Sunday, December 30, 2018

अजिंठा-वेरूळ-औरंगाबादबद्दल काही टुरिस्ट निरीक्षणे


१. फार प्रखर नसलेला, पण चांगला फोकस होऊ शकणारा टॉर्च ही अजिंठामधील चित्रे बघण्यासाठी एकदम आवश्यक गोष्ट आहे. मोबाईलचे टॉर्च अजिबात उपयोगी नाहीत.

२. अजिंठामधील गुहा क्रमांक १ आणि २ ह्यांतच बहुतेक कुटुंबासोबत आनंद मिळवायला आलेल्या लोकांची करमणूक संपते. ‘अरे, इथेपण तसंच आहे’, ‘इथे काहीच नाही’ अशी आंबट द्राक्षे देत देत ते १ ते २६ हा अजेंडा पूर्ण करायच्या मागे लागतात. त्यामुळे लोकांच्या प्रचंड सेल्फी उत्साहाने सुरुवातीला पकलात तरी सब्र का मीठा फल मिळणार.

३. अजिंठामध्ये फर्जी गाईड गुहे-गुहेत मिळतात. ते खरेतर गुहेतील प्रवाश्यांचे वर्तन नियंत्रित करण्यासाठी नेमलेले स्टाफ आहेत. पण गाईड काय बोलतात हे ऐकून ऐकून आणि त्यात थोडी दंतकथा आणि थोडा आपलाच मीठमसाला मिसळण्याचे कसब असं करून ते आपलं एक दुकान उघडून आहेत. गुहेतील चित्रांबाबत काहीच न माहिती पडण्यापेक्षा त्यांचे सुरस कथन जरा हिंट देते. पण हे चित्र कोणते आहे ही वस्तुनिष्ठ माहिती सोडली तर बाकी प्युअर ढाचे! आणि त्यांची ही वरकड कमाई करताना गुहेतील लोकांच्या वर्तनावर, विशेषतः कॅमेऱ्याचे फ्लॅश ह्याबद्दल ते काहीच करत नाहीत. गुहा १ व २ मध्ये १५ मिनिटांच्या कालावधीसाठी ४० लोक सोडावेत असा निर्देश आहे. पण तोही पाळला जात नाही.

४. अजिंठाबद्दल बेस्ट टुरिस्ट रेफरन्स भारतीय पुरातत्व विभागाने काढलेले पुस्तक आहे. हे पुस्तक सोबत घेऊन विजेरीच्या प्रकाशात ते वाचत वाचत गुहा पाहणे हे थोडे कष्टाचे असले तरी मजेदार आहे. हे पुस्तक नसेल तर स्थानिक प्रकाशनाची संक्षिप्त पुस्तके मिळतात. तीही ठीक आहेत. त्या पुस्तकांची छापील किंमत १०० असेल तर पुस्तक ३०-४० लाही मिळते. 

 
पुरातत्व विभागाचे अजिंठाबद्दलचे पुस्तक 

५. अजिंठाजवळचे MTDC उपहारगृह हे निर्लज्ज मोनोपोली शोषण आहे. त्यात ते जी.एस.टी. नंबर छापलेल्या प्रिंटेड पावत्याही देत नाहीत. स्वच्छताही जेमतेम आहे.

६. पाण्याची बाटली आणि काही ग्लुकोज बिस्किटे/तत्सम सोबत असणे फायद्याचे आहे. कारण १ ते २६ गुहा निवांत, रवंथ बघणे हा सहज ४ तासांचा कार्यक्रम आहे.

७. अशी अफवा आहे कि २०१९ मध्ये अजिंठा पर्यटकांसाठी बंद केले जाणार आहे! 😊

८. वेरूळ बघण्यासाठी एकदिवस ठेवणे आवश्यक आहे. केवळ कैलाश मंदिर (गुहा क्रमांक १६) म्हणजे वेरूळ नाही. अर्थात अनेक भाविक पर्यटक तेवढेच बघून कलटी मारतात हे पथ्यावर पडू शकतेच.

९. कैलास मंदिर नीट समजून बघून घ्यायला २ तास लागतात. गाईडला पर्याय नाही. अन्यथा १५ मिनिटात दर्शन आणि बाहेर.

१०. कैलास मंदिरात असणारी erotic शिल्पे हा माझा अशा शिल्पांशी आलेला पहिलाच संबंध. It is mind-blowing.
आमच्या गाईडच्या म्हणण्यानुसार हे शिल्प म्हणजे भारतीयांनी फ्रेंच किसचा शोध लावला ह्याचे प्रमाण! 
Erotic शिल्पे: कैलास मंदिर 


११. हम्पीमधील मंदिरांवरील शिल्पे आणि कैलास मंदिराची शिल्पे ह्यांत बरंच साम्य आहे, विशेषतः हजारराम मंदिर (हम्पी) येथील रामायणाची कॉमिक्स स्ट्रीपसारखी मांडणी आणि कैलास मंदिरामधील मांडणी. गोष्ट सांगण्याची मानवी तहान आणि तिची पूर्तता शिल्पांनी अजरामर केलेली आहे. 
रामायण: कैलास मंदिर 

१२. वेरूळ आणि अजिंठा येथल्या बुद्ध लेण्यातील फरक निरीक्षक नजरेला जाणवण्यासारखा आहे. बौद्ध,जैन आणि हिंदू धर्ममते आणि त्यांच्या अनुषंगाने फिरणारे लोकजीवन आणि राजकारण हेच लेण्यांच्या निर्मितीच्या पाठी असणारे मूळ कारण आहे असा आता माझा वर्किंग हायपोथेसिस आहे.

