Saturday, May 12, 2018

Liu Cixin ह्यांची Three Body Problem


              Liu Cixin ह्या चायनीज लेखकाच्या तीन सायन्स फिक्शनना मिळून थ्री बॉडी प्रॉब्लेम असं म्हटलं जातं. खरंतर ‘Remembrance of Earth’s past’ असं ह्या त्रयीचं ऑफिशियल नाव आहे. पहिला भाग थ्री बॉडी प्रॉब्लेम’, दुसरा डार्क फॉरेस्ट आणि तिसरा डेथस एंड आहे. तिन्ही भाग मिळून सुमारे पाने आहेत.
Image: Amazon.com

       लिखाणाच्या वर्गीकरणानुसार थ्री बॉडी प्रॉब्लेम हे हार्ड सायन्स फिक्शन आहे. कारण ह्या त्रयीमध्ये फिजिक्सच्या मूलभूत नियमांशी सुसंगती राखण्याचा प्रयत्न आहे. तांत्रिक चमत्कारांचा कल्पनाविस्तार अशी जी सायन्स फिक्शनची लोकप्रिय प्रतिमा आहे त्यात थ्री बॉडी प्रॉब्लेम बसणार नाही.
       माझ्यामते लॉर्ड ऑफ द रिंग्स च्या तोडीचं, आणि माझ्या वैयक्तिक मतानुसार त्यापेक्षाही खरंतर वरचढ अशी ही सिरीज आहे. लेखकाने त्याच्या कथनासाठी प्रतिसृष्टी घडवली आहे, पण ती घडवताना त्यातल्या निसर्ग नियमांच्या सुसंगती कायम राखण्याचा प्रयत्न आहे. हे कठीण काम आहे. song of Ice and Fire (Game of Thrones)’ ह्यांत अशी प्रतिसृष्टी आहे. पण त्यांत अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्यांना कल्पनाविष्कार ह्यापलीकडे काहीच म्हणता येणार नाही. थ्री बॉडी प्रॉब्लेम ने विज्ञानाच्या आत्ताच्या अवस्थेनुसार जे theoretically घडणं अशक्य आहे असं काहीही बनवलेलं नाही. काही ठिकाणी तर थ्री बॉडी प्रॉब्लेम ही फिजिक्सच्या टर्म्सचा संपर्क नसलेल्या वाचकाला अत्यंत दुर्बोध होऊ शकते.
       The brilliance of the trilogy is even while being through and through consistent to theory of physics, it has remained a human story.
              Master craftsman म्हणता येईल अशा तोडीचं लिखाण, तपशील, प्रयोग आणि रंजकता (सस्पेन्स, back stories इत्यादी) अशा सगळ्यांत थ्री बॉडी प्रॉब्लेम जबरी आहे. सुरुवातीला अनेक पात्रे आणि फिजिक्सचे डायहार्ड रेफरन्स ह्यामुळे थोडा वेग कमी राहू शकतो, but it is more than worth it.
--
              ह्या तिन्ही कादंबऱ्या चायनीज आहेत. आणि लेखकाचा युनिव्हर्स-व्ह्यू हाही चायनीज परिप्रेक्ष्याचा आहे. जसं हॉलीवूड चित्रपटांत सारी जागतिक संकटे अमेरिकन शहरांवर येतात आणि त्यांचे तोडगेही ओतप्रोत अमेरिकन (भावनांत भिजलेला, सद्गदित असा आशावाद अशा अर्थाने) असतात, तसं थोडसं थ्री बॉडी प्रॉब्लेम चं आहे. अर्थात बहु असोत सुंदर संपन्न कि महा, प्रिय अमुचा चीन सर्वश्रेष्ठ हा असं नाही. पात्रं चायनीज आहेत, थोडी अमेरिकन आहेत अशा अर्थाने ह्या त्रयीवर चायनीज व्ह्यू आहे. अमेरिका, युरोप आणि चीन ह्या तिघांपलीकडे फार उल्लेख येत नाहीत. It’s interesting! सूर्यमालेवर संकट अशा आशयाचं काही वाचतो आहोत आणि त्यांतली lead characters महाराष्ट्रीयन, तमिळ, बंगाली, बनारसी, कन्नड, बिहारी अशी असतील तर कसं वाटेल असं माझ्या डोक्यांत येत होतं. 😊 अर्थात चीनचं जागतिक महाशक्ती असणं ही आता शक्यता नाही तर वास्तव आहे. ही त्रयी चीनला ही जाणीव येत असण्याच्या वर्षांत म्हणजे २००८ नंतरच्या काळांत लिहिली गेलेली आहे.   
 कादंबऱ्यांची स्केल युनिव्हर्सल आहे. सुरुवातीचे दोन भाग हे पृथ्वी आणि पृथ्विपलीकडचे विश्व ह्यांच्या संबंधांवर आहे. त्यांत पृथ्वीवरच्या राजकारणाचा संदर्भ येतो. आणि लेखकाने अमेरिका, युरोप आणि आशिया (म्हणजे प्रामुख्याने चीन) अशा मांडणीवर गोष्ट ठेवली आहे.
       I think it is a confidence of materialistically dominant civilization.
--
       पण विज्ञान कादंबरी असली तरी कादंबरी मूलतः माणसांची आहे. ग्रेट नॉव्हेल्स ह्या thought experiments असतात. माणसांच्या आयुष्याचे काही parameters हलवले तर काय होईल ह्याचा कानोसा त्यांत असतो. When we can’t have scientific or mathematical models, we tell stories.
       थ्री बॉडी प्रॉब्लेम वाचताना लेखकाने ह्या प्रयोगाला ज्या पद्धतीने एका प्रचंड स्केलला नेलं आहे, आणि तरीही त्यांत केवळ विस्मित करणाऱ्या तांत्रिक प्रयोगांची भरमार न करता एक सुसंगत, थरारक आणि अवाढव्य गोष्ट सांगितली आहे ते जाणवून थक्क व्हायला होतं.
       आणि हा लेखक कुठे प्रोफेसर नाही. हा एक कम्प्युटर इंजिनीअर आहे, जो आधी एका पॉवर प्लांटमध्ये काम करायचा. त्याचे पालक खाणीत काम करत. 😊
--
       Three body problem’ is engrossing, enriching and philosophically thought-provoking fun!
           

