Tuesday, September 5, 2017

अवशेषांची मुक्ती

ह्या नव्या शहरातही अवशेष आहेत
ह्या हरदम साजऱ्या आनंदांत अदृश्य  
कधीकाळी, जेव्हा दिवसाचा सारा उन्मनी ओसर सरून
पिवळ्या प्रकाशांत थबथबत्या रात्री जेव्हा रस्त्यांवर नसते कोणी
तेव्हा हे सारे अवशेष येऊन बसतात फूटपाथांवर
आणि आपापले भूतकाळ शिलगावतात
ह्या शहराखाली गाडली गेली आहेत अनेक शहरे
त्या शहरांच्या उत्सवांचे निर्माल्य
त्या शहरांच्या थडग्यांची माती
त्या शहरांतले निष्प्राण मंत्र
अजून आहेत ह्या अवशेषांत घोटाळून
केव्हातरी, जेव्हा ह्या धरतीच्या, ह्या मिलियन मिलियन पायांच्या
दबावाने बाटलीत भरलेला त्रस्त रिक्लेम्ड समंध बाटलीला धडका मारतो
त्या दिवशी हे अवशेष हसतात
त्या दिवशी, हे अवशेष घेतात कराल बळी  

आणि रक्ताच्या रेषांच्या रस्त्याने मुक्तीला जातात 

Sunday, July 16, 2017

मकरंद साठे ह्यांचे ‘काळे रहस्य’ आणि बाकी काही वाचले-पाहिलेले

प्रतिमा सौजन्य: बुकगंगा 

मकरंद साठे ह्यांचं ‘अच्युत आठवले आणि आठवण’ हे मी वाचलं आहे. पण जेव्हा ‘सध्या नवी कोणती मराठी पुस्तके वाचावीत’ ह्या एका फेसबुक पोस्टमध्ये (जी माझ्या फेसबुक फ्रेंडलिस्टमधली नव्हती) त्यावर कुणीतरी लिहिलेल्या १५-२० पुस्तकांच्या यादीत मला ‘काळे रहस्य’ आणि त्याच्या लेखकाचं नाव दिसलं तेव्हा मला ह्यांनीच ‘अच्युत आठवले आणि आठवण’ लिहिलं आहे हे अजाबात क्लिक झालं नव्हतं. हे क्लिक झालं मध्येच केव्हातरी पुस्तक वाचताना. मग ते कन्फर्म करायला पुस्तकाच्या सुरुवातीला पाहिलं तर ‘सूर्य पाहिलेला माणूस’ हे नाटक पण मकरंद साठे ह्यांनी लिहिलं आहे हे पण माझ्या लक्षात आलं आणि ‘काळे रहस्य’ ची पुस्तकाच्या नूराशी एकदम फटकून असणारी, भावनिक वाटू शकेल अशी ‘अर्पणपत्रिका’ (किंवा ‘ह्यांना’ पत्रिका) हीपण लक्षात आली. 

मला पुस्तक आवडलं का नाही असा एकदम ढोबळ प्रश्न घेतला तर ‘आवडलं’ या बाजूला झुकणारं उत्तर मी देईन. पण त्याचवेळी जसं मला ‘शोध’ हे पुस्तक आवडलं, किंवा अरुण साधू ह्यांचं ‘सिंहासन’ किंवा ‘मुखवटा’ आवडलं तसं आवडलं का असं विचारलं तर मला ‘नाही’ कडे झुकणारं उत्तर द्यावं लागेल. 
आपल्या जगण्याबाबतच्या निरीक्षणांना गोष्टीच्या मिषाने निबंध-कम-संवाद-कम-निरीक्षण-कम-सिनिसिझम अशा अत्यंत फ्लुइड अशा स्वरुपात सरकवणं/सादर करणं ह्या जॉनरला काय म्हणतात? ‘क्वाझाय(quasi) -कथा’ असं त्यांना म्हणता येईल. असं जॉनर करावं लागेल असं म्हणायला मी सध्या वाचतोय ते आनंद जातेगावकर ह्यांचं ‘अस्वस्थ वर्तमान’. 
‘काळे रहस्य’ सणसणीत सुरू होते. प्रारंभापासूनच वर्णनाची खोचक शैली लक्ष वेधून घेते. त्या सुरुवातीनंतर ती थोडी मंदावते, फैलावते, वेगवेगळ्या व्यक्तींची, जशी ‘चांगदेव चतुष्टय’ किंवा ‘हिंदू’ मध्ये धुतली आहेत तशी धुणी धुतली जातात (आपल्या समकालीन आणि सहमार्गी लोकांन फिक्शनलाईझ करून त्या बाहुल्यांना खेळवणं हा काव्यगत न्याय का!) आणि एकदम ब्रिस्क अशा पद्धतीने ‘काळे रहस्य’ संपते. एका अवास्तव भासणाऱ्या बिंदूभोवती निरीक्षणपूर्ण वास्तविक मांडणी करणं आणि त्यात गोष्ट सांगू पाहणं हे ‘काळे रहस्य’ करू पाहतं. हे वेगळेपण जसं ‘काळे रहस्य’ ला ताकदवान करतं तसंच त्याचं अपिलही मर्यादित करतं. बलाढ्य भावनाविवश संवाद नसलेल्या पण काटेकोर उभ्या केलेल्या नाटकाची शिस्त एकेकदा ‘काळे रहस्य’ मध्ये जाणवते, पण काहीवेळेला ते उगाच घोटाळत राहतं. 
सुरुवातीपासूनच ही नुसती गोष्ट नाही, कमेंट आहे, गोष्ट सांगण्याचा प्रयोग आहे हे सगळं सांगण्याचा कधी त्रयस्थ, काही थेट लेखक-वाचक संवाद असा पवित्रा लेखक घेत राहतो. ही गोष्ट काय आहे, ही कमेंट काय आहे हे अत्यंत तटस्थपणे नोंदवून देण्याचा प्रयत्न लेखक करतो. हा तटस्थपणा आणि त्यातून नोंदवायची सिनिकल अशी अप्रत्यक्ष कमेंट लेखकाला साधली आहे. पण ही गोष्ट नाही. ही एक अस्वस्थता आहे. ह्या अस्वस्थतेचं तात्पर्य सोप्पं नाही, पण तिच्यावर आपल्यापरीने एक उपाय करण्याचा थॉट एक्सपिरिमेंट म्हणून गोष्ट लिहावी असं ‘काळे रहस्य’ आहे. त्या प्रयोगाच्या रचनेने आलेली स्वाभाविक रंजकता एवढीच ‘काळे रहस्य’ च्या रंजकतेची व्याप्ती आहे. बाकी ‘काळे रहस्य’ वाचताना येणारी मजा ही सखोल आहे, स्वाभाविक पुस्तक-वाचनाच्या रंजकतेची नाही. 
--
त्या आधी ‘कोसला+चांगदेव’ चं आधुनिक पण अपडेट केलेलं आणि थोडं सोबर व्हर्जन वाटावं अशी ‘नामशेष होणारं माणूस’ वाचली. एक गोष्ट इथे स्पष्ट केली पाहिजे कि नेमाड्यांच्या लिखाणाबरोबर तुलना हा लेखकाला कमी लेखायचा भाग नाही. हा लेखनाच्या वर्गीकरणाचा टॅग आहे. अर्थात कोसला+चांगदेवमध्ये टोकदार व्यक्ती पर्स्पेक्टीव्ह आणि आजूबाजूचे कंगोरेदार पण दुय्यम फोकस केलेले सामाजिक-राजकीय संदर्भ अशी रचना आहे. ‘नामशेष होत जाणारं माणूस’ मध्ये हे कंगोरे अधिक धारदार होतात, प्रसंगी तेच गोष्ट बनतात. कादंबरीचा नायक एका राजकारणातून निवृत्त झालेल्या, पण पीळ राखून असलेल्या नेत्याच्या आत्मचरीत्राबाबत त्याच्याशी भेटतो-बोलतो हा धागा ‘नामशेष..’ ने चांगला डेव्हलप केला आहे. ‘नामशेष..’ ने पृष्ठसंख्या आणि कादंबरी नायकाचा प्रवास ह्याबाबतीत अजून थोडी मजल मारली असती तर मजा आली असती असं वाटतं. 
--
काल ‘प्रीथ्वी’ नाट्यगृहात, अत्यंत हिप अशा क्राउड आणि माहौलमध्ये ‘गजब कहानी’ हे नाटक पाहिलं. 
प्रतिमा सौजन्य: http://www.mumbaitheatreguide.com
५०० रुपये तिकीट गेल्याने हा नाटकाबाबत काही शब्द बोलणं भाग आहे! सारामागोच्या ‘एलीफंट’स जर्नी’ ह्या कादंबरीवर आधारित हे नाटक होतं. मध्यंतर नसलेला २ तासाचा प्रयोग खरंतर जरा जास्त वाटला. (हे ‘पृथ्वी’ला ९ चा शो असल्याने झालं काय?) नेपथ्य, मंचावर जे घडणार त्याचे व्हिज्युअलायझेशन अशा अर्थाने आणि ‘पृथ्वी’ ला अत्यंत जवळ बसून नाटक बघणं ह्या अनुभवाने मजा आली. पण आपल्याला काही हिट(लागणं अशा अर्थाने) होत नाही, जसं ‘हंडाभर चांदण्या’ बघताना होतं. 
सारामागोची मी वाचलेली आणि थॉट एक्सपिरिमेंटचा एक बाप प्रकार म्हणून म्हणता येईल अशी कादंबरी म्हणजे ‘ब्लाइन्डनेस’. मी ‘एलीफंट’स जर्नी’ वाचलेलं नाही. 
थेट नाटक लिहिणं आणि कथा-कादंबरी ह्यांचं नाट्य-रुपांतर ह्यांमध्ये काही मूलभूत फरक राहतातच का? 
नाटक हे दृश्य, प्रेक्षक त्यांच्या भौतिक, जिवंत डोळ्यांनी पाहणार असं माध्यम आहे. जरी 
लिखाण वाचताना होणारं व्हिज्युअलायझेशन हे वाचणाऱ्याच्या मनात आहे.
जरी नाटकही सरतेशेवटी मनाशीच पोचणार असलं तरी त्याच्या दृश्य मानसिक प्रतिबिंबाला प्रत्यक्ष नाटक कसं दिसलं ह्याचाच बेसिस राहणार आहे. आणि त्यामुळे प्रेक्षकाला मिळणाऱ्या अनुभवाला एक स्वाभाविक चौकट आहे. हत्ती, मांजर, टेबल बोलणं, व्यक्त होणं हे अवास्तव नाटकात उघडं पडतं. तुलनेने कादंबरी ह्या अवास्तवाचा अवकाश जास्त ताकदीने मांडू शकते. कारण कादंबरीचा-कथेचा अनुभव हा तेव्हा उघड होणाऱ्या कुठल्याही फिजिकल क्ल्यूवर जन्मलेला नाही. वाचणाऱ्याच्या अगोदरच्या अनुभवांच्या उरलेल्या सांगाड्यातच कथेचा खेळ उलगडणार आहे. ‘लॉर्ड ऑफ द रिंग्ज’ फॅंटसी नाटकाला झेपेल का? नाटकातील नेपथ्याने पुरेशी मजल गाठली की नाटक म्हणून लिहिलेलं नाटक आणि कथा-कादंबरीतून अंतरित केलेलं नाटक ह्यांच्यात असू शकतो असा फरक नष्ट होईल का? 
--                   

Sunday, July 9, 2017

अमेरिकन गॉडस्



      ‘वेस्टवर्ल्ड’ बघितल्यानंतर इतकी डोक्यात जाणारी (म्हणजे गुंतवणारी, जीवनाचे मेटाप्रश्न (ह्या शब्दाच्या प्रेरणेसाठी जयदीप चिपलकट्टी ह्यांच्या ‘अल्बाट्रॉस सँडविच’ ह्या कथेला धन्यवाद) पाडू शकणारी, आणि त्यामुळे जो चाललाय तो वेळ थोडा गमतीत घालवायला मदत करणारी अशी) सिरीज परत लवकर बघायला मिळेल अशी आशा नव्हती. गणेश मतकरी ह्यांनी एकदा ‘अमेरिकन गॉडस्’ अमेझॉन प्राईमवर आहे ह्याची पोस्ट केली होती. त्यावेळी ह्या सिरीजचे रॉटन टॉमॅटोज वर चांगलं रेटिंग आहे एवढं मी बघून ठेवलं होतं. पण अमेझॉन प्राईमच्या स्वतःच लादून घेतलेल्या सेन्सॉरशीपबद्दल ऐकल्याने मी ते ह्या अगोदर सबस्क्राईब केलं नव्हतं. पण ‘डेथ इन द गुंज’ पण त्यावर आला आहे हे कळल्यावर मी ५०० रुपयेच वार्षिक फी आहे तर फाचाट तर फाचाट सेन्सॉर, पण अमेझॉन प्राईम सबस्क्राईब केलं.
      अमेझॉन प्राईमचं सेन्सॉरचे नियम थोडे फ्लुइड आहेत. म्हणजे काही फिल्म्सच्या बाबतीत कुसंस्कारी अपशब्द (उदा. ***, ****,** इ.), स्त्रियांची संपूर्ण उघडी छाती ह्या गोष्टी अमेझॉन छाटत नाही, पण प्रेक्षकाला ते पोचणार नाहीत ह्याची काळजी घेते. पण ‘अमेरिकन गॉडस्’ च्या बाबतीत पुरुषांची जननेंद्रिये एवढाच काय तो ब्लर करण्याचा विषय आहे, बाकी जे आहे ते आहे. अमेझॉनचे हे निर्णय म्हणजे त्यांची ऑप्टिमल डिसिजन मेकिंग आहे. भारतातील पहलाज आणि बात्रा ह्यांच्या कात्रीपासून वाचा आणि त्याचवेळी ग्राहकांना सुद्धा रिटेन करा ह्याचं संतुलन साधायचा प्रयत्न आहे. अर्थात ह्यापेक्षा आम्ही आहोत असे आहोत टाईपचं नेटफ्लिक्स बरं आहे म्हणा. वर्स्ट म्हणजे ‘हॉटस्टार’. त्यांनी ‘मसान’ असा छाटला आहे कि गोष्टीचा गाभा गायब आणि आपण इकडे-तिकडे टहळतो आहोत असं होतं. ‘हॉटस्टार’ वर कुठलाही पिक्चर किंवा सिरीज बघताना मला पायरेटेड प्रिंटेड पुस्तक वाचताना वाटणाऱ्या भितीसारखं वाटतं, मध्येच काही पानं नसली तर असं.

    असो. अशा विसंगत कोलांट्या आणि कडी लावा आतली हेच आपल्या सांस्कृतिक जीवनाचे आणि त्यातल्या राष्ट्रीय सांस्कृतिक शिलेदारांचे आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या दहशतीतून जन्माला आलेल्या सेल्फ-सेन्सॉरिंगचे डीफायनिंग वैशिष्ट्य आहे.
--


     ‘अमेरिकन गॉडस्’ ह्या सगळ्या झ्याटू चाळ्यांना विसरायला लावेल एवढी कडक आहे. तिची ताकद ही म्हणायला हवी कि जगण्याच्या, लोकांच्या कृतीच्या, लोकांच्या गृहीतकांच्या पाठाचे अमूर्त प्रश्न काढताना पंचनामा किंवा गोष्टीच्या नावाखाली संवाद किंवा निवेदनातून तात्विक मुलामा ढाचणे (जसे ‘ट्रू डिटेक्टीव्हज’ चा पहिला सीझन किंवा काही प्रमाणात ‘हनिबाल’) असा प्रकार होत नाही आणि ह्याचे दुसरे टोक म्हणजे काहीही चव नसलेलं पण हाताला येईल तसं मायोनीज, चीज आणि काय काय सॉस मारलेलं अन्न खावं तशी सेक्स, सस्पेन्स, पंचेस ह्यांची भेळ विकणं (जश्या अनेक नेटफ्लिक्स ओरिजिनल) हेही होत नाही. रंजकतेची, घडण्याच्या उत्सुकतेची दोरी घट्ट पकडणं आणि त्याचवेळी काय चाललंय ह्याच्या अमूर्त किंवा अॅनॉलॉजिकल वर्णनातले प्रयोग करणं हे ‘अमेरिकन गॉडस्’ च्या पहिल्या सीझनला जबरी साधलं आहे.
     ‘हनिबल’ बनवणाऱ्या ब्रायन फुलरनेच ही सिरीज केली आहे. आपल्याला दिसणाऱ्या प्रत्येक फ्रेमच्या पाठी फार पक्की सोच आहे, तपशील अगदी बेहद बारकाव्याने आणि व्हिज्युअलायझेशनच्या टोकाला जाऊन पकडायची ख्वाईश जशी ‘हनिबल’ मध्ये आहे तशी ‘अमेरिकन गॉडस्’ मध्येही आहे. अर्थात ‘हनिबल’ मध्ये काही दुर्मिळ संवेदनशील माणसांच्या अत्यंत एका-या माणूसपणाचे प्रयोग आहेत तर ‘अमेरिकन गॉडस्’ आपलं समूह म्हणून जे वागणं आहे त्याच्या पाठच्या धाग्या-दो-यांशी खेळतं.

पार्श्वसंगीत, विशेषतः अनेक संवाद आणि प्रसंगांच्या पाठी येणारे डिस्क्रिट लयदार ड्रमबीट्स हे अफलातून आहे. जसं ‘हनिबल’ मध्ये आहे तशी एक फ्रेम पुढच्या फ्रेममध्ये बेमालूम जाऊन मिसळणं हे तर आहेच, ते इतक्या वेळेला आणि इतक्या सहजतेने होतं कि त्याचं काही वाटेनासं होतं. खास आहेत त्या एपिसोडच्या सुरुवातीला येणाऱ्या गोष्टी, किंवा ‘सूचककथा’. भूतकाळ आणि गोष्टीच्या वर्तमानात जे घडतं आहे त्यांची वर्तुळे निर्माण होतात आणि ती एकमेकांत विरत गोष्ट पुढे सरकते.

सिरीजचं नाव सिरीजबद्दल नेमकं सांगतं. ‘अमेरिका’/‘अमेरिकन’ आणि ‘गॉड’ ह्या संकल्पनाच ही सिरीज चिवडून, पालटून, विसकटून, धांडोळून बघते. असं होतं कि शेवटच्या एपिसोडमध्ये सिझन एका अंतबिंदूकडे नेणं हे कृत्रिम वाटून जातं, कारण तिथपर्यंत यायचा प्रवास जीव खिळवून जातो. रूपके, मिथके आणि अघटीते ह्याची इतकी चपखल, आपल्याला चपराक बसावी असा धक्का देऊ शकणारी सरमिसळ मिळणं कठीण आहे.

--
Neil Gaiman ह्यांच्या ‘अमेरिकन गॉडस्’ ह्याच नावाच्या कादंबरीवर ही सिरीज आधारित आहे. जायज आहे कि मी आता ही कादंबरी वाचून बघायचं ठरवलं आहे. ‘लॉर्ड ऑफ द रिंग्ज’ च्या चित्रपटांनी कादंबरीला ७०% न्याय दिला आहे असं म्हणता येईल. अर्थात गोष्टीचा गाभा, ज्यांत हॉबिटच्या रूपकाने जीवन साध्या शारीर आनंदात जगण्याची तहान आणि ही तहान आणि तिची शांती विस्कटून टाकणारे प्रश्न, हा काही चित्रपटांना फार पकडता येत नाही. ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ ने तर ‘सॉंग ऑफ आईस अँड फायर’ चा फोकसच उलटा करून टाकला आहे. वागण्याच्या स्टिरीओटाईपपासून सुरू करून मूळ कादंबरी पात्रांना अधिकाधिक सखोल डिस्कव्हर करते (म्हणूनच मुळात ३ भाग होतील असं जे जॉर्ज आर. आर.मार्टिनला वाटलेलं ते आता २०२४ पर्यंत सात भागात आटपेल असा अंदाज आहे.), त्याउलट ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ ने आता ‘आम्ही एकशेपाच’ अशा सांस्कृतिक तात्पर्याकडे कूच केली असावी असं दिसतं आहे. ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’ बघताना आता व्हिलन आणि हिरो अशी छान वाटणी झालेली आहे आणि त्यांची आखरी जंग आणि त्यातून ‘जय वेस्टरोजमाता’ असा आध्यात्मिक संदेश आणि सरतेशेवटी ‘मै समय हूं’ असं होऊन प्रकार सुफळ संपूर्ण होईल असं वाटतं आहे. मुळात आता मूळ कादंबऱ्या ह्या बेसिस नाहीच आहेत. ‘अमेरिकन गॉडस्’ मध्ये काय होतं बघायचं.
--
बाकी अमेझॉनने एवढा पैसा लावून सिरीयल काढली ती ‘ट्रू डिटेक्टिव्हज’ किंवा ‘हनिबल’ सारखी २-३ सिरीजमध्ये आटपायला लागेल, का मुळातच २-३ सिझनचाच आटोपशीर कारभार ठेवला आहे हे ‘येणारा काळच ठरवेल’ (हाहाहा). ‘अमेरिकन गॉडस्’ वर लागलेला पैसा आणि त्याला मिळू शकणारा प्रेक्षकवर्ग ह्या गणिताचं मला नवल वाटतं आहे. ‘नेटफ्लिक्स’ ने सोप्पा मार्ग अवलंबला आहे. ते दे मार धपाधप सिरीज बनवत आहेत आणि ह्या सिरीज एकमेकांशी प्रचंड substitutable आहेत. कधी super natural, तर कधी राजकीय साचा घ्यायचा आणि त्यात सेक्स, सस्पेन्स, भांडवलशाही विरचित व्यक्तिवादप्रणीत स्वार्थ आणि क्यूट परमार्थ ह्यांचे रोचक झगडे भरायचे आणि प्रत्येकाला थोडा वेगळा कलर देऊन सोडायचं असं काहीसं त्यांचं मॉडेल वाटतं. त्यांनी ‘ब्लॅक मिरर’ कुठून मिळवली कोणास ठाऊक!
--
असो. ‘अमेरिकन गॉडस्’ बघा, खुश रहा. मग, आपल्याकडे केव्हा बनणार असं असं म्हणा, संवेदनशील देशभक्तीची पावती फाडा, मग ‘चालतंय की’ असं काहीही बघा.
वेळ गेल्याशी मतलब.

अनेकदा सकाळी मी ज्या रिक्षात बसतो त्यात चालकाने डकवलेला मौलिक संदेश देतो आणि थांबतो:
‘जसा ज्याचा भाव तसा त्याचा देव’  😫🚮

Saturday, July 1, 2017

'रिंगण'

     
प्रतिमा सौजन्य: http://marathistars.com/movies/ringan-2017-marathi-movie/
 


‘रिंगण’ प्रातिनिधिक कथा नाही. म्हणजे खरंतर दिग्दर्शकाला आजच्या घडीला आपल्या आजूबाजूला जे जुनाट गंभीर प्रश्न आहेत त्यांच्याबद्दल काहीतरी सांगायचं आहे आणि त्यांचा उपाय म्हणून काही सुचावायचं आहे. त्याचवेळी माणसांच्या संबंधांची, त्यांच्या परस्पर व्यवहारांची गोष्ट त्याला सांगायची आहे.

अमुक एक सामाजिक, आर्थिक संदर्भ संदर्भ गृहीत धरूनच गोष्टी सांगितल्या जातात. जर गृहीत धरलेल्या संदर्भांतून गोष्टीत येणाऱ्या कृती, निर्णय हे सुसंगत वाटले तर आपण अशा कथा, गोष्टी, सिनेमे वास्तवावर भाष्य करतात असं म्हणू शकतो. पण जरी ही वास्तवाशी सुसंगत नाळ नसली तरी गोष्ट केवळ आपल्या-आपल्यात सुसंगत असू शकते. म्हणजे मोकाशींचे सिनेमे असे असतात. ‘एलिझाबेथ एकादशी’ मध्ये होता तसा मुलगा, तसे निर्व्याज मनोरथ आणि त्यांची सुफळ परिणीती हे सगळं घडण्याची संभाव्यता खूप थोडी आहे हे आपण जाणून असतो. पण तरी होऊ शकतं असं मानलं कि ते ज्या पद्धतीने पडद्यावर घडतं त्याची रंजकता हा आपला चित्रपटाच्या आस्वादाचा कणा बनतो.

‘रिंगण’ ह्या गोष्टीच्या आतल्या सुसंगतीमध्ये किंचित कमी पडतो. अर्थात ह्या त्रुटी उघड नाहीत, पण आहेत. अबडूची आई नेमका केव्हा मरण पावली हे सांगितलेलं नाही. पण ती नुकतीच मरण पावली समजावं तर सिनेमात १० वर्षाच्या असलेल्या अबडूला आईचा चेहरा आठवत नाही हे पटत नाही. आणि तिला जाऊन बरीच वर्षे झाली मानलं तर तिच्या नसण्याची अबडूला सवय नाही हे जुळत नाही. अर्थात दुसऱ्या शक्यतेला मी झुकतं माप देईन. अण्णा दुकानात कामाला लागतो आणि सहा महिन्यांत ५०००० जमवतो, म्हणजे त्याचा महिन्याचा पगार किमान ९००० तरी असेल ही बाब सुद्धा थोडी खेचल्यागत आहे. पण त्याचवेळी ह्या उणीवा गोष्टीवर फार मोठा ताण टाकत नाही.

‘रिंगण’ दोन ठिकाणी गंडतो असं मला वाटतं. पहिलं म्हणजे ‘अध्यात्मिक कमेंट’ करण्याचा प्रयत्न आणि दुसरं म्हणजे ‘शेतीच्या प्रश्नावर’ कमेंट करण्याचा प्रयत्न. अण्णाचा रस्त्यात सापडलेल्या विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोरचा प्रसंग एकदम नाटकी होऊन जातो. सारं काही विठ्ठलावर सोडणं, त्याला नावं ठेवणं वगैरे डेली सोपचे संवाद म्हणून ठीक वाटतं. ‘रिंगण’ सुद्धा ह्याच पठडीतला असता तर खपूनच गेलं असतं. पण तो तसा नाहीये. पात्रांच्या बटबटीत भावनिक चिखलांत लोळण्याचा सोप्पा मार्ग ‘रिंगण’ घेत नाही. त्यापेक्षा त्यांच्या मनोव्यवहारांकडे पाहायचा थंड, अनपेक्षित पण तरीही प्रभावी असा व्हिज्युअल मार्ग ‘रिंगण’ अनेक ठिकाणी घेतो. पण क्षमतेला पूर्ण न्याय देण्यासाठी एका मर्यादित प्रतलांत तपशीलवार जाण्यापेक्षा चित्रपट भिरभिरा होऊन जातो. मग ह्या भिरभिरलेपणात काहीवेळेला अत्यंत भाबडे आशावादी संवाद (गावाची जमीन सोडवल्यावर रावसाहेब म्हणतो तो) किंवा क्लीशेड सूचकता (मूर्तिकार घडवत असलेली मूर्ती) चित्रपटाची झेप तोकडी करतात.

अर्थात तरीही अल्फा-मराठी मध्यम आणि उच्च मध्यम वर्गाच्या सुखद जागा कुरवाळू पाहणाऱ्या चित्रपटांच्या रांकेत ‘रिंगण’ सणसणीत वेगळा आहे. पण त्यामुळेच बाकी चित्रपटांना जी साऱ्या विसंगती माफ अशी मुभा मिळते ती ‘रिंगण’ ला मिळणार नाही. मर्यादित रिलीज, मर्यादित प्रसिद्धी ह्या दुव्यांवर मात करायची तर ‘रिंगण’ ने त्याच्या ताकदीच्या स्थानांना अधिक न्याय द्यायला हवा होता असं वाटत.

‘रिंगण’ च्या दिग्दर्शकाला ‘चला हवा येऊ द्या’ ने बोलावलं होतं आणि त्यावेळी त्याची भूमिका त्यांनी काही वाक्यांत मांडली. ‘माणसांनी एकमेकांना मदत करणं’ अशा अर्थाने काही वाक्ये ते बोलले. माझ्या मते त्यांचे प्रामाणिक, मेहनतकश आणि प्रांजळ तात्पर्यबोध देणारे प्रयत्न ‘रिंगण’ मध्ये दिसतात. त्यांची गोष्ट पडद्यावर सांगताना फ्रेम्स व्हिज्युअलाईझ करण्याची क्षमताही जबरी आहे.

चित्रपट पाहताना मला ‘एलिझाबेथ एकादशी’ आणि ‘ख्वाडा’ आठवत होते. अर्थात एक पंढरपूरच्या संदर्भाने आणि एक शशांक शेंडेच्या. शशांक शेंडे ह्यांनी ‘ख्वाडा’ मधला बापही सही केला होता. ‘ख्वाडा’ च्या दिग्दर्शकाने आपली जमीन वगैरे विकून चित्रपट बनवला असं तेव्हा ऐकण्यात आलं होतं. त्यांचा पुढचा चित्रपट ‘बबन’ नावाचा येतो आहे असं वाचण्यात आलं होतं. ‘ख्वाडा’ चे दिग्दर्शक भाऊसाहेब कऱ्हाडे, ‘किल्ला’ चे अविनाश अरुण आणि ‘कोर्ट’ चे चैतन्य ताम्हणकर ह्यांच्या यादीत मी ‘मकरंद माने’ ह्यांना ठेवेन.
         
        मोकाशी ह्यांचं विनोदाच्या अंगाने नवे प्रयोग करणं, ‘फँड्री’ आणि ‘सैराट’ च्या उत्तरार्धातले नागराज मंजुळे ह्या सगळ्याने तांत्रिक दृष्ट्या प्रभावी पण समजेच्या अंगाने एका अत्यंत उथळ आणि छोट्या परिघात वावरणारा मराठी सिनेमा विस्तारतो आहे. ‘रिंगण’ त्या विस्तारातलं थोडं निसटलेलं, थोडं सावरलेलं आश्वासक पाउल आहे.

Friday, June 30, 2017

रात्री पाऊस पडतो,

रात्री पाऊस पडतो,
त्याचा आवाज कानात शिरतो, पंख्याच्या घरघरीतून,
ओढून घेतलेल्या सैलसर चादरीतून, मंद वाजणाऱ्या गाण्यांतून
रात्री पाऊस पडतो तेव्हा आपल्या बालपणाला कुशी करून झोपलेल्या
भिजल्या मांजरी आपल्या वळचणीला शिरून बिनधास्त झोपतात
रात्री पाऊस पडतो तेव्हा जेव्हा प्रत्येक पावसात आपण नवे उगवून येईल
एवढ्या आशेचे आयुष्य जगत होतो ते गेलेले दिवस
खिडक्यांच्या तावदानावर सोडतात त्यांचे नुरानी ठसे
पाऊस रात्री पडतो तेव्हा तो उशिरा शहाणपण आलेल्या अपयशी मुलासारखा
ठोठावतो दार भिंती जीर्ण झालेल्या आईच्या घराचे
पाऊस रात्री पडतो तेव्हा शहर सुस्कारा सोडतं
पाऊस रात्री पडून पडून होईन जाता बेफिकीर रिकामा
तेव्हा ऑफिसं हळूच मोजून घेतात एक दिवस
रात्रीच्या पावसाचे पोरके आवाज निऑन दिवे आणि पेव्हर ब्लॉक ऐकतात
रात्रीच्या पावसाचे मिलीमीटर धरणांत गोळा होतात, आणि
नळा-नळातून वाटले जातात शहरात
ज्याच्या गटारांतून वाहून जाणारे आहे साऱ्या पावसांचे पाणी 

Tuesday, June 27, 2017

'आउटलायर्स' बाय Malcolm Gladwell

       ‘कशामुळे विद्यार्थी शालेय अवस्थेत आणि त्यानंतर, ज्याला आपण ढोबळ सामाजिक अर्थाने ‘यशस्वी’ म्हणतो तसे होतात?’ ह्यावर चर्चा चालू असताना माझ्या विद्यार्थ्याने मला ‘आउटलायर्स’ ह्या  Malcolm Gladwell ह्यांच्या पुस्तकाबद्दल सांगितलं.
       पुस्तक वाचून झाल्यावर मी निश्चितपणे असं सांगू शकतो कि आपल्या दृष्टीकोनात बदल घडवून आणायची शक्ती असलेल्या पुस्तकांत मी ‘आउटलायर्स’ चा समावेश करेन. माझी अशा पुस्तकांची यादी तरी काय आहे असं कोणी विचारलं तर मी त्याला त्या यादीतील काही पुस्तकांचीच नावे सांगेन: जसं ‘Zen and the art of motorcycle maintenance’, डॉ. अतुल गावंडे ह्यांचं Being Mortal, युवल हरारी ह्यांचं Sapiens, Abhijeet Banerjee ह्यांचं Poor Economics असं. माझ्या स्वतःच्या काही प्रश्नांच्या दृष्टीने पुस्तके वाचणारा वाचक ही माझी अवस्था तशी नुकतीच आलेली आहे, त्यामुळे ही यादी छोटी आहे.
       ‘आउटलायर्स’ ची मध्यवर्ती थीम काय आहे? ‘आउटलायर्स’ म्हणजे एखाद्या क्षेत्रात टोकाचे यशस्वी झालेल्या व्यक्तींच्या ‘यशाच्या’ कारणांची चिकित्सा. वानगीदाखल ह्यात बिल गेट्स आहे. पण त्यामुळे ह्या व्यक्तींवर हार-फुले उधळून त्यांचं दैवतीकरण करण्याच्या खाशा परंपरेच्या अगदी विरुद्ध टोकाशी हे पुस्तक आहे. काही नशिबाने उपलब्ध झालेल्या संधी, पालक आणि कम्युनिटी ह्या स्तरांवर असलेला वारसा आणि काही सामाजिक रचना ह्यांच्यामुळे क्षमता असलेल्या काही व्यक्ती ह्या आपल्याला ‘आउटलायर्स’ अशा यशस्वी झालेल्या दिसतात. पण खरंतर त्यांच्यासारख्याच क्षमतेच्या अनेक व्यक्ती वरील तीन पैकी एका किंवा अनेक घटकांच्या अभावाने मागे फेकल्या गेलेल्या असतात. ह्या सामाजिक रचना म्हणजे जातीनिहाय विषमता किंवा आर्थिक विषमता नाही, तर शालेय प्रवेशासाठी लागणारे किमान वय अशा अगदी क्षुल्लक वाटणाऱ्या गोष्टीही विद्यार्थ्यांच्या सुरुवातीच्या जीवनावर परिणाम करतात आणि नंतर हा परिणाम न भरून येणारे अंतर बनतो.
       Malcolm Gladwell ह्यांची उदाहरणे, ज्याच्या अनुषंगाने त्यांनी मांडणी केली आहे, ती प्रामुख्याने अमेरिकन आहेत. पण त्यांची चिकित्सा ही भारतात लागू ठरणार नाहीत असं अजिबात नाही. किंबहुना पालक आणि अधिक रुंद असे नातेवाईक-जातीविशिष्ठ कम्युनिटी ह्यांचे वर्तुळ ह्यामुळे मिळणारे default फायदे ही बाब भारताला व्यवस्थित लागू पडेल.
       Malcolm Gladwell ह्यांच्या मांडणीत आढळलेली एक बाब म्हणजे ‘यशस्वी’ म्हणजे कोण ह्याबाबतीतल्या व्याख्येत त्यांनी केलेला उपलब्ध निकषांचा स्वीकार. हे जे उपलब्ध निकष असतात ते प्रामुख्याने भौतिक समृद्धी, उत्पन्न आणि प्रसिद्धी ह्या तीन घटकांवर आधारित असतात. Malcolm Gladwell त्यावर खल करत नाहीत. पर्यायी व्याख्या, पर्यायी जीवनपद्धती अशी टीचभर त्रिज्येत लागू असणारी ‘थेरे’ करण्यापेक्षा लोक म्हणून जे काही असतात त्या विस्तृत मैदानात मानल्या जाणाऱ्या चलनांवर Malcolm Gladwell काम करतात. ही बाब मला महत्वाची वाटते. आपल्याला जर संधींपासून वंचित, भौतिक जीवनाच्या किमान पातळीच्या खाली असलेल्या कुटुंबांना ही तफावत मिटवण्यासाठी मदत करायची असेल तर त्यांना नेमकं काय उपलब्ध करून द्यायचं आहे ह्याबाबत स्पष्टता हवी. सुदैवाने खेड्यातच खरा भारत आहे[1], उत्तम शेती-मध्यम व्यापार-कनिष्ठ नोकरी अशा धादांत काल्पनिक फुग्यांतून भारतातले विचार करणारे बाहेर पडतायेत असं दिसतंय. शैक्षणिक प्रयोग वगैरे करणारेही अनेकदा चुकीच्या सैद्धांतिक फ्रेमवर्कमुळे यशस्वी होऊ शकत नाहीत, किंवा त्यांची मूळ उद्दिष्टे भरकटून ‘वेगळे काही करणारे’ असं प्रसिद्ध होणं एवढाच भाग उरू शकतो. ‘शिक्षण’ ह्याबाबतीत तर जे तथाकथित विचारवंत[2] आहेत त्यांची मांडणी आणि समाजातील लक्षावधी लोक त्यांच्या निर्णयांतून मांडतायेत ती भूमिका ह्या अत्यंत विसंगत असतात. उदाहरणार्थ: शिक्षणासाठी कोणती भाषा माध्यम म्हणून असावी हा विख्यात प्रश्न. ह्या भाषेबद्दलही एक इंटरेस्टिंग प्रकरण ‘आउटलायर्स’ मध्ये आहे.
       शिक्षणाचे माध्यम हा इथला विषय नाही, पण शिक्षणाचे माध्यम हे विद्यार्थ्यांच्या भविष्यातील व्यक्ती म्हणून असणाऱ्या जीवनावर दोन प्रकारे परिणाम करते: एक परिणाम हा ‘पिअर ग्रुप’ मुळे येतो आणि तो खरंतर भाषेचा परिणाम नाही. आजच्या घडीला इंग्लिश मिडीयम शाळांमध्ये येणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे पालक हे व्हर्न्याक्युलर माध्यमातील पालकांपेक्षा माहिती, संधी आणि नेटवर्क ह्यांत चांगले असतात आणि हाच फरक विद्यार्थ्यांमध्ये प्रतिबिंबित होतो. दुसरा परिणाम हा भाषेचा आहे. कुठल्याही दोन भाषा ह्या माध्यमच असल्या तरी त्या perfect substitute नसतात. भाषा हे माध्यम एका सांस्कृतिक अवकाशात विकसित होते. आणि त्यामुळे भिन्न सांस्कृतिक अवकाशात विकसित झालेली माध्यमेही मूलभूतपणे वेगळी असतात जरी त्यांना ‘संवाद’ ह्या एकाच क्रियेचे माध्यम म्हणून वापरले जाते. आपण कितीही नाकारलं तरी भौतिक सुखांच्या  किंवा व्यक्तीने स्वतःसाठी निर्धारित केलेल्या उद्दिष्टांच्या पाठलागावर आधारित व्यक्तिकेंद्री (व्यक्ती हे मूलभूत एकक मानणारी) स्पर्धा हे वितरणाचे साधन मानणारी मूल्यव्यवस्था हीच आधुनिक जगाची मूल्यव्यवस्था आहे. ज्या भाषेच्या आधाराने मूल जगाकडे बघू लागणार आहे त्या भाषांच्या मुळाशी हीच मूल्यव्यवस्था असेल असे नाही.  Gladwell ह्यांनी एक विलक्षण उदाहरण वापरून ही बाब मांडली आहे.
       सो, ‘आउटलायर्स’ हे एक नॉन-फिक्शन आहे.  ते पुराव्यांवर आधारित मांडणी करतं आणि काही टोकदार निष्कर्ष मांडतं. पण ते अवास्तव जड, गंभीर नाही.            



[1] खेड्यांना समस्या नाहीत असा ह्या वाक्याचा अर्थ नाही. तर शहरीकरण ही काही कृत्रिम, रोगट अवस्था आहे, त्यातल्या समस्या ह्या मुळात शहरीकरण ह्या समस्येनेच उद्भवल्या आहेत अशा स्वरूपाच्या भूमिकेबाबत हे वाक्य आहे. भारतात आजमितीला जवळपास २/३ लोकसंख्या ग्रामीण आहे, त्यामुळे समस्यांतही मोठा भाग ग्रामीण समस्यांचा असेल ह्यांत काही वादच नाही. पण शहरातील मनुष्य वर्तन आणि ग्रामीण मनुष्य वर्तन ह्या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत हे एक मिथ आहे. शहरी मनुष्य वर्तन आणि ग्रामीण मनुष्य वर्तन ह्यापाठी एकाच मानवी स्वभावप्रक्रिया आहे असे मांडायचे आहे.
[2] भारतात 'विचारवंतांना' डेटा, पुरावे, पूर्वीचे रिसर्च अशा क्षुल्लक गोष्टींची गरज नसते. ‘मेरे मनको भाया, मै थिअरी किंवा पॉलिसि बनाया’ असं अजूनही चालतं. मुळात माहितीवंतांना किंवा सोशल मिडीयावर प्रकट होणाऱ्यांना विचारवंत समजणं ही एक गल्लत आपण करतोच. ‘अभ्यासोनी प्रकटावे’ ह्यापेक्षा ‘प्रकटला तो अभ्यास केलेलाच’ असं उलटं मापन अनेकजण करतात. मांडणी करणारे आक्षेपांना तोंड द्यायला तयार नसतात. ह्यार्थाने तथाकथित. ह्यापेक्षा वरची अवस्था असे काहीजण हे ‘प्रयोग’ केलेले असतात. पण अनेकदा ह्या ‘प्रयोगांची’ काटेकोर मोजणी आणि यश-अपयशाचे मापन झालेले नसते. सुदैवाने सी.एस.आर. च्या पौष्टिक प्रवाहाबरोबर मोजणीचा आग्रहही येऊ लागलेला आहे.  

Thursday, June 1, 2017

हंपी

       कुटुंब-कबिला घेऊन आनंदी वाटायला जाण्यासाठी हंपी नाही. संपन्न होणारी, विस्तार पावू इच्छिणारी, प्रतिस्पर्धी साम्राज्यांना धुळीस मिळवू इच्छिणारी किंवा सामावून घेऊ पाहणारी साम्राज्ये, त्यांच्या पाठच्या धार्मिक-सांस्कृतिक-आर्थिक प्रेरणांचा इतिहास, शिल्पे, त्यातील मिथके, शिल्पांतून सांगितल्या जाणाऱ्या गोष्टी ह्या सर्वात रस असेल तर हंपी एक खजिना आहे. पण तसं नसेल तर ‘फन’ साठी आलेल्याला हंपी बोअर होऊ शकतं. अशी बोअर झालेली काही कुटुंबे आमच्या हॉटेलात होती, सोबत फिरत होती.
ह्याशिवाय हंपीला अनेक परदेशी प्रवासी येतात. हंपीजवळचा एक भाग, विरूप गड्डे, हा हिप्पी आयलंड म्हणून प्रसिद्ध आहे. पण मेच्या शेवटी हा सगळा भाग सुनसान होता.ते का येतात हे ठाऊक नाही. पण मला दोन क्युरियस प्रश्न हंपीमध्ये विचारले गेले (जसे पूर्वी सी.एस.टी. मध्ये फिरताना कुजबुजत विचारले जायचे, ट्रिपल एक्स, ट्रिपल एक्स, तसे!). ते प्रश्न म्हणजे, ‘डू यू वॉंट वीड, बेस्ट क्वालिटी वीड?’ आणि ‘डू यु वॉंट टू डू स्टफ?’ ह्यांत काही हिंट असावी असं वाटतं. अर्थात हे जनरलायझेशन आणि छोट्या संपलवर आधारित असल्याने चुकीचं असण्याची भरपूर शक्यता आहे. कारण मला असेही परदेशी प्रवासी भेटले जे हंपी चालत किंवा सायकलने फिरत होते आणि त्यांना माहितीचे औत्सुक्य पुरेपूर होते. अर्थात ह्यातले बहुतेकजण अनेक महिने भारतात होते. विविध ठिकाणांना भेटी देऊन ते हंपीत आले होते. ‘कल्चर’ हे कारण त्यांच्या प्रवासाच्या कारणात होते.
मी स्वतः का हंपीला गेलो? खरंतर असा विविध ठिकाणांना भेट देण्याचा प्रवास का करावा ह्या माझ्यासाठी एक फिलोसॉफीकल पझल आहे. म्हणजे स्थळबदलाने मनोरंजन होऊन आपण रुटीनच्या चक्रात फिरायला सज्ज होतो हा प्रवासाचा भाग आहेच. पण मग हे मनोरंजन दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन केवळ तंगड्या फैलावून पुस्तक वाचत बसल्यानेही मिळेल, मग गाडी, मोटरबाईक, सायकली, घोडे असे उपद्व्याप करून फिरा कशाला? पण माझ्या ह्या थिअरीला हंपीत तडा गेला. आपल्याला परिचित नसलेल्या, निवांत अशा भवतालात चालत, सायकलीने फिरून दमण्यात असलेली मजा (जी खरंतर च्युत्याप प्रश्न पडण्याच्या आधीच्या दिवसांत मी आपसूक करत होतो 😊) मला रि-डिस्कव्हर झाली. कोरीव कामातील, शिल्पांमध्ये रुची असू शकते, त्यात समजून घेण्यासारखं स्ट्रक्चर्ड झालेलं ज्ञान आहे हे त्याबद्दल वाचताना समजलं.
हंपी, किंवा हंपीचे अवशेष हे केवळ aesthetic अनुभव म्हणूनही बघता येऊ शकतात. पण मग त्यातला सौंदर्यशास्त्राचा भाग समजून घ्यायची सोय हवी. हंपीत गाईड आहेत, पण ते प्रामुख्याने हंपीच्या पाठचा राजकीय इतिहास, वंशावळी, कोणी कुठले मंदिर केव्हा व का बांधले ह्यातल्या रंजक बाबींवर बोलतात (आणि काहीवेळेला ढाचेच देतात असं मला पाखंडी माणसाला वाटलं! उदाहरणार्थ, विठ्ठल मंदिरातील म्युझिकल पिलर्सची कारणीमिमांसा आणि प्रात्यक्षिक). पण ‘नरसिंह’ हे प्रतिक साऱ्या कोरीव कामांत का आढळते? ‘याळी’ ह्या प्राणीसंयुगाची कल्पना कशी आली? अशा प्रश्नांना ते उत्तरे देऊ शकत नाहीत. अर्थात ते सांगतात ते संदर्भही रोचक असतात आणि गाईड्सचे ट्रेनिंगही standardize केलेले वाटते. गाईड हा व्यवसाय किफायतशीरही असावा, कारण आमचा विठ्ठल मंदिरातील गाईड हा शिक्षणाने वकील होता.

हम्पी फिरताना कर्नाटक पर्यटन विभागाने प्रशिक्षित केलेले अधिकृत गाईड घेणं चांगलं ठरतं. पण हे गाईड कामचलाउ प्रशिक्षित असतात असं जाणवतं. विरुपाक्ष मंदिरात हरि-हर मंदिर दाखवताना आमचा गाईड म्हणाला कि हंपीला ‘दक्षिण काशी’ असं म्हणतात. आता दक्षिण काशी नेमकं कुठलं शहर हे एक गूढ आहे. महाराष्ट्रातील हरिहरेश्वर, तामिळनाडूमधील कांचीपुरम किंवा रामेश्वर ह्यांच्या संदर्भात मी ह्याआधी ‘दक्षिण काशी’ हे संबोधन वाचलेलं आहे. आता त्यात हंपीची भर.
अर्थात शिल्पांच्या माहितीसाठी गाईड घेणं आवश्यक आहेच असं नाही. हम्पीच्या शिल्प आणि कलेबद्दल सविस्तर माहिती देणारी ही दोन पुस्तके आहेत:
१)     HAMPI VIJAYANAGARA by John M Fritz and George Michell
२)     HAMPI by Subhadra Sen Gupta
३)     ह्याशिवाय Archaeological Survey of India ने प्रकाशित केलेलं HAMPI नावाचं पुस्तक छोटं पण शिल्पांच्या संबंधित अनेक टर्म्स वापरून लिहिलेलं आहे. पण ह्या टर्म्सच्या व्याख्या पुस्तकाच्या शेवटी पुरवलेल्या नाहीत.
पहिल्या दोन पुस्तकांत उत्तम रंगीत फोटोज आणि अवशेषांच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांचे वर्णन आहे. गाईड जे सांगू शकेल त्याहून थोडं जास्तच ह्या पुस्तकांतून कळू शकतं. हंपीत फिरताना ही पुस्तकं सोबत ठेऊन फिरणं बेस्ट. मी एका परदेशी प्रवाश्याला असं करताना पाहिलं. बाकी गाईड घेणारेही लोक फार थोडे असतात. बहुतेक लोक असेच फिरत असतात. स्थानिक, जवळच्या भागांतून येणारे पर्यटक रिक्षातून मेजर अॅट्रॅक्शन्स फिरतात तेव्हा रिक्षावाला देतो ते ढाचेच ते ऐकून घेतात. बेसिक माहिती देणारे फलक जवळपास सर्वत्र लावलेले आहेत. कन्नड, हिंदी आणि इंग्रजी ह्या तीन भाषांत त्यावर माहिती आहे. गाईड देतो त्या प्राथमिक माहितीशी असलेले फलकांचे साधर्म्य खूप जास्त आहे. कदाचित प्रमाणीकरण केलेल्या गाईड प्रशिक्षणाने हे घडत असावं.
गाईड घेतल्याचा फायदा होतोच, पण काहीवेळा त्यांची चर्पटपंजरी कंटाळवाणी होते किंवा अविश्वसनीय वाटते. तुमचा गाईड आणि तुमच्या आजूबाजूच्या पार्टीने घेतलेला गाईड अगदी सारख्यांच शब्दांत समजावत असतात. तुमच्या माहितीच्या अभावाची एक लेव्हल त्यांनी गृहीत पकडलेली असते आणि तुमची पातळी त्याच्या खाली असेल तर एकतर तुम्ही बोअर होता किंवा त्यांच्या बोलण्यातला उथळपणा जाणवून व्यथित होता.
अशाच एका गाईडला आम्ही विचारलं कि इथल्या पुरातत्व विभागात ह्या शिल्पांची आणि इतिहासाची अधिक तपशीलवर माहिती देऊ शकणारे कोणी आहे का किंवा इथे इतिहास संशोधक किंवा कला-इतिहास संशोधक भेट देत असतील तर ते कुठे आहेत का. त्यावर गाईड म्हटला कि तो आजवर अशा कुणाला भेटलाच नाहीये. त्याचं ट्रेनिंग हंपी विद्यापीठात झालं, जिथे त्याला बेसिक इतिहास आणि शिल्पांची माहिती दिलेली आहे. पण त्याचा संशोधक वगैरे कोणाशी परिचय नाही.
गाईड हे हंपीमधल्या कुतूहल असलेल्या पर्यटकांसाठी महत्वाची भूमिका बजावतात. पण केवळ प्राथमिक कुतूहलापलीकडे जाऊन थोडी अधिक डुबकी मारायची असेल तर काय करावं हा प्रश्न आहे.                
--
हम्पिमध्ये फिरताना आणि नंतर हंपी आठवताना आलेले काही तुकडे:
१.     हम्पीमधील रिक्षावाल्यांकडून आलेली अंतरे ही ही डिस्काऊंट करून घ्यावीत. अनेकदा त्यांनी सांगितलेले १० किलोमीटर अंतर हे प्रत्यक्षात २ ते ३ किलोमीटर असते. एक प्रकारे हा एक मानसिक प्रयोग आहे. चालताना चढ-उतारांचे २-३ किलोमीटर अंतर हे सुद्धा खूप जास्त वाटू शकते.
२.     रिक्षावाल्यांना अवशेष काय आहेत ह्याची माहिती विचारणे धोक्याचे आहे. Courtesan Market नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या अवशेषांबद्दल एका रिक्षाचालकाने आम्हाला इथे कामसुत्रातील चित्रांसारखी शिल्पे आहेत असं सांगितलं. रिक्षा ही केवळ दळणवळण साधन म्हणूनच वापरावी. बाकी इन्टरनेट, पुस्तके आणि गाईड.
३.     हंपीमध्ये जी स्मारके/अवशेष खूप प्रसिद्ध आहेत त्यात विरुपाक्ष मंदिर आहे. हम्पीच्या अन्य मंदिरांत एकतर मूर्तीच नसते किंवा भग्नावस्थेतली मूर्ती असते. ह्या अन्य मंदिरांत पूजा-अर्चा चालत नाही, काही ठिकाणी भाविक फुले वाहताना आढळतात. पण विरुपाक्ष मंदिरात पूजा-अर्चा चालू आहे आणि ऐतिहासिक मंदिर ह्यापेक्षा धार्मिक स्थळ अशा अर्थानेच विरुपाक्ष मंदिरात जास्त गर्दी आढळली. ह्या मंदिरांच्या छतावर सुंदर चित्रे आहेत. (अन्य मंदिरातही आहेत, पण ह्या मंदिराइतकी चांगल्या अवस्थेत ती उरलेली नाहीत.) [1]
४.     तिथल्या कोरीव कामांत याळी’ ह्या सात प्राण्यांच्या शरीराने बनलेल्या एका प्राण्याचा (ज्याला ‘व्याल’ असेही म्हणतात) खूप उपयोग आहे.
याळी 

५.     हजारराम मंदिर (हजार हा कानडी शब्द आहे, ज्याचा अर्थ प्रांगण असा होतो): ह्या मंदिराच्या भिंतींवर तीन स्तरात रामायणाची कथा कोरलेली आहे. सर्वात खालच्या स्तरापासून कथा सुरू होते आणि हा स्तर बघत बघत मंदिराची प्रदक्षिणा करत आपण कथेत पुढे पुढे जाऊ शकतो. प्रत्येक पॅनेल रामायणातील एक प्रसंग दर्शवते.
पुत्रकामेष्टी यज्ञाची हजारराम मंदिरातील प्रतिमा   

हजारराम मंदिर ज्याला Royal Enclosure म्हणतात त्या भागाजवळ आहे. दरबार प्रांगण, भूमिगत शिवमंदिर, महानवमी दिब्बा असे अनेक महत्वाचे अवशेष जवळपास आहेत. जर एखाद्याला हे काय आहे, ह्यातल्या कोरीव कामाचा काय अर्थ आहे, हे अवशेष अवशेष का झाले अशा कसल्याही प्रश्नांत इंटरेस्ट नसेल तर असा मनुष्य बोअर होतो. असेच एक कुटुंब आम्हाला हजारराम मंदिरात भेटले.

    समृद्ध नोकरदार/व्यावसायिक पती, पत्नी आणि मुले असे वाटावे असे हे कुटुंब होते. तिघेही कंटाळून गेले होते. पण त्यांचा ड्रायव्हर त्यांना ठिकाणांची यादी दाखवणार होता ती त्यांना पुरी करणे भाग असल्यासारखे ते फिरत होते. अगोदर बंगलोर ते होस्पेट ह्या ट्रेन प्रवासात माझी कुटुंबप्रमुखाशी तोंडओळख झाली होती. आम्ही फिरून कोणकोणते प्रसंग कोरले आहेत हे बघायचा प्रयत्न करत असताना आधी ह्या कुटुंबाने फोटो काढून घेतले, अन्य कुटुंबाना फोटो काढायला मदत केली. नंतर मला कुटुंब प्रमुख भेटला तो म्हणाला, ‘एक मंदिर से दुसरे मंदिर जा रहे है.’ मी त्याला हे काय कोरीव काम आहे, इतिहासात विजयनगरचं काय स्थान आहे अशा अनुषंगाने बघा म्हटलं, तर तो म्हणाला, ‘पास मे कही घुमने जाना था तो चल दिये’.
    हे तो एक शाश्वत सत्य बोलला. पर्यटन हा काही काही काळाने टिक करण्याचा एक बॉक्स आहे आणि त्यातले टिक-मार्क्स हे स्क्वेअर फीटसारखे सुख मोजण्याचे एकक आहे. हम्पीमध्ये जी कुटुंबे फिरताना दिसली ते असे टिकबॉक्स होते. आई-वडील मुलांना ह्या अवशेषांच्या संदर्भात काही समजावून सांगतायेत असं दिसत नाही. फोटो काढणे (सर्व भाषा,प्रांत ह्यातली युनिव्हर्सल क्रिया) किंवा ‘ए ज्यादा भागो मत’ अशा विविध शेड्स प्रेमळ दटावण्या (वेगवेगळ्या भाषेतल्या) हेच मला दिसलं. कशी भारतीयांना इतिहासाची पर्वा नाही असा उजवा आरडाओरडा मी करणार नाही.
    आम्ही royal enclosure आणि अन्य काही ठिकाणांची सायकल ट्रीप करत होतो. १८ वर्षाचा एक सोलो traveller ठाणेकर, आम्ही दोघे, एक इंग्लिश पेंटर (जो नेपाळ, दिल्ली, राजस्थान, गोवा असं करत करत हंपीमध्ये आला होता) आणि एक जर्मन तरुण (ज्याची गर्लफ्रेंड भारतात एका स्वयंसेवी संस्थेत उन्हाळ्याच्या काळात काम करत होती आणि हा तोच वेळ फिरत होता) असे आम्ही पाचजण होतो. आमच्या सोबतचे दोन परदेशी हे काही इतिहासात फार रस घेणारे नव्हते. ते दोघं ज्याला ‘चिलिंग आउट’ म्हणता येईल अशा अवस्थेत भटकत होते.
    पण हजारराम मंदिरात आम्हाला असेही दोघे भेटले ज्यांत एकजण प्रत्येक पॅनेलसमोर रामायणातला एक एक प्रसंग सांगत होता आणि सोबतची परदेशी व्यक्ती ऐकत होती/प्रश्न विचारत होती. नंतर एक दिवसासाठी हंपी भटकायला आलेला एक परदेशी प्रवासी मला भेटला ज्याने कोरलेल्या प्रसंगातला हनुमान (आणि हा व्यक्ती मंकी-गॉड वगैरे नाही, तर हनुमान असेच म्हणाला) ओळखला होता. त्याला रामायणाचा प्लॉटही माहिती होता.   

६.     ह्या सायकल ट्रीपच्या सुरुवातीला आमच्या ट्रीप-गाईडच्या वागण्याचा एक नमुना. हम्पीमध्ये सर्रास दिसतात त्या लाईटवेट पांढऱ्या सायकल्स (मी मुंबईत त्या फारश्या पाहिलेल्या नाहीत.). अर्थात आम्ही ऑफ सिझनला गेल्याने सायकल चालवणारे कमीच होते. पण आमच्या गाईडने आमच्या सायकल ग्रुपमधल्या ३ भारतीय लोकांना दिल्या अशा सायकली ज्या आपण नेहमी पाहतो आणि २ परदेशी प्रवाश्यांना दिल्या त्या लाईटवेट सायकल्स. त्याने असं का केलं हे मी त्याला विचारलं नाही. मला मिळालेली सायकल वाईट होती अशातलाही भाग नाही. पण असे दोन गट करावेत असं गाईडला वाटलं हीच बाब माझ्या लक्षात राहिली आहे.
    अर्थात हे discrimination अधिकृत स्तरावरही आहे. Lotus Mahal आणि सभोवतालचे अवशेष बघायला भारतीयांना तिकीट आहे ३० रुपये तर परदेशी व्यक्तींना ५०० रुपये. (ह्याला Economics मध्ये Third Degree Price Discrimination म्हणतात जी अधिकाधिक फायदा कमवायची एक क्लृप्ती (युक्तीपेक्षा जास्त ‘यो’ शब्द 😊)) आमच्या सोबतच्या परदेशी दोघांनी तिकीट काढले नाही. ते असेच सावलीत बसून गाईडशी चर्चा करत राहिले.
७.     मंगो ट्री हे हंपीमधलं एक नामचीन रेस्टॉरंट/रेस्तराँ आहे. अर्थात ह्या प्रसिद्धीतला बराचसा भाग ‘सगळेच ह्याला फेमस म्हणतात, आपण कुठे वेगळं म्हणा’ असाही आहे. हंपीतल्या सगळ्या हॉटेल, रेस्टॉरंट, रिक्षा ह्या पर्यटकांसाठीच असल्याने तिथे हंपीचे नकाशे, मुख्य आकर्षणे ही सगळी माहिती असतेच. मंगो ट्री काही त्याला अपवाद नाही. पण तिथे एक मराठीतले विजयनगर साम्राज्यावरचे पुस्तक सापडले. पुस्तकाला बाबासाहेब पुरंदरे, देगलूरकर आणि अजून काही जणांचे अभिप्राय सुरुवातीलाच जोडलेले आहेत. पुस्तक काय आहे हे मला फार समजून घेता आलं नाही. पण एकदम मराठी पुस्तक गवसणं हीच सुखद धक्क्याची बाब होती. अर्थात जेवढी पाने चाळली त्यावरून विस्मृतीत गेलेला, प्रेरणादायी इतिहास, वैभवकाळ ह्याच बाबी प्रामुख्याने नजरेत भरल्या.
८.     ह्या बाबी हंपीशी निगडीत नसतील असे नाही, किंबहुना हंपीबाबत माहिती ठेवणाऱ्या अनेकांत मुस्लीम आक्रमकांच्या विस्ताराला पायबंद घालत सुमारे २२५ वर्षे टिकलेले आणि वैभवशाली अशा हिंदू साम्राज्याची राजधानी हाच हंपीचा संदर्भबिंदू आहे. हा संदर्भ एकदम योग्यही आहे. पण मला हंपीत फिरताना हा संदर्भ टोकदारपणे जाणवला नाही. हंपीत फिरताना मला झालेली जाणीव ही मानवी स्वभावाच्या काही  मूलभूत प्रेरणेबाबत आणि मानवी समाजरचनेबाबत प्रश्न पाडणारी होती:
पहिलं म्हणजे, गोष्टी सांगण्याची तहान
दुसरं म्हणजे, विजयनगरच्या समृद्धीची कारणे, म्हणजे करपद्धती, शेतीची उत्पादकता, व्यापारउदीम ह्याबद्दल कळून घेण्याचे कुतूहल.
अर्थात ह्यामुळे हंपीच्या नाशाला मी काहीच खास नाही असं मानतो असं नाही. असा विध्वंस झालाय हे आहेच. पण इतक्या विध्वंसानंतर एक स्तब्ध, उदाससुंदर शहर तरीही आपल्याला गवसतं.
नाश के दुःख से कभी मिटता नही निर्माण का सुख
प्रलय की निस्तब्धता मे सृष्टी का नवगान फिर फिर
नीड का निर्माण फिर फिर, नेह का आव्हान फिर फिर
ह्या हरिवंशराय बच्चनांच्या ओळी आठवाव्यात असं. अर्थात इथे सृष्टी नाही तर माणसाची रचना उभी करायची आणि उद्ध्वस्त करायची, एकमेकांशी कायम द्वंद्वात असलेली वृत्तीच हा नाश आणि निर्माणाचा खेळ करते आहे. मला कुतूहल आहे ते माणसाच्या ह्या वृत्तीचे.    
९.     उन्हाळ्यात हम्पीतील बहुतेक खाण्याच्या ( पिण्याच्या म्हणता येणार नाही कारण दारू हंपीमध्ये ऑफिशियली विकली जात नाही) जागा गोव्याप्रमाणे बंद असतात. एकाच हॉटेलात वारंवार खाणे किंवा सरासरी दर्जाच्या थोडक्या सुरू असलेल्या हॉटेलात खाणे हाच पर्याय उरतो. वर म्हटलेलं मँगो ट्री आहेच, जवळच श्री व्यकंटेश्वरा आहे. कमलापूरमध्ये (हंपीपासून ४ किमी) साई हॉटेल आहे जिथे ६० रुपयांत (मे २०१७ मध्ये) उत्तम थाळी मिळते.
१०.   इन्टरनेटवर हंपीबद्दल बरीच माहिती आहे. त्यातल्या दोन लिंका
१)     http://hampi.in
२)     हंपीत काय बघावे, काय खावे, कसे फिरावे ह्याची चांगली आणि अद्ययावत माहिती (मे २०१७मध्ये) http://wikitravel.org/en/Hampi   
११.   विजयनगर साम्राज्य ही अर्थातच हंपीच्या संदर्भांची पार्श्वभूमी आहे. दुर्दैवाने १९०० साली लिहिलेल्या Forgotten Empire ह्या Robert Sewell च्या पुस्तकाशिवाय विजयनगरच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारे पुस्तक मला मिळाले नाही. अर्थात माझा शोध तसा त्रोटक होता. Robert Sewell हा १९व्या शतकात हंपीमध्ये कार्यरत ब्रिटीश अधिकारी होता. त्याचं पुस्तक माहितीपर असलं तरी चिकित्सेची तऱ्हा जरा रुक्ष आहे आणि मुळात २०व्या शतकात विजयनगरच्या इतिहासाबद्दल झालेले नवे संशोधन त्याच्या पुस्तकातून कळत नाही.
१२.   Robert Sewell आणि Alexandar Greenlaw ह्या दोघांनी अनुक्रमे १८८३ आणि १८५६ साली काढलेल्या हम्पीच्या अवशेषांच्या छायाचित्रांचे आणि त्याच अवशेषांच्या सद्यस्थितीचे एक छोटेखानी प्रदर्शन हंपीत आहे. फोटोंचे वर्णन करताना ज्याने कोणी वर्णने लिहिली त्याला फारच थोडी इंग्रजी विशेषणे येतात हे वर्णने वाचताना कळतं.
१३.   हंपीत फिरताना का कुणास ठाऊक, मला Westworld सिरीयल आठवत राहिली. कदाचित हंपीच्या साऱ्या दिशांना दिसणाऱ्या बोल्डर्सचा (एकावर एक असे रचले पडलेले तपकिरी रंगाचे मोठे मोठे दगड) परिणाम असावा.     
--
मंदिरांच्या प्रवेशद्वाराशी असणारी गंगा-यमुना शिल्पे (गाईडच्या माहितीनुसार) 
Royal Enclosure मधील पुष्करणी 
विठ्ठल मंदिरातील एक शिल्प 

वाली आणि सुग्रीव (विठ्ठल मंदिर)

प्रसिद्ध प्रस्तर रथ (स्टोन चॅरिअट) विठ्ठल मंदिर 

विरुपाक्ष मंदिर, मातंग टेकडीवरून संध्याकाळी 
अच्युतरायपेठ येथील मंदिरातील खांबावरील शिल्प 
हजारराम मंदिर, बुद्धशिल्प, दशावतारापैकी एक म्हणून 

हंपीच्या प्रवासाचा शेवट आम्ही माल्यवंता रघुनाथ मंदिराच्या पाठी असलेल्या टेकडीच्या टोकाशी बसून सूर्यास्त पहात केला. आम्ही जेव्हा तिथे पोचलो तेव्हा तिथे प्री-वेड शूट चालू होतं. एक ड्रोन लांबून उडत उडत आलं आणि एकमेकांच्या मिठीत (फार काळ झाल्याने आणि सतत ड्रोनकडे बघून अवघडून) असलेल्या वाग्दत्त वर-वधू ह्यांच्यावर फोकस झालं.
हंपीच्या अवशेषांत प्री-वेड करून हे नवपरिणीत जोडपं काय समजून घेणार आहे? कि हे साम्राज्य जिथे आज फक्त अवशेष बनून राहील तिथे आपलं लग्न काय XX? असं तर नसेल. हा तर मला आलेला कुत्सितपणा आहे.
पण जसं मुंबईत एशियाटिक सोसायटी इमारत ही ब्रिटिशांनी प्री-वेड शूटसाठीच मागे ठेवली असा एक समज काही दिवसाने पसरणार आहे, तसं हंपीच्या अवशेषांचं झालं तर? एखादी जागा टुरिस्ट व्यापून टाकतात तेव्हा ती जागा एका बॉक्स टिक करण्याच्या समाधानी भावनेने भरून जाते आणि बाकी सगळं हद्दपार होतं. हंपीमध्ये जी तिकिटं लावून बघायची फेमस ठिकाणे आहेत तिथे हेच जाणवतं. विठ्ठल मंदिरातील दगडी रथाच्या एक एक भागांना टेकून लोक ग्रुप फोटो काढतात, सेल्फी काढतात. पण मंदिराच्या खांबांवर, छतांवर, भिंतींवर कोरलेल्या गोष्टी एकमेकांना सांगणारे फार कोणी दिसत नाहीत.
मात्र हंपीच्या रस्त्याने थेट अक्सेस नसलेल्या किंवा थोड्या कमी प्रसिद्ध ठिकाणांत एक eerie भावना जाणवली. फारशी गर्दी नसताना, टळटळीत दुपारी किंवा कलत्या प्रकाशाच्या संध्याकाळी अवशेषांत फिरताना, अच्युतराय मंदिर, सुळे मार्केट (देवदासी बाजार, देहविक्रयाचा बाजार किंवा courtesan market) आणि पुष्करणी, वराह मंदिर, पट्टाभीराम मंदिर ह्या ठिकाणी अशी वेळ आली की ही मागे उरलेली मंदिरे, त्यातले बारकाईचे कोरीव काम, त्यातल्या घाटदार स्तनांच्या आणि निमुळत्या कंबरा असलेल्या स्त्रिया, त्यातले घोटीव शरीराचे किंचित बुटके वीर, वारंवार येणारा नरसिंह, ह्या मंदिरांची निखळती गोपुरे आणि रिकामी गर्भगृहे, बाजारपेठांच्या गाळ्यांचे उरलेले, तुटलेले कोरीव शिस्तबद्ध खांब, पुष्करणीच्या लयबद्ध कन्व्हर्ज होणाऱ्या पायऱ्या, त्यात उगवून आलेले गवत, बाजूचे अजस्त्र आकारांचे एकमेकांवर तोललेले पत्थर ह्या साऱ्यांची अवशिष्ट निस्तब्धता आपल्याला जाणवते. हंपी सोडून पुढे दोन दिवस झोपेच्या अर्ध्या-मुर्ध्या अवस्थेतही आपण ह्या आपल्याला अवगत नसलेली भाषा बोलणाऱ्या विजानात फिरतो आहोत अशी, खूप वेळ ट्रेन मध्ये बसून उतरल्यावरही काही काळ ट्रेनचे कंप जाणवत राहावेत अशी, जाणीव मला होत होती. माझ्यासाठी ही निस्तब्धता, ही जाणीव आक्रंदत नाही, किंवा गदागदा हलवून जागंही करू पहात नाही.
कदाचित काही दिवसांनी उपजीविकेच्या जुमल्यात ह्या साऱ्या जाणीव हरवूनही जातील किंवा त्यांचा एक अर्क एखाद्या अपरिचित तळाशी जाऊन बसेल. पण आज काय वाटतं आहे? आज मला ही निस्तब्धता माणसाच्या भौतिक जीवनाच्या समृद्धीला अधिकाधिक संपृक्त करण्याचा जो एक अनिवार प्रयास चालू आहे त्याची तटस्थ आठवण करून देणारी वाटते. त्या बाजारांच्या अवशेषांत, शिल्पांमध्ये कोरून दीर्घायुषी केलेल्या, जो कोण येऊन ह्या शिल्पांसमोर उभा राहिल त्याला कळवायची अशी, भोगायची आणि सांगायची असोशी उरलेली आहे. आपल्याला केव्हातरी वाटलं की ही असोशी आपण मागच्या काही दशकांतच जगू लागलो कि काय, आणि आधी काही वेगळेच होतो कि काय, तेव्हा हंपी सांगेल कि असं नाही, असं नाही.
--
     



[1] काही दिवसांनी केरळातील पेरूमल मंदिरात सुद्धा अशाच प्रकारच्या रंगातील चित्रे बघायला मिळाली. अर्थात भाविकांच्या गर्दीमुळे ती निवांत पाहता आली नाहीत आणि अर्थातच त्यांचे फोटोही घेता आले नाहीत. 

अवशेषांची मुक्ती

ह्या नव्या शहरातही अवशेष आहेत ह्या हरदम साजऱ्या आनंदांत अदृश्य   कधीकाळी, जेव्हा दिवसाचा सारा उन्मनी ओसर सरून पिवळ्या प्रकाशांत थबथब...