१३. देवगिरी/दौलताबाद किल्लाच्या सुरुवातीलाच चांद मिनारपाशी असणाऱ्या पर्यटकांनी दुर्लक्षित संग्रहालयात काही लक्षणीय भग्नमूर्ती आहेत. 
देवगिरी/दौलताबाद किल्ल्याजवळील संग्रहालय 

१४. भारतातील शिल्पांमध्ये असणाऱ्या स्त्री शिल्पांची शारीरिक वैशिष्ट्ये, विशेषतः स्तन आणि कंबर/कमनीयता हाही एक कुतूहलाचा विषय आहे.

१५. बीबी का मकबरा हे एक प्रीवेड शूटचे डेस्टिनेशन आहे. कबरीपाशी प्रीवेड शूट हा जबरी तात्विक जोक आहे. जीवनाची सांगता वाग्दत्त वधू-वरांनी भिनवूनच संसार करावा असा काही प्रकार असावा किंवा त्यांना काही पडलेलीच नसावी. अजंठाला असला काही प्रकार दिसला नाही. पण यशोधरा आणि राहुलसमोर भिक्षापात्र घेऊन उभ्या असलेल्या बुद्धाच्या गुहेसमोर प्रिवेड शूट ही कल्पनाच रोमांचक आहे! केवळ पोचलेले किंवा हुकलेले लोकच हे करू शकतात.

१६. बीबी का मकबराच्या आजूबाजूला असणारी उदासी पांघरलेली उद्याने आणि त्यात ‘जाडे कि नर्म धूप’ मध्ये वावरणे
बीबी का मकबराच्या परिघातील उद्यान

१७. एकूण- आपल्याशेकडो वर्षे अशी आपल्यासारखेच लोक वावरत होते. आपण पुढे आलो आहोत ही गलतफैमी आहे. आपण स्पायरलमध्ये वर किंवा खाली जात आपल्याच काही मितींना री-व्हिजीट करत आहोत हे जास्त बरं मॉडेल आहे.

१८. कॅमेरा ही गोष्ट उत्पन्नाच्या मिती ओलांडून पसरली आहे. लोकांचे टीपकागद झाले आहेत आणि ते कशाच्याही पार्श्वभूमीवर स्वतःलाच शोषून घेत आहेत. 

Friday, December 28, 2018

अजिंठा, कोसला आणि सेल्फी

पांडुरंग सांगवीकरला दिसलेलं अजिंठा ही माझी अजिंठाशी पहिली ओळख. टुरिस्ट म्हणून वेगवेगळ्या जागी का जावं हा प्रश्न मला सुटलेला नाही. त्यामुळे बेत ठरवून अजिंठाला जावं असं नोकरीला लागायच्या आधी कधी झालं नाही. पण नोकरीला लागल्यावर रुटीनपेक्षा काहीही चेंज चालेल म्हणून मीही टुरिस्ट असण्याची सुरुवात केली, आणि मग बेत करण्याचे स्कील नीट वापरून हजारो स्कीमर्सच्या गर्दीतला एक होऊन अजिंठाला पोचलो.
       ‘अजिंठा. एक प्रचंड दगडी अर्धवर्तुळ.’ ह्या पांडुरंग सांगवीकरच्या अजिंठाच्या वर्णनातल्या सुरुवातीच्या ओळी. कोसलामधला अजिंठाचा भाग, विशेषतः त्यातली भाषा ही बाकीच्या कोसलामधल्या भाषेहून वेगळी आहे असं मला वाटतं. ‘दुःख प्यायलाही दुःखाची ओंजळ लागते’ अशा भाषेची कल्पना कोसलात करता येत नाही. ‘तिच्याबरोबरच तिचं इवलसं गर्भाशय गेलं. तिनं एक मोठ्ठीच खानेसुमारीची ओळ वाचवली’ हा थंड, सिनिकल बघेपणा कोसलाचा आहे. पण अजिंठाच्या दोन पानांच्या भागात सांगवीकर वेगळा आहे. त्याच्या वैयक्तिक शोकातून तो अजिंठा बघतो आहे. त्याच्यासाठी अजिंठा दुःखाच्या जाणीवेचा, त्याच्याशी झगडलेल्या आणि त्याच्यापार पोचलेल्या बुद्धाच्या आविष्काराचा भाग बनून येतो. अजिंठाची विकलता सांगवीकरला उचलून नेते आणि सोडून देते.
       क्षणाक्षणाला सेल्फी काढणाऱ्या गर्दीत, बुद्धा इज गॉड, विष्णूचा अवतार असं आपल्या पाल्याला सांगणाऱ्या पालकांच्या गर्दीत, जस्ट इमॅजिन, कसं केलं असेल त्यांनी हे हजारो वर्षांपूर्वी’ असं म्हणणाऱ्या, संस्कृतीभक्षक सुजाणांच्या गर्दीत विकलता नाही, दुःख नाही. केवळ आत्ममग्नतेचा उत्सव आहे.
मीही वेगळा नाही. मला वाटतं आहे कि माझी एक झ्याटभर क्वेस्ट घेऊन इथे आलो आहे. माझी बुभुक्षित शहरी पिपासा, त्यातून आलेली अविरत रिकामी भावना घेऊन मी महाभारतातल्या मुंगुसासारखा इथे-तिथे लोळू पाहतो आहे, कुठे काही निवांत होईल का म्हणून. पण ह्या निवांत होण्यासाठी मला माझ्या आयुष्याची मूस बदलावी लागेल. तसं होत नाही तोवर मीही एक रंगबदलू टुरिस्ट आहे. अजिंठातील चित्रांचे रंग उडलेले आहेत, गुहेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या बुद्धमूर्तींची झीज झालेली आहे. पण त्या भव्य दगडी मूर्तींत हजारो वर्षे गोठून राहिलेली दगडी शांतता झिरपते आहे. किंवा असं वाटणं ही आंबट द्राक्षे मी माझं मला देणं गरजेचं आहे.
अजिंठाच्या बुद्धमूर्ती माझ्याकडे, सेल्फी काढणाऱ्या गर्दीकडे, निषिद्ध असलेल्या कॅमे-याच्या फ्लॅशने तसू-तसू संपणाऱ्या रंगांकडे पहातही नाहीत. साठवण्याची, पूर्ण करण्याची तहान लागलेल्या शेकडो माणसांकडे बुद्ध बघत नाही. त्यांच्यावर तो हसतही नाही, त्यांच्यावर तो रागावत नाही. त्याने दगडी अलिप्ततेची वाट पकडली आहे, डोळे मिटून,झुकवून तो त्यात मग्न आहे.
आणि आत्ममग्न भोगण्याच्या उत्सवालाही बुद्धाचे काही नाही. आज अजिंठा, उद्या वेरूळ, परवा अजून काही असा हा उत्सव पसरतो आहे. ह्या उत्सवाच्या स्मरणाचे काजवे भोगण्याची आच पुढच्यांना देत आहेत. नवे नवे रस्ते बनत आहेत, त्यातून ही आच सावकाश सर्वदूर पसरते आहे.
नवा नवा भोग हे अविरत तृष्णेचे उत्तर हे आपले आजचे तत्वज्ञान आहे. तृष्णा नाकारणं, तिच्या मुळाशी जाणं हे आपण बसलो आहोत त्याच फांदीवर आघात करण्यासारखं आहे.

--
       अजिंठा बघताना मला खांडेकरांची ‘विजयस्तंभ’ ही रूपककथासुद्धा आठवते. पाश्चिमात्य उपयुक्ततावाद, लोकशाही, प्रबोधन ह्यावर उभारलेल्या आपल्या आधुनिक जीवनदृष्टीला वाटतं कि आपण किती पुढे आलो, आपल्या जाणीव, आकलन किती विस्तारले. पण खरंतर माहितीचा लोट वाढण्याच्या पलीकडे आपल्यांत आणि दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या लोकांत काय फरक आहे.
       गुहांमधील चित्रे केवळ सौन्दार्याविष्कार नाही. ती गोष्ट आहे, एखाद्या कॉमिक्ससारखी. ह्या गुहा हे राजकारण आहे, पॉलिटीकल स्टेटमेंट आहे. राजसत्तेने धर्माशी जुळवलेला सांधा आहे, आपली लीगसी, छाप मागे सोडण्याची grandiose आकांक्षा आहे. ह्या आकांक्षेसाठी किती लोक राबले, किती जणांनी आपली कला पणाला लावली. ह्या विहारांतून किती भिक्खू वावरले, किती धर्मचर्चा झाली, किती सुटले, किती घरंगळले.
       हे चक्र चालूच आहे. वाकाटक विहार बांधून गेले, आज आपण विद्यापीठे बांधत आहोत. आपापल्या काळाचा अन्वय लावण्याची, त्यावर आपला ठसा सोडण्याची विजिगीषा राजकारण आणि विद्यार्जन ह्या दोन्हीत आहे. त्यांनी कायमच एकमेकांचे हात पकडून ठेवलेले आहेत. आणि ह्या दोन शक्ती हजारो, लाखो माणसांना इकडून तिकडे ढकलत आहेत. अशा शेकडो हातांकडून आधी त्यांनी विहारे, मंदिरे, राजवाडे, शहरे वसवली. मग लढाया करवल्या. विनाशाच्या दुःखातूनही निर्माणाची आकांक्षा थांबली नाही. ती पुढे सरकत राहिली.
       केव्हातरी ह्या पुढे सरकण्याला लोकशाहीचा लोंढा आला. तुम्ही ह्या निर्माण-विनाशाच्या लोंढ्यात या, आम्ही तुम्हाला सुखाच्या स्थिर रस्त्याची हमी देतो ह्या करारावर करोडो लोक ह्या चक्रात फिरत आहेत. जमेल, जमले तेवढे सुख साधून त्याच्या आठवणी बनवून त्यातून नवी तहान जन्माला घालत आहेत.

       काळाच्या प्रवाहात क्षरण झालेल्या बुद्धमूर्त्या मिटल्या डोळ्यांनी ह्या प्रवासाच्या साक्षी आहेत.  त्यांचे उरले-सुरले 
क्षरण आधुनिक सुखांचा आत्ममग्न प्रवाह करेल.