Friday, March 2, 2018

वाचलेले-पाहिलेले काही

वाचलेले 
१. एम. जे. अकबर ह्यांचे 'Kashmir: Behind the Vale'. 
इस्लामच्या माझ्या आकलनाची सुरुवात हे अकबर ह्यांच्या 'Shade of Swords' ने झाली होती. त्यानंतर त्यांचं 'Pakistan: A Tinderbox' हे पुस्तक वाचताना संदर्भ आणि प्रवाही लिखाण ह्या दोन्हीची सांगड घालण्याच्या त्यांच्या कौशल्याची मला जाणीव झाली होती. काश्मीरबाबतचे त्यांचे पुस्तक हे २००२ सालचे आहे. त्यामुळे मागच्या १७ वर्षांतील घटना त्यांत नाहीत. पण काश्मीरच्या दीड हजार वर्षाच्या इतिहासाची एकदम ओघवती मांडणी त्यांनी केलेली आहे. 
मध्ये 'पटेल असते तर कसा काश्मीर प्रश्न आलाच नसता' अशी चर्चा चालू होती. नेहरू हे काश्मीरबाबत किती आग्रही होते, त्यांनी प्रश्न युनोत नेला (आणि ही चूक होती हे नंतर त्यांना जाणवलं) पण तिथल्या भारतीय प्रतिनिधीने तो चुकीच्या पद्धतीने कसा मांडला आणि पटेलांच्या हिशेबात मुस्लीम बहुसंख्य काश्मीर हे भारतात येणार नाही हेच होते ह्या गोष्टी एम.जे. अकबर ह्यांनी पुस्तकात सