेल्या आणि दुसऱ्या होत्या ‘न्यूटन’ राष्ट्रद्रोही गटातला आहे असा शिक्का त्यावर लावणाऱ्या. त्यामुळे सरकार, सैनिक हे चुकू शकतात अशा आशयाचं काही विधान ‘न्यूटन’ मध्ये असणार एवढं तरी मला कळलं होतं. मी चित्रपट चित्रपटगृहात जाऊन पाहिला नाही, कारण चित्रपट त्याच्या गोष्टीबाबत, अभिनयाबाबत बघायचा असल्याने हे बघणं laptop च्या, मोबाईलच्या स्क्रीनवरही होईल असा विचार मी केला. ‘न्यूटन’ amazon prime वर आहे, पण डाऊनलोडला अद्याप नाही.
एवढी बोटे का दाखवली आहेत हे चित्रपट बघून कळतं! स्त्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Newton_(film)

       ‘न्यूटन’ ला राष्ट्रीय सांस्कृतिक सरदार का नाके मुरडत आहेत हे कळणं कठीण नाही. राष्ट्रीय सांस्कृतिक सरदारांची जी पायाभूत गृहीतके आहेत त्यांतले एक म्हणजे सैनिक चुकू शकत नाही आणि चुकला तरी त्याची चूक ही क्षम्यच असते किंवा अपरिहार्य असते. आणि जो कोणी अशा चुकू न शकणाऱ्या गोष्टींच्या चुका दाखवतो तो नक्कीच शत्रूचा हस्तक. ‘न्यूटन’ मध्ये अशा आशयाच्या कमेंट्स आहेत. काही ठिकाणी तर मुद्द्दाम आदर्शवादी संवाद घालून कमेंट्स करायचा प्रयत्न आहे. इथे पिक्चर गंडला आहे असं मला वाटतं. आणि नक्षलवादाच्या समस्येच्या पार्श्वभूमीवर गोष्ट उलगडते ह्याचा एक परिणाम म्हणजे ही दाट पार्श्वभूमी हाच चित्रपट आहे असं होण्याचा समज.
       पण ‘न्यूटन’ काय आहे हे तर संजय मिश्रा आणि राजकुमार राव ह्यांच्यावर चित्रित, चित्रपटाच्या सुरुवातीला येणाऱ्या एका संवादात आहे. 
https://www.youtube.com/watch?v=uF0q-EQw7AE

माझ्या प्रामाणिक असल्याने काय फरक पडतो हा विचार येणं म्हणजे तुम्हाला प्रामाणिक असण्यापेक्षा आपल्या इगोची अधिक पडली आहे. प्रामाणिक का असावं कारण आपल्याला तसं करावसं वाटतं म्हणून, तसं केल्याने तसं न करण्यापेक्षा आपल्याला अधिक बरं वाटेल म्हणून, युटीलिटेरीअन मामला! पण असं प्रामाणिक असण्यासाठी प्रामाणिक असण्याचा प्रयत्न करणं म्हणजे अध्यात्मिक प्रकार, निष्काम कर्मयोग. फळ मिळणं तर सोडा, पण इतरांचे उपहास, प्रसंगी तुमचं प्रामाणिक असणं, तुमचं नियम कर्तव्य बजावण्याची भूमिका हि इतरांच्या मार्गातील अडथळा आहे हे तुम्हाला बाकीच्यांकडून ऐकावं लागणं, आणि वाईट म्हणजे तुमच्या प्रामाणिकपणाने आमचं नुकसान झालं असं तुम्ही ज्यांना आपलं मानलं असे लोक म्हणणं. हा एकदम मूलभूत पेच आहे. ‘न्यूटन’ हा प्रश्नाची दास्तान आहे खरंतर, पण ह्या प्रश्नाच्या गाभ्याला तो सगळीकडून खोलवर पोचत नाही, केवळ एक अणकुचीदार नेमका टोचा तेवढा देतो.
       त्या पहिल्या संवादानंतर केवळ उलगडण्याची उत्सुकता म्हणून मी ‘न्यूटन’ बघत होतो. पण एका बाजूने मला अनेक गोष्टी आठवत चालल्या होत्या. मी घाबरूनच गेलो होतो खरंतर. वय वाढत जातं तसं आपण एकतर आपल्या कामात बुडून जाऊ शकतो आणि कामाबाहेरच्या जगाला कोडगे होतो किंवा सिनिकल होऊ शकतो, पण जर आपण पुस्तके-सिनेमे ह्यांनी अस्वस्थ होत असू तर आपल्यासारखा च्युत्या कोण नाही. त्यामुळे ‘न्यूटन’ मला हिट करत होता तसं मी कात्रीत सापडत होतो.
       (वय वाढत जाण्याच्या जाणीवेवर मी एक उपाय शोधला आहे. पूर्वी लोक सरासरी कमी जगत, त्यामुळे त्यांना कमी वर्षे भारावून जायची, अस्वस्थ व्हायची मुभा होती. आपलं सरासरी आयुर्मान वाढल्याने आपण  अधिक काळ अशी फेज ठेवू शकतो. ह्या नव्या intuition ने मल थोडं बरं वाटतं.)
       एकवेळ माझं एकदम फेवरीट पुस्तक असलेल्या ‘रारंगढांग’ मध्ये एक वाक्य आहे. विश्वनाथ मेहेंदळेचे वडील त्याला लिहितात त्या पत्रात. ‘ज्या गोष्टी करायच्या हे आपण ठरवलं आहे त्या कोणत्याही परिस्थतीत पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य असते असे मला वाटते’ अशा आशयाचा त्याला शेवट आहे. हे वाक्य मला वेगवेगळ्या अंगांनी कळत राहिलं आहे (किंवा हे माझे रिकामचोट चाळे आहेत!). ह्यांत एकतर तुम्ही नेमकं काय करावं ह्याचं काही बंधन नाही, ते तुमच्यावर आहे. बरं हे वाक्यही पत्थर कि लकीर असे सत्य नाही, त्याचा शेवट ‘असे मला वाटते’ असा आहे. आणि त्याचा मधला भाग आहे तो एकदम चिवट आहे, डोक्याला चिकटून राहणारा आहे.
       त्याच वयांत केव्हातरी जेव्हा केवळ आपण इतरांपेक्षा वेगळे आहोत हे दाखवायची खाज प्रशस्त किंवा गर्दीचे धोपटमार्ग चालू देत नव्हती आणि बाकीच्या रस्त्यांवर चालायला लागणारी ग्रीट (Grit) काय असते हे कळत नव्हतं तेव्हा असे रस्ते चालून आलेल्या एका माणसाने मला एक वाक्य सांगितलेलं -  सामाजिक काम म्हणजे समाधान असं नाही आणि करिअर म्हणजे समाधान नाही, केवळ जगरहाटी असंही नाही.
       ‘न्यूटन’ पाहताना हे का आठवलं? कारण तो पहिला संवादच. कदाचित माझ्या मनात जे उमटतं आहे तितकं त्या संवादात नसेलही. पण चांगल्या वाक्यांची हीच मजा असते, त्यांना इतके कंगोरे असतात कि प्रत्येकाला त्यातून जे दिसतं ते वेगवेगळं असू शकतं आणि म्हणूनच वैतागाच्या क्षणी अशी वाक्ये केवळ चमकदार उथळही वाटतात.
       कदाचित असंही आहे कि आपल्या जगण्याची पायाभूत चौकट ही आता आहे असं आहे ह्या कर्मठतेकडून rationality बेस्ड उपयुक्ततावादाची आहे. एखाद्यानं नियम पाळावेत एवढं आता बरोबर वाटत नाही. हे नियम वागणाऱ्या माणसांच्या स्वहित साधण्याच्या प्रेरणेला बाधा आणणारे नकोत आणि असे असतील तर माणसांत नाही, किंवा केवळ माणसांत नाही, तर नियमांतही गफलत आहे असा विचार आपण आता करू शकतो.
       जर आपल्या राँग साईड जाण्याने योग्य दिशेने जाणाऱ्या एकही वाहनाला अडथळा होणार नसेल तर माझं रॉंग साईड वाहन चालवणं का चुकीचं मानावं? दुसऱ्याची थेट हानी न करेपर्यंत मला माझं हित साधायची कितीही मुभा आहे किंबहुना दुसरा जोवर हरकत घेत नाही तोवर त्याची हानी नाहीच असं मानून मला माझं हित साधायची मुभा आहे हे आपलं नवं मूल्य आहे.
       असो.
       काही काही वाक्यं आपल्यावर पक्के व्रण करून जातात. ‘न्यूटन’ चा संवादही तसाच होता. कदाचित आपल्याला कोसत राहण्याचं इंद्रिय सतत जागं राहिलं तर अशी वाक्यं, अशा जाणीवा येत राहतील. पण एक असं लक्षात राहिलेलं वाक्य हेही आहे कि प्रत्येक माणूस केव्हा न केव्हा तरी स्वतःला फसवतोच, तेव्हाच तो सुखी होतो.

       हे लिहिणं तरी इगोच आहे खरंतर. माझ्या प्रामाणिकपणाची, नियत कर्तव्यांची, मी माझ्यासाठी योग्य-अयोग्य ह्याची जी रेषा ठरवली आहे तिला ओलांडायचं किंवा नाही अशी to be or not to be वेळ येईल तेव्हा मी नेमका काय ते मला कळू शकेल. ‘न्यूटन’ अशा रेषेवर गेलेल्या एका माणसाची गोष्ट आहे. नक्षलवादाची किंवा सरकारी व्यवस्थेची वगैरे ही गोष्ट नाही. मला काही गोष्टी पूर्ण करायच्याच आहेत, माझ्यासाठीच करायच्या आहेत  आणि मी त्या पूर्ण करेनच हा असामान्य चिवटपणा दाखवणाऱ्या एका साध्या माणसाची ही साधी गोष्ट आहे.            
'रारंगढांग' मधलं हे अजून एक वाक्य.  

Saturday, November 18, 2017

मराठी चित्रपट हम्पी: विखरलेले विलोभनीय तुकडे

http://marathistars.com/movies/hampi-2017-marathi-movie/
       मी ट्रेलर न पाहताच हा पिक्चर बघायला गेलो. भाडिपाचा ‘प्रवासी v/s भटके’ हा व्हिडीओ तेवढा पाहिला होता, पण त्यात काहीच हिंट नाही हे मी आता सांगू शकतो.
       मी परत बघेन का हा चित्रपट, तर हो. का? तर पार्श्वसंगीत आणि त्यावेळी दिसणाऱ्या फ्रेम्स अशा काही १२-१५ मिनिटांसाठी परत बघेन. ह्या तेवढ्या तुकड्यांसाठी ‘हंपी’ खिळवून ठेवतो. पार्श्वसंगीत, मागे येणारे कवितांचे तुकडे बेफामच, विशेषतः कृष्णानी आणि सुरुवातीला येणारी बोरकरांची कविता (कोणाच्या आवाजात, सुनिता देशपांडे?). सचिन कुंडलकरच्या ‘गंध’ मध्ये ‘कैक या वाड्यास दारे’ अशीच लक्षात राहिली आहे.
       बाकीच्या १ तास ४५ मिनिटांबद्दल म्हणाल तर एकमेकांना तात्पर्यग्रस्त ढाचे देण्याचा, त्यातही प्रेम, माणूस काय आहे अशाबद्दल ढाचे देण्याचा प्रकार फार भयानक होतो. दोन अनोळखी माणसे एकमेकांना भेटली कि एकदम अशी जीवनाची तात्पर्ये एकमेकांना देऊ लागतात आणि हे सोबत रोमान्स करताना? असं? असेलही, माझे जीवन अशा अनुभवाला मुकले म्हणून सुस्कारा सोडायचा एवढंच! ‘बिफोर सनराईज’ ची ही वाट चोखाळून झाली कि पिक्चर मध्येच थोडा ‘Vickey Christiana Barcelona’ कडे वळतो, बस वळतो. पण त्याचे गुणसूत्र ‘प्रेमाची गोष्ट’ चेच आहे, प्रेम आणि त्याच्या अविरत असण्याच्या जड जड संवादांचे, (पण पार्टनर बदलण्याच्या मार्खेजिअन मुभेचे!)  बरं, सोनाली आहे म्हणून एक नाच पण आहे. तो तर एकदमच कॉमेडी प्रकार होतो.
       टुरिझमच्या पिक सिझनमध्ये केलेल्या शूटमध्ये इतकी विरळ माणसे आहेत कि विश्वास न बसावा. भारतात फोटो न काढणारी माणसे नाहीत असे स्पॉट आहेत असा विश्वास ठेवण्याइतका व्यापक किंवा एलिट असा माझा प्रवास नसल्याने असं होत असेल. Anthropology ची एक विद्यार्थिनी, तिची magazines मध्ये लिहिणारी मैत्रीण आणि फोटोग्राफर+आर्किटेक्ट+मिस्टिक असणारा एकदम sorted out तरुण हे सगळे मराठी भाषिक असून ते बॅकपॅकर स्टाईल फिरत असून त्यांना कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमारेषेपासून दूर हम्पीमध्ये मराठी समजू शकणारा रिक्षावालाही भेटतो हे सगळंही संभाव्यतेला मिडिल फिंगर दिलेलं वाटतं. त्यापेक्षा ‘काहे गये हम्पी’ असं करून एखादं पात्र अमराठी दाखवते तर अधिक इफेक्ट साधला असता असं वाटून राहिलं आहे.
       पण क्युरिअसली स्वतःच्या तात्पर्यपर संवादांवर चित्रपटातच विनोद केलेला आहे. मुख्य पात्राची back story उगाच खेचलेली नाही आणि ह्या सगळ्या ‘प्रेम म्हणजे...’ अशा थोर ढाचेगिरीला एकदम फ्रेंच टच देणारा शेवट ह्याने चित्रपट अगदी बोजड होऊन कोसळत नाही.
       एका सीनमध्ये स्त्री पात्र आणि पुरुष पात्रे त्यांची अंतर्वस्त्रे वाळत घालताना दाखवतात तेव्हा अमूल माचो (ह्या नावावर आक्षेप का नाही असा प्रश्न पडून राहिला आहे!) हे पार्टनर का आहेत हे कळतं.
       तो एक अपरिहार्य नाच सोडला तर सोनालीची भूमिका वेगळी आहे, प्राजक्ता माळी तिच्या नुकत्याच संपलेल्या सिरीयलमधून उचलून आणल्यागत आहे आणि ललित प्रभाकरने भारी काम केलेलं आहे, पण I hate sorted out type cool guys (कारण आंबट द्राक्षे!), म्हणून मी त्याच्या भूमिकेवर फार काही बोलणार नाही.

       पार्श्वसंगीत आणि बोरकरांच्या कवितेच्या ओळी... आणि अर्थात हंपीचे कालस्तब्ध अवशेष!       

Friday, November 17, 2017

दिवाळी अंक २०१७ -१

      दिवाळी अंकांच्या किंमती माझ्या क्रयशक्तीच्या बाहेर असल्याने पण त्याचवेळी दिवाळी अंक वाचण्याची कांक्षा (!) असल्याने मी ‘सार्वजनिक वाचनालय’ इथे दिवाळी अंकासाठी असणारे ४ महिन्याचे सभासदत्व घेतले. एकूणच दिवाळीत प्रकाशित होणारे अंक पुढे शिमग्यापर्यंत वाचायला देणे हीच गोष्ट मला एकदम भारी वाटते. जानेवारी महिन्यांत दिवाळीच्या शुभेच्छा आणि फटाके किंवा दिव्यांच्या पार्श्वभूमीवर असलेले एखादे अभिनेत्रीचे मुखपृष्ठ असलेला दिवाळी अंक बाकड्यावर लोळत वाचणे अशी एक मेमरी माझ्यात आहे. त्या मेमरीचा प्रभाव आणि सद्यकालीन क्रयशक्ती अभावाचा परिणाम म्हणून २५० रुपये फी+२०० रुपये अनामत रक्कम+५ रुपये=४५५ रुपये देऊन मी सभासद झालो. मुळात २५० रुपये एकाच अंकाची किंमत असल्याने १-२ अंकातच पैसे वसूल होतील असा हिशेब करून मी माझ्या पाठीवर नार्सिसिस्ट थाप मारून मोकळा झालो. त्या सभासद कालाचा हा तपशील
१.      धनंजय 
हा अंक रहस्य कथांचा अंक आहे. पण ह्या अंकात इतक्या कथा आहेत, इतक्या कथा आहेत कि बास. पण थ्रिलर, detective अशा सिरीयल किंवा पिक्चर पाहणं होत असल्याने अनेक कथा अपील झाल्या नाहीत. कारण अगदी सुरुवातीपासूनच त्या भाकीतशक्य(!) होतात. बाळ फोंडके ह्यांची आणि अल्हाद महाबळ ह्यांची कथा (ही कथा त्यांत आहे हे एक कारणही ‘धनंजय’ हा दिवाळी अंक घेण्यामागे होतं.) ह्या वेगळ्या आहेत.
काही कथा ‘विज्ञानकथा’ बाजाच्या आहेत. त्या एकदम आटोपण्यापेक्षा थोड्या दीर्घ असत्या तर मजा आली असती. एक रोबोट, ज्याला तो रोबोट आहे हे माहित नाही अशी कथा आहे ती लक्षात राहिली आहे.
२.      साधना
माझ्यासाठी ‘नाव मोठं लक्षण खोटं’ असा प्रकार झाला. सुरुवातीच्या दलवाई ह्यांच्या कथेनंतर अंक उतरत्या क्रमालाच लागतो असं वाटतं. द्वादशीवार ह्यांचा लेख हा उगाच पसरट आणि अचूक आणि सिद्धतापूर्ण विधाने करण्यापेक्षा प्रचारकी पाल्हाळ लावणारा वाटतो. मिलिंद बोकील ह्यांच्या येऊ घातलेल्या पुस्तकातला अंश उत्कंठा वाढवणारा आहे, पण तो अंकासाठीचे ओरिजिनल लिखाण होत नाही. जाहिराती फारच आहे आणि अनेकदा ते अंक आहे का प्रायोजक स्मरणिका हेच कळत नाही.
हर्डीकर ह्यांच्या लेख मी-मी ने भरलेला आहे, पण तरीही त्यांत काही मुद्दे चांगले मांडलेले आहेत. हे मुळातले भाषण आहे ह्यांतच सर्व आलं. (भाषणाला intellectual किंवा सामाजिक product न मानता मनोरंजन मानू ती महत्वाची पायरी असेल असं माझं मत आहे. विचार करू शकणाऱ्या/करू इच्छिणाऱ्या माणसाने भाषणे ऐकणे-देणे आणि निर्मितीच्या दृष्टीने म्हातारे होण्याआधीच नियमित कॉलम लिहिणे टाळायला हवे असे एक मतही मी इथे व्यक्त करतो. पूर्णतः expert नसलेल्या आणि माहितीपूर्ण मते असलेल्या व्यक्तींचे कॉलम हे प्रचारकी गळ ठरतात/असतात. असो, digression झालं.)
गोविंद तळवलकर ह्यांच्या मुलींचे लेख तर भयानक! तळवलकर ह्यांच्या व्यक्तिगत जीवनातील लक्षात राहिलेल्या बाबींचे कलेक्शन एवढेच हे लेख आहेत. ते हे करत, ते ते करत, त्यांना हे आवडे, त्यांनी आम्हाला इकडे नेलं, तिकडे नेलं. आपण एका व्यासंगी संपादकाबद्दल वाचतो आहोत का कला-साहित्य-रसिक संस्थानिकाबद्दल हेच कळत नाही. तळवलकर ह्यांच्या भूमिका, व्यासंग आणि त्यासाठीच्या सवयी हे ह्याबद्दल काही न कळता एक एलिट अभिरुची असलेला मनुष्य एवढीच मांडणी होते. असतील, ते एक मनुष्य-बाप म्हणून चांगले असतील, पण असे अनेक आहेत, पण लेखक-संपादक गोविंद तळवलकर असलेले थोडे आहेत. अर्थात त्यांच्या अशाही बाबतीत लोकांना कुतूहल असेल, पण मला ‘अडकित्त्यापेक्षा कित्ता’ जाणण्यात स्वारस्य असल्याने माझी निराशा झाली.
३.      अंतर्नाद
संग्राह्य अंक. विकत घेऊन ठेवावा. ‘अंतर्नाद’ बंद होणार असेल तर खरंच वाईट गोष्ट आहे.
डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांचा रिचर्ड डॉकिन्सबद्दलचा लेख ओघवता, नेमकी माहिती देणारा आणि अधिक वाचायला प्रवृत्त करेल असा आहे.
ना.सी. फडके ह्यांच्या मुलीचा लेख, व्यक्तिगत आयुष्य आणि लेखक आयुष्य ह्यांच्या तणावरेषेभोवती विस्तारतो. मला आवडला, विशेषतः आधी आलेल्या अशाच आठवणींच्या यादीच्या वाईट अनुभवानंतर.
हमीद दाभोलकर ह्यांचा लेख ‘अंनिस’ च्या कामाबद्दल, विशेषतः नरेंद दाभोलकर ह्यांच्या हत्येनंतरच्या कामाबद्दल आशा देतो. पण त्यांत नरेंद्र दाभोलकर ह्यांच्या हत्येनंतर कार्यकर्त्यांनी हिंसक प्रतिक्रिया दिली नाही, पण तोही एक पर्याय होता अशा आशयाचं विधान करतात ते खटकतं.
प्रभाकर देवधर ह्यांचा लेख भारतात प्रभाव पाडण्यासाठी योग्य ठिकाणी योग्य जागी असणं हेच महत्वाचं आहे, बाकी स्पर्धा, क्षमता हे सगळे फोफले चोचले आहेत हेच दाखवून देणारा वाटला. One needs to have an ear of person with nuisance value to make difference ही काही फार चांगली बाब नाही.
पुपुल जयकरांच्या जे. कृष्णमुर्ती आणि इंदिरा गांधी ह्यांच्या संवादावरचा अनुवादित लेख नेमका कसा पहावा हे मला कळत नाही. कारण कृष्णमुर्ती ह्यांच्या विचारांचे माझे आकलन नाही आणि इतक्यांत त्याबद्दल मी काही वाचेन असंही नाही. पण एक असामान्य क्षमता आणि जाणीव असलेला मिस्टिक आणि तशाच जाणीव असलेल्या इंदिरा गांधी अशी मांडणी ह्या लेखात येते, ती मला थोडी खटकली आहे आणि थोडी बुचकळ्यात पाडणारी आहे.
४.      मुक्त शब्द
संग्राह्य, वाचनीय आणि पैसा वसूल!
मनस्विनी लता रविंद्र, सतीश तांबे, वंदना भागवत, कृष्णात खोत (सर्वात जास्त आवडलेली) ह्यांच्या कथा
विश्राम गुप्ते ह्यांचा ‘हिंद स्वराज आणि आधुनिकता’ हा लेख. मूळ विषय, मूळ विषय मांडणाऱ्याची भूमिका आणि लेखकही मांडणी अशी उत्कृष्ट रचना आणि अभिनिवेश किंवा विरोधाचा ज्वर नसलेली पण नेमकी मांडणी ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. शेवट थोडा भावनाळू वाटला.
आसाराम लोमटे ह्यांच्या येऊ घातलेल्या कादंबरीचा अंश आहे, तो उत्कंठा जागवतो. पण रमेश इंगळे-उत्रादकर ह्यांच्या अशाच भागाबद्दल असं म्हणता येणार नाही.
हरिश्चंद्र थोरातांचा दी------र्घ लेख आहे आस्दिवालच्या मिथक कथेवरचा जो Claude Levi Strauss च्या लेखाचा अनुवाद आहे. मी पूर्ण वाचला नाही, पण सुरुवातीच्या मिथक कथेचा भाग भारी आहे. ह्या लेखाचा नेमका audience कोण आहे आणि त्यांना काय वाटलं हे मला कळण्याची उत्सुकता आहे.
कविता झेपल्या नाहीत.
‘भारतीय लोकशाहीची स्थित्यंतरे’ हा काही लेखांचा भाग कमकुवत आहे. एकतर त्यांत नेहरू-इंदिरा गांधी ह्यांचा भक्तीय डिफेन्स आहे आणि नवी मांडणी फार नाही. आनंद तेलतुंबडे ह्यांनी सध्याचे सरकार बाकीचे सारेच पर्याय कसे मुळातच खुडू पहात आहे हा मुद्दा योग्य पकडला आहे, पण अनेकदा त्यांना न पटणाऱ्या बाजूबाबत खूप मोघम गृहीतके धरून सर्व मांडणी होते असं वाटतं.
(एक गंमत म्हणजे माझ्या अगोदर ज्या सभासदाने ‘मुक्त शब्द’ अंक वाचायला नेला होता त्याने वैचारिक लेखात विविध रंगाची अधोरेखने आणि प्रसंगी समासांत टिपण्या केल्या आहेत. कोण आहे हा? आणि कुणीकडचा आहे?)
 हाच तो रंगीबेरंगी पूर्वसुरी! (लोकल ट्रेनमध्ये काढलेल्या फोटोत खिडकीतून सरिअल असा प्रकाशही आलेला आहे.)

अनुवादित कथांमध्ये प्रचेत गुप्त ह्यांची कथा लक्षणीय आहे.   
(क्रमशः) 


      

Saturday, November 11, 2017

भाडिपाचा सिक्रेट स्टँडअप

      स्टँडअपबद्दल माझं थोडं साशंक मत आहे. माझ्यामते ‘विनोद’ हा माणसांच्या संवादातला अगदी पूर्वापार चालत आलेला फॉर्म असावा. नकला करणं, एखादे वैशिष्ट्य पकडून त्याला उलटं-पालटं करणं, भयानक अतिशयोक्ती, चुकीच्या दोन गोष्टींची सांगड घालणं, द्वयर्थी प्रयोग हे सगळे प्रकार माणसे संवादात पूर्वापार वापरत असावेत. कुठल्याही काही माणसांच्या कोंड्याळात हजरजबाबी विनोदी माणूस लक्षवेधी ठरतो, त्यामुळे विनोद ही पुरुषांची एव्होल्युशनरी क्रिया असावी असंही विनोदाने म्हणता येईल.
      आता एकूणच आपल्याला जे हवं ते इतरांना सांगणं सहज उपलब्ध असण्याच्या काळात ही लक्ष वेधून घ्यायची स्पर्धा अजून जास्त आहे आणि त्यामुळे विनोदांचा पुरवठाही असं मला वाटतं. आणि हा भरघोस पुरवठा साहजिकच एकसारखा एक बनतो आहे. प्रत्येक स्टँडअप कॉमेडीअनमध्ये टीचभर काही ओरिजिनल असेलही, पण ते बहुतेकदा सरावून कंटाळलेल्या आवरणात येतं आहे. हा स्टँडअपबद्दल फार बरं मत नसण्याचा एक मुद्दा.
      दुसरं म्हणजे जे सिरीयस कॉमेडीअन आहेत, म्हणजे जे मानवी स्वभावाच्या जनरल विसंगतीवर बोट ठेवू पाहतात किंवा कमेंट करायला विनोद निवडतात ते स्टँडअपमध्ये टिकू शकत नाहीत. त्यांना लिखाणासारखं थोडं अधिक सिरीयस मिडीयम घ्यावं लागणार. स्टँडअपमध्ये बोलणारा दिसतो ही गोष्ट सांगण्यावर ओव्हररायडींग होते. त्यामुळे हालचाली, अंगविक्षेप ह्यांना महत्व येतं. किंवा तुमच्याकडे खूपच जास्त सरस मटेरीअल असावं लागतं, पण हे कठीण आहे. सो एकतर सेक्स, राजकारण ह्यावर प्रसंगी सर्वसाधारण taboo असलेले शब्द किंवा प्रसंग वापरून कमेंट्स किंवा आयडेंटिटीचे इश्यू ह्यावरच्या कमेंट्स ह्यावर स्टँडअपस फिरत राहतात.
      अर्थात ही मर्यादा हेच बलस्थान आहे. माझ्यामते विनोद हा आपला एक डिफेन्सपण आहे, एक मोकळं होण्याचा रस्ता आहे. त्यामुळे जे बऱ्याचदा अर्वाच्य आहे, बोलायचं नाही आहे ते आपण वापरणार आहोत.
आपल्याला न आवडणाऱ्या सिस्टीमशी जुळवून राहताना अपरिहार्यपणे विनोद, सिनिसिझम आणि सरतेशेवटी निराशावाद अशा पायऱ्या आहेत का? Is joke simply a delayed or disguised cry of helplessness?
मी स्टँडअपचा चांगला प्रेक्षक होऊ शकणार नाही असंच मला वाटतं. कारण तिथे एवढं सिरीयस व्हायला कोण येतं?
तर भाडिपाचा सिक्रेट स्टँडअप! (हे भाडिपाचं Youtube पेज
---
Image result for भाडीपा
Youtube वरून 