Friday, November 23, 2018

हरारी ह्यांचे Homo Deus आणि बाकी काही वाचलेले-पाहिलेले

जसं पिकेटीचं ‘Capital in 21st Century’ तसं हरारीचं ‘सेपियन हे गाजलेलं पुस्तक. सेपियन ही मानवाच्या आजवरच्या अस्तित्वाची दास्तान आहे. हरारी ह्यांनी ‘Homo Deus’ (देव होऊ घातलेला माणूस अशा अर्थाने) हे पुढचं पुस्तक लिहिलं आहे.
Image result for homo deus
       आपल्या विचारांच्या पद्धतीवर खोलवर प्रभाव पाडणारी, तिला आकार देणारी पुस्तके अशा पुस्तकांच्या यादीत मी ‘Homo Deus’ चा समावेश करेन. (ह्या अगोदरचे असे पुस्तक म्हणजे ‘Being Mortal’) Homo Deus मध्ये हरारी प्रयत्नपूर्वक सद्यकालीन प्रभावांपासून मोकळे होऊन भविष्याचा वेध घेतात. लोकशाही, व्यक्तीस्वातंत्र्य ह्या अनेकदा गृहीतक पद्धतीने मांडल्या जाणाऱ्या संकल्पनाचीही ते चिकित्सा करतात. ‘माणूस स्वतंत्र आहे हे सत्य आहे का भ्रम’ हा भाग मला प्रचंड आवडलेला आहे. पुस्तकात कॉन्शसनेसवर एक प्रकरण आहे. हरारी ह्यांच्या विपश्यनेच्या साधनेचा त्या प्रकरणावर प्रभाव असावा असं वाटतं.
       आपण वेगाने डेटायुगाकडे जात आहोत. माणसे शारीर स्तरावर अपग्रेड होणार आहेत, पण त्याचवेळी त्यांच्या निर्णयांचे नियंत्रण अल्गोरिदमकडे जाणार आहे. ही प्रक्रिया अत्यंत थोड्या लोकांना प्रचंड महत्वाचे बनवून सोडणार आहे. व्यक्तिवादी रचनेतून उभ्या राहिलेल्या संस्था ह्या नव्या युगात बिनकामाच्या ठरणार आहेत. प्रत्येक माणूस हाच त्याच्या-तिच्या निर्णयांचा रचयिता आहे हे व्यक्तीवादाचे प्रधान गृहीतक कोलमडणार आहे. अल्गोरिदम आपल्याला समजून घेतील आणि सरतेशेवटी नियंत्रित करतील. अल्गोरिदमना जाणीव नसली तरी त्यांना प्रचंड बुद्धिमत्ता असणार आहे आणि त्याजोरावर ते (आणि पर्यायाने ह्या अल्गोरिदमचे मालक) जगावर नियंत्रण आणू शकतात अशी त्यांची मांडणी थोडक्यात सांगता येईल.
       हरारी जे जग मांडतायेत ते नेमकं कधी येईल हे माहित नाही. ऑटोमेशनने हजारो-लाखो लोक बेकार होतील असे आपण मागची १० वर्षे ऐकतो आहोत, पण असे अजून कुठे झाल्याचे माहिती नाही. गुगल, फेसबुकचे कोड्स सर्वव्यापी झालेले आहेत, आपणच त्यांना स्मार्टफोनने आपला डेटा दिलेला आहे. पण अजूनही माणसे हा कोड manipulate करत आहेत आणि कोड माणसाच्या ताब्यात आहेत असेच दिसते आहे. कदाचित काही वर्षात हा बदल जाणवू लागेल. जेनेटिक इंजिनीरिंगबद्दलही आपण ऐकून आहोत, पण प्रचंड श्रीमंतानाही डिझायनर बेबीज शक्य आहेत असे दिसत नाही. ही सगळी टोके आजच्या अल्गोरिदमना शक्य आहेत, पण राजकीय प्रणाली त्यांना ताब्यात ठेवते आहे का ह्या शक्यता अजून सैद्धांतिक आहेत आणि कालांतराने प्रत्यक्षात येतील हे गुलदस्त्यात आहे.
       हरारी ह्यांच्या भाकीतापेक्षा त्यांची तात्विक चर्चा मला अधिक भावते. हरारी ह्यांचे ‘स्केरी न्यू वर्ल्ड प्रत्यक्षात येईल का, कधी येईल आणि त्यातून काय गुंतागुंती होतील ह्याचा विचार करणे रंजक आहे.
              हरारी ह्यांचे व्हिडीओज सहज उपलब्ध आहेत. पण व्हिडीओजमध्ये उहापोह कमी आहे. भाषणे, व्याख्याने ह्यांच्या बाबतीत माझे एक मत आहे: जेवढा विषय व्यापक, तेवढी व्याख्यानाची उपयुक्तता कमी. पुस्तके वाचायला व्हिडीओ substitute तर अजिबात नाही.

Wednesday, August 15, 2018

anywhere आणि somewhere


       मध्ये मी Divided: Why We’re living in age of wallsहे पुस्तक वाचलं. जनरली अशा पुस्तकांमध्ये एक इंटरेस्टिंग पार्ट असतो, ज्यात आपल्याला माहिती नसलेल्या, किंवा आपल्याला वाटत नसतं अशा प्रकारच्या काही गोष्टींबद्दल कळतं. पण ह्या इंटरेस्टिंग पार्ट सोबत एक बोरिंग पार्ट येतो तो म्हणजे कसं शांती-अमन असणं महत्वाचं आहे किंवा कसं युद्ध शेवटी वाईट वगैरे प्रकारच्या भंकसचा.
       मी दुसऱ्या भागाला भंकस म्हणतोय कारण आपल्यासमोर उघड पुरावा आहे कि बहुतेक लोकांना असं वाटत नाहीये आणि जे अशी मतं मांडतायेत त्यांचे कशातच स्टेक्स नाहीयेत. म्हणजे भारताने पाकिस्तानसोबत वैर करू नये, निदर्शकांवर गोळीबार करू नये, शेवटी दोन्हीकडे कसे प्रेमळ लोक आहेत असे जे लोक म्हणतात ते ना निदर्शक आहेत ना निर्णय ज्यांना घ्यायचा असे सत्ताधारी आहेत. (हे एक उदाहरण झालं.) तुम्ही जे ह्या जगात बहुसंख्य आहेत अशा लोकांना पाहिलंत तर तुम्हाला जाणवेल कि ते द्वेष, मत्सर, राग ह्यांनी मस्त आहेत. त्यांना खुंखार काही हवं आहे. पण हा एवढा मोठा पुरावा सोडून तुम्ही जर सगळे एकमेकांशी सलोख्याने नांदतील तर कसं जग सुंदर होईल अशी मांडणी करता आहात. पण मुळात ज्यांनी असा सलोखा ठेवावा अशी तुमची मांडणी आहे त्यांच्यात असा सलोखा ठेवायचा गुण असण्याची शक्यता कमी आहे हे दर्शवणारा सबळ पुरावा मात्र तुम्ही दुर्लक्षित करता आहात.
       तर ह्या divided’ पुस्तकात अनपेक्षितपणे अशी भंकस नव्हती. एक प्रकारचे लोक दुसऱ्या प्रकारच्या लोकांचा द्वेष करतात ही बाब पाहून लेखक स्टेक्सरहित सात्विक संतापाने थरथरत नाही. तो ते असं करतात ह्याला मानूनच सुरुवात करतो. त्यामुळे इंग्लंडमध्ये मुसलमान वाढत आहेत असं म्हणतात त्याला काही शुगरकोट करायला लागत नाही. इस्लाममध्ये बाकी धर्मांसारखी विवेकवादी लाट आलेली नाही हेही त्याला मांडता येतं. पण त्याचवेळी तो हाही पुरावा देतो कि लंडनमधले गैरमुस्लीम आणि मुस्लीम हे मुस्लिमांच्या प्रमाणाला प्रत्यक्ष प्रमाणापेक्षा जास्त मानतात. आणि ह्या त्यांच्या मनात असलेल्या समजाचा त्यांच्या कृतींवर प्रभाव होतो. लेखक हे स्पष्ट म्हणतो कि सीमेवर सुरक्षित भिंती बांधल्याने दहशतवादी हल्ले घटतात, पण त्याचवेळी माणसे भिंती लांघण्याचा अनिवार यत्नही करत राहतात.  
       स्थलांतरितांना होणाऱ्या विरोधालासुद्धा लेखक वेगळ्या पद्धतीने पाहतो. तो म्हणतो कि देशादेशातील व्यापाराने, स्थलांतराने देशाचा फायदा होतो हे मत कोणाचं आहे, तर ते उच्चशिक्षण घेऊन विकसित देशांत राहणाऱ्या आणि आपल्या पेशाचा भाग म्हणून स्वाभाविक जगभर फिरणाऱ्या लोकांचं. पण शहराच्या निम्न-मध्यमवर्गीय भागांत राहणाऱ्या माणसाची नोकरी जाते, त्याचा शेजार बदलून जातो, एकदम वेगळ्या प्रथा-परंपरा त्याच्या शेजारात साजऱ्या होतात आणि तो जिथे जन्मला-वाढला त्याच परिसरात तो उपरा बनतो ही भावना तेवढीच खरी आहे जेवढी नानाविध देश फिरणाऱ्या, मित्र जोडणाऱ्या, स्वातंत्र्याची मते मांडणाऱ्या, उपभोगांच्या वरच्या पातळीवर जगणाऱ्या माणसाची खुल्या जगाची आकांक्षा. सगळ्यांनी बदल आवडूनच घ्यावेत हा एक नवा दुराग्रह आपण जन्माला घातला आहे हे लेखक जाणवून देतो.
       ह्या मांडणीची गरज आहेच. आणि ही मांडणी व्यक्तीस्वातंत्र्याच्या, लोकशाहीच्या विरोधाची वगैरे नाही. व्यक्तीस्वातंत्र्याची मांडणी करणाऱ्या लोकांची एक गुलाबी अंधश्रद्धा ही आहे कि लोकांना असं स्वातंत्र्य दिलं की ते अहिंसक, टापटीप सुंदरच असेल. अजिबात नाही. हे ओंगळही असेल, हिंस्त्रही असेल किंवा केवळ गर्दीचा वखवखता गोंधळही असेल. लोकशाहीमध्ये लोक लोकशाही नकोच अशी मागणी करू शकतात आणि अंमलातही आणू शकतात आणि असं घडणं हेही लोकशाहीच मानावं लागेल. किंबहुना लोकांच्या वागण्याच्या विचार करणाऱ्या माणसाने लोक हे असे पाशवी, हिंसेची क्षमता असलेले आहेत असा विचार करून pessimistic मांडणी करणंच योग्य आहे. कारण ती चुकली तर फायद्यात असेल.
       पुस्तक असा अधिक तटस्थ किंवा प्रागतिक दृष्टीकोन घेतं.
--
              Anywhere आणि somewhere हे वर्गीकरण मला अजून एक दृष्टीने जाणवतं. कसं आयुष्य जगावं ह्याचे जे parameters आपण कळत-नकळत वापरतो आहोत त्यातले अनेक parameters हे anywhere लोकांचे आहेत. बौद्धिक आणि भावनिक सुखाचा शोध घेण्यासाठी कुठेही न गुंतलेलं राहणं हाच anywhere गटाचा मूलभूत स्वभाव आहे. आपल्या आई-वडिलांचे गाव/शहर सोडा, देश सोडा, रहायच्या जागा बदलत रहा, आपल्या मित्र-मैत्रिणींना, परिचितांना अनेकानेक वर्षे भेटू नका ही anywhere गटाची व्यवच्छेदक लक्षणं मानावी लागतील. हे ते का करतात? कारण त्यांच्या बुद्धिगम्य कामाचे सुख अशा साध्या सुखांपासून दूर खेचत असते. पण anywhere गटाचा हा बुद्धिगम्य कामांचा सोस त्यांची आर्थिक प्राप्ती आणि भौतिक सुखाची पातळीही उंचावतो. समाजाच्या सुखाच्या भुकेचे ते रोल मॉडेल्स बनतात, जरी ते बाकी समाजापासून वेगळे असतात. Somewhere हे बुद्धिगम्य सुखावर जगू शकत नाहीत, त्यांची सुखाची तहान अधिक जास्त कळपी असते. पण त्याचवेळी त्यांना भौतिक सुखाच्या चढत्या पायऱ्या, यश, हवं असतं जे anywhere होऊनच मिळू शकतं.
       अशावेळी एक नवा गट जन्माला येतो: मुळात somewhere पण पेशाने anywhere. रोममध्ये राहून रोमन न होता आलेले, पण आपल्या मुळांपासून सुटलेले, मागे बघणारे, आपलं belonging जोरकसपणे सिद्ध करणारे, पण त्याचवेळी समाजाच्या somewhere गर्दीपासून अलग सुट्टे तरंगण्याचा फायदा घेत राहणारे लोक, दोन्हीकडचे लोक, nowhere लोक.
--
       Anywhere आणि somewhere हे वर्गीकरण मला भावलं ह्याचं खरं कारण माझ्या आतल्या अनिश्चिततेलाही हा anywhere आणि somewhere चा दायमा आहे. माझ्या मनात आस आहे ती anywhere होण्याची, पण मी जे सर्वांत जास्त enjoy करतो ते सुख, लोकांशी गप्पा मारण्याचे सुख, हे somewhere आहे.
माझं शहर सोडून एकटं राहावं, केवळ बुद्धीच्या सुखाचा शोध घ्यावा हे कधीकधी फार आकर्षक वाटतं. कशाचीही आसक्ती नसलेला anywhere, अनिकेतः स्थिरमति, ही मुक्तीच.
       आपल्या मित्रांसोबत निवांत गप्पा व्हाव्यात, हसून-हसून, किस्से सांगून स्तब्धता यावी आणि मग एकटे चालून चालून यावे, खिडकीतून आपण चालत आलेले रस्ते पहावे आणि हातात पुस्तक घेऊन त्यात रात्र सरावी, जिथे वाटेत कुठेतरी ही मुक्ती यावी.    
       कधी एकांत करावा कधी लोकांताची रीत
       उभ्या जन्माला न मिळे ऐसे प्रारब्धाचे गीत
हा शोक अशाच उमजेच्या वेळेचा असावा.  

Sunday, June 17, 2018

वेगवेगळी दुःखे आणि पावसाळा

Tolstoy चं एक वाक्य आहे, ' Happy families are all alike; every unhappy family is unhappy in its own way'. माझी आवडती कोट आहे. 
ह्या पावसाळ्यांत मी विचार करतोय कि मला पाऊस पडलं कि का बरं वाटतंय. म्हणजे उपजीविका आणि जीविका म्हणून करायच्या गोष्टींचं झवतं गाढव इतकं जोरदार मागे लागलंय कि त्यांत खिडकीतून बाहेर असणारे ऋतू वगैरे लक्षात तरी का यावेत असं. 
मग मला वाटतं कि पावसाळ्याचं कौतुक पावसाळा म्हणून नाही, तर तो उन्हाळ्याच्या मागून येतोय म्हणून आहे. 
मुंबईत रहात असाल तर happy winters (or period from november to february) are all alike, every (fucking) summer is fucking crazy in its own way' 
हा पावसाळा नाही, ही उन्हाळ्यातून सुटका आहे. 
हा पावसाळा नाही, ही पुढच्या उन्हाळ्याच्या पाण्याची बेगमी झाल्याने येणारा सुटकेचा निश्वास आहे. हा निश्वास झाला कि आपण पावसाने कोलमडलेल्या लोकल ट्रेनवर वैतागू. 

Saturday, May 12, 2018

Liu Cixin ह्यांची Three Body Problem


              Liu Cixin ह्या चायनीज लेखकाच्या तीन सायन्स फिक्शनना मिळून थ्री बॉडी प्रॉब्लेम असं म्हटलं जातं. खरंतर ‘Remembrance of Earth’s past’ असं ह्या त्रयीचं ऑफिशियल नाव आहे. पहिला भाग थ्री बॉडी प्रॉब्लेम’, दुसरा डार्क फॉरेस्ट आणि तिसरा डेथस एंड आहे. तिन्ही भाग मिळून सुमारे पाने आहेत.
Image: Amazon.com

       लिखाणाच्या वर्गीकरणानुसार थ्री बॉडी प्रॉब्लेम हे हार्ड सायन्स फिक्शन आहे. कारण ह्या त्रयीमध्ये फिजिक्सच्या मूलभूत नियमांशी सुसंगती राखण्याचा प्रयत्न आहे. तांत्रिक चमत्कारांचा कल्पनाविस्तार अशी जी सायन्स फिक्शनची लोकप्रिय प्रतिमा आहे त्यात थ्री बॉडी प्रॉब्लेम बसणार नाही.
       माझ्यामते लॉर्ड ऑफ द रिंग्स च्या तोडीचं, आणि माझ्या वैयक्तिक मतानुसार त्यापेक्षाही खरंतर वरचढ अशी ही सिरीज आहे. लेखकाने त्याच्या कथनासाठी प्रतिसृष्टी घडवली आहे, पण ती घडवताना त्यातल्या निसर्ग नियमांच्या सुसंगती कायम राखण्याचा प्रयत्न आहे. हे कठीण काम आहे. song of Ice and Fire (Game of Thrones)’ ह्यांत अशी प्रतिसृष्टी आहे. पण त्यांत अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्यांना कल्पनाविष्कार ह्यापलीकडे काहीच म्हणता येणार नाही. थ्री बॉडी प्रॉब्लेम ने विज्ञानाच्या आत्ताच्या अवस्थेनुसार जे theoretically घडणं अशक्य आहे असं काहीही बनवलेलं नाही. काही ठिकाणी तर थ्री बॉडी प्रॉब्लेम ही फिजिक्सच्या टर्म्सचा संपर्क नसलेल्या वाचकाला अत्यंत दुर्बोध होऊ शकते.
       The brilliance of the trilogy is even while being through and through consistent to theory of physics, it has remained a human story.
              Master craftsman म्हणता येईल अशा तोडीचं लिखाण, तपशील, प्रयोग आणि रंजकता (सस्पेन्स, back stories इत्यादी) अशा सगळ्यांत थ्री बॉडी प्रॉब्लेम जबरी आहे. सुरुवातीला अनेक पात्रे आणि फिजिक्सचे डायहार्ड रेफरन्स ह्यामुळे थोडा वेग कमी राहू शकतो, but it is more than worth it.
--
              ह्या तिन्ही कादंबऱ्या चायनीज आहेत. आणि लेखकाचा युनिव्हर्स-व्ह्यू हाही चायनीज परिप्रेक्ष्याचा आहे. जसं हॉलीवूड चित्रपटांत सारी जागतिक संकटे अमेरिकन शहरांवर येतात आणि त्यांचे तोडगेही ओतप्रोत अमेरिकन (भावनांत भिजलेला, सद्गदित असा आशावाद अशा अर्थाने) असतात, तसं थोडसं थ्री बॉडी प्रॉब्लेम चं आहे. अर्थात बहु असोत सुंदर संपन्न कि महा, प्रिय अमुचा चीन सर्वश्रेष्ठ हा असं नाही. पात्रं चायनीज आहेत, थोडी अमेरिकन आहेत अशा अर्थाने ह्या त्रयीवर चायनीज व्ह्यू आहे. अमेरिका, युरोप आणि चीन ह्या तिघांपलीकडे फार उल्लेख येत नाहीत. It’s interesting! सूर्यमालेवर संकट अशा आशयाचं काही वाचतो आहोत आणि त्यांतली lead characters महाराष्ट्रीयन, तमिळ, बंगाली, बनारसी, कन्नड, बिहारी अशी असतील तर कसं वाटेल असं माझ्या डोक्यांत येत होतं. 😊 अर्थात चीनचं जागतिक महाशक्ती असणं ही आता शक्यता नाही तर वास्तव आहे. ही त्रयी चीनला ही जाणीव येत असण्याच्या वर्षांत म्हणजे २००८ नंतरच्या काळांत लिहिली गेलेली आहे.   
 कादंबऱ्यांची स्केल युनिव्हर्सल आहे. सुरुवातीचे दोन भाग हे पृथ्वी आणि पृथ्विपलीकडचे विश्व ह्यांच्या संबंधांवर आहे. त्यांत पृथ्वीवरच्या राजकारणाचा संदर्भ येतो. आणि लेखकाने अमेरिका, युरोप आणि आशिया (म्हणजे प्रामुख्याने चीन) अशा मांडणीवर गोष्ट ठेवली आहे.
       I think it is a confidence of materialistically dominant civilization.
--
       पण विज्ञान कादंबरी असली तरी कादंबरी मूलतः माणसांची आहे. ग्रेट नॉव्हेल्स ह्या thought experiments असतात. माणसांच्या आयुष्याचे काही parameters हलवले तर काय होईल ह्याचा कानोसा त्यांत असतो. When we can’t have scientific or mathematical models, we tell stories.
       थ्री बॉडी प्रॉब्लेम वाचताना लेखकाने ह्या प्रयोगाला ज्या पद्धतीने एका प्रचंड स्केलला नेलं आहे, आणि तरीही त्यांत केवळ विस्मित करणाऱ्या तांत्रिक प्रयोगांची भरमार न करता एक सुसंगत, थरारक आणि अवाढव्य गोष्ट सांगितली आहे ते जाणवून थक्क व्हायला होतं.
       आणि हा लेखक कुठे प्रोफेसर नाही. हा एक कम्प्युटर इंजिनीअर आहे, जो आधी एका पॉवर प्लांटमध्ये काम करायचा. त्याचे पालक खाणीत काम करत. 😊
--
       Three body problem’ is engrossing, enriching and philosophically thought-provoking fun!
           

Friday, March 2, 2018

वाचलेले-पाहिलेले काही

वाचलेले 
१. एम. जे. अकबर ह्यांचे 'Kashmir: Behind the Vale'. 
इस्लामच्या माझ्या आकलनाची सुरुवात हे अकबर ह्यांच्या 'Shade of Swords' ने झाली होती. त्यानंतर त्यांचं 'Pakistan: A Tinderbox' हे पुस्तक वाचताना संदर्भ आणि प्रवाही लिखाण ह्या दोन्हीची सांगड घालण्याच्या त्यांच्या कौशल्याची मला जाणीव झाली होती. काश्मीरबाबतचे त्यांचे पुस्तक हे २००२ सालचे आहे. त्यामुळे मागच्या १७ वर्षांतील घटना त्यांत नाहीत. पण काश्मीरच्या दीड हजार वर्षाच्या इतिहासाची एकदम ओघवती मांडणी त्यांनी केलेली आहे. 
मध्ये 'पटेल असते तर कसा काश्मीर प्रश्न आलाच नसता' अशी चर्चा चालू होती. नेहरू हे काश्मीरबाबत किती आग्रही होते, त्यांनी प्रश्न युनोत नेला (आणि ही चूक होती हे नंतर त्यांना जाणवलं) पण तिथल्या भारतीय प्रतिनिधीने तो चुकीच्या पद्धतीने कसा मांडला आणि पटेलांच्या हिशेबात मुस्लीम बहुसंख्य काश्मीर हे भारतात येणार नाही हेच होते ह्या गोष्टी एम.जे. अकबर ह्यांनी पुस्तकात सविस्तर मांडलेल्या आहेत. 
इट्स अ गुड रीड. Must to get a soberer perspective on Kashmir issue. 
२. 'When Crime Pays' by Milan Vaishnav 
लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगारी ह्यांच्या संबंधांची चिकित्सा करणारे हे पुस्तक आहे. पुस्तक semi-academic स्वरूपाचे आहे. त्यामुळे भव्य मांडणीपेक्षा नेमकी पण सखोल मांडणी असलेले आहे. 
वैष्णव ह्यांचे मुख्य मुद्दे असे आहेत: 
भारतीय लोकशाहीचे गुन्हेगारीकरण हे १९५०-६० पासूनच सुरू आहे. पण तेव्हा गुन्हेगार हे राजकारणी म्हणून अस्पृश्य होते. पण राजकीय नेत्यांना त्यांचे उपद्रव मूल्य टिकवायला लागणारी मसल पॉवर आणि गुन्हेगारी जगताला लागणारी पोलीस अभयाची स्पेस आणि ह्या पोलीस दलाचा राजकीय नेतृत्वाकडे असणारा कंट्रोल ह्यामुळे लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगार अशी लिंक बनली. ह्या काळात गुन्हेगार हे प्रामुख्याने काँग्रेस नेत्यांच्या छायेत होते. 
१९७० पासून कॉंग्रेस राज्यांच्या स्तरावर दुर्बल बनली. गुन्हेगारांच्या कारवाया स्थानिक असल्याने त्यांना स्थानिक लोकप्रतिनिधीचे अभय गरजेचे होते. सतत बदलू शकणाऱ्या लोकप्रतिनिधींमुळे गुन्हेगारांना आपला व्यवहार सुरळीत ठेवणे कठीण झाले. त्यामुळे आपणच लोकप्रतिनिधी बनण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. 
राजकीय पक्षांची रिसोर्सेसची गरज आणि मतदारांची जात आणि सरकारी कामे होण्यासाठी कोणा बाहुबलीचा रेफरन्स लागण्याची गरज ह्या दोन्हीचे पर्याय गुन्हेगार बनले. म्हणजे मतदारांनी त्यांना जाणीवपूर्वक (भीतीच्या पोटी नव्हे!) निवडून दिले. 
पण गुन्हेगार लोकप्रतिनिधी झाल्याने त्यांनी आपली परत निवडून येण्याची शक्यता जास्त राहावी म्हणून सरकारी यंत्रणा दुबळी राहील आणि सामाजिक भेगा जिवंत राहतील अशाच स्वरूपाचे राजकारण केले/करतात. त्यामुळे त्यांच्या आसपासचे काही थोडे लोक वगळता अन्यांचा तोटाच आहे. 

३. सुजाता गिडला ह्यांचे Ants among Elephants 
हे पुस्तक आधी यु.एस. मध्ये प्रकाशित झाले. तिथे भारतातील जातीव्यवस्थेवर प्रकाश टाकणारे पुस्तक असा त्याचा गवगवा झाला. त्यानंतर ते भारतात आले. 
लेखिकेच्या आधीच्या दोन पिढ्यांची आणि विशेषतः तिच्या मामाची ही गोष्ट आहे. लेखिका ही आंध्रातील ख्रिश्चन दलित आहे. ती हे पटवून देते कि कितीही विसंगत वाटलं तरी तिला, विशेषतः तिच्या आधीच्या दोन पिढ्यांना  ख्रिश्चन असूनही दलित असण्याचेही भोग वाट्याला आलेलेच आहेत. अर्थात तिला ख्रिश्चन म्हणून काही नेटवर्क बेनिफिट मिळाला आहे का ह्याबाबत काही स्पष्टीकरण नाही. 
लेखिकेचा मामा हा नक्षल चळवळीत होता. पण तिथेही त्याला सामाजिक भेदभावांचा सामना करावाच लागला. 
लिखाणात आणि मुळातल्या अनुभवांत जो प्रामाणिकपणा आहे तो पुस्तक वाचताना भिडत राहतो. लेखिकेच्या आईची शिकायची आणि त्यानंतर मुलांना चांगले आयुष्य द्यायची धडपड हा भाग प्रचंड ताकदीने आला आहे. 
जाती आणि त्यातून लाखोंच्या आयुष्यांची झालेली परवड ह्याबद्दल मोठे भाष्य करणारे हे पुस्तक नाही. पण अन्यायाच्या ह्या अजस्त्र backlog ला टक्कर देताना 'परतावा देणारे शिक्षण' हा किती मोलाचा मार्ग आहे ह्यावरचा विश्वास वाढवू शकेल असे पुस्तक आहे. 

पाहिलेले
१. लव्ह पर स्क्वेअर फीट - विकी कौशलचा हा चित्रपट नेटफ्लिक्स वर रिलीज झाला आहे. थोडा पसरट आहे आणि उथळही. मी विकी कौशलसाठी पाहिला. 

२. क्राऊन सिझन २ - इंग्लंडच्या राणीवर बेतलेली ही सिरीज आहे. सुरुवाताचे काही भाग एकूणच सिरीजला कौटुंबिक मालिका करून सोडतात कि काय असे वाटतात, पण नंतर सिझन ग्रीप पकडतो. संवादात वापरलेले शब्द हा सुद्धा ह्या मालिकेचा एक विशेष म्हणायला लागेल. त्यांतला राणीने कसं वागावं ह्याबाबत लिखाण करणाऱ्या एका स्तंभलेखाकाबद्दलचा एपिसोड एकदम विशेष आहे. आपल्याला जे बोलायचं आहे ते ठाम, पण व्यक्तीशः टीका टाळून  आग्रही आणि समर्पक शब्दांतून कसं सांगता येतं आणि कसं सांगावं ह्याचं उत्कृष्ट उदाहरण हा भाग आहे. 

३. Black Mirror - सिझन ४ 
Black Mirror बद्दल फार काही सांगायला नको. कारण जे ह्या पंथात आहे त्यांनी हा माल सेवन केलेलाच असणार आहे आणि जे ह्या पंथात नाहीत त्यांनी हा प्रयोग करूच नये! 

४. Inside Edge 
Amazon Prime वर ही हिंदी-इंग्लिश मालिका आहे. क्रिकेटमधील लीग, त्यातील डावपेच आणि फिक्सिंग अशा चविष्ट घटकांवर सेक्स, रहस्य आणि ग्रीप ठेवणारी पटकथा असा मसाला आहे. सुरुवातीच्या काही भागांनंतर ती नेहमीचे रस्तेच गिरवते. पण तरीही वेगळा प्रयत्न आहे. रिचा चढ्ढा आणि विवेक ओबेरॉय ह्यांनी चांगलं काम केलेलं आहे. 

अजिंठा-वेरूळ-औरंगाबादबद्दल काही टुरिस्ट निरीक्षणे

१. फार प्रखर नसलेला, पण चांगला फोकस होऊ शकणारा टॉर्च ही अजिंठामधील चित्रे बघण्यासाठी एकदम आवश्यक गोष्ट आहे. मोबाईलचे टॉर्च अजिबात उपयोगी ना...