३५० रुपये तिकीट (जे अंधेरी वेस्टच्या हिप स्टेटसच्या मानाने स्वस्तच आहे असं माझ्या लक्षात आलं) घेऊन मी तो पहिल्या रांकेत (दैवयोगाने) बसून पाहिला. भाडिपाचा  ‘जनरल अॅलर्ट’ मला जाम आवडला होता. बाकीचेही काही व्हिडीओ, जसं गणपतीच्या आधीचा, किंवा मिस मॅनर्सचा पहिला व्हिडीओ हे मला आवडले होते. आह, आणि भाडिपा म्युझिकल डायरीज, that is simply awesome. 
      सारंग साठे वॉज वे अहेड ऑफ द अदर गाईज. विनोदी कमेंट्स करणं हे खूपच जण करतात, पण त्याला निरीक्षण, वाचन आणि थोडा कमी सिनिकलपणा ह्यांनी अधिक पोटेंट करता येऊ शकतं. सारंग साठेला हे जमलं होतं. त्या खालोखाल आदित्य देसाई, पण स्टँडअप कॉमेडीला एक कोरडेपणा लागतो तो त्याच्यात थोडा मिसिंग वाटतो. तो अगदीच संवाद वगैरे साधायला लागतो. संग्राम गायकवाड, Max Magnet आणि चेतन घाटे इम्प्रेसिव्ह होते. बाकीचे त्यांचं पर्सनल फ्रस्टेशन अगदी उघडपणे ऐकणाऱ्याला विनोदाच्या पुडीत देतायेत असं वाटत होतं.
      माझ्यामते सेक्स वॉज ओव्हरयुज्ड. प्रसंगवर्णन हा प्रकार कमी जणांनी वापरला, गौरवने तो चांगला वापरला. राजकीय सटायर वॉज प्रेडीक्टेबल. आणि भौगोलिक identity बेस्ड जोक तर बासच बास. ‘मराठी’ म्हटलं कि identity बेस आलाच हे जरी खरं असलं तरी त्यातूनच सगळं पहावं असं कंपल्शन तर नाही ना?
      ११ नोव्हेंबरला पुण्यात मराठीचे आद्य(भाषणे देणं हा प्रकार पकडला तर स्टँडअप कॉमेडी महाराष्ट्रात आधीपासूनच होती म्हणायला लागेल) किंवा सर्वात यशस्वी स्टँडअप म्हणता येतील अशा पु.ल. देशपांडे ह्यांच्या स्मरणार्थ कार्यक्रमात भाडिपाचा स्टँडअप होणार आहे. मी जे पाहिलं त्यापेक्षा तो वेगळा, मुद्दामून ट्रिब्यूट म्हणून केलेला असणार आहे, क्युरेटेड!
      कार्यक्रमाच्या अध्ये-मध्ये भाडिपाची rap सॉंग वाजतात ती भन्नाट आहेत.
--
      एक पेशावर शिक्षक म्हणून विनोदांच्या वापराबद्दल मी विचार करतो. विनोदी शिक्षक प्रसिद्ध असतात. त्यांची लेक्चर्स मुलं एन्जॉय करतात असं मानलं जातं. शिक्षकाला ही दाद हरखून टाकते, कारण बाकीवेळ आपण छू आहोत ही जाणीव त्याला बोचकारू शकते. आणि मग हे विनोद अति होतात. शिक्षकाचा जोकर होतो.
      रुक्ष, कोरड्या पण प्रश्न आणि संदर्भसंपृक्त संवादाचा स्वतःचा एक self-selection mechanism असतो. कमी एकाग्र, कमी सिरीयस ऐकणाऱ्याला तो आपोआप दूर सारतो.
      त्याउलट विनोद बोलणाऱ्याला आणि ऐकणाऱ्याला एक पोकळ पण सहजसाध्य, वरवर जाणारी फिलिंग देऊ शकतो, जी एकदम विरून जाते.
      माझ्यामते एक छोटा, मजेशीर पण कुठेच न जाता गोलगोल फिरणारा रस्ता असं विनोदाचं होऊ शकतं. अर्थात ज्याचा त्याचा रस्ता हा ज्याचा त्याचा प्रश्न हे आहेच. 
    नव्या प्रयोगांसाठी, केवळ stand-up नाही तर अन्यही भाडिपाला शुभेच्छा.  


दिवाळी अंक २०१७ -२

५. एडीट मित्र  प्रकाशन , ग्रंथ व्यवहार ह्या विषयाला वाहिलेला आणि चोखंदळ वाचक ह्यांनाच लक्ष्य करू पाहणारा हा अंक. सुरुवातीचाच ‘ विद्येच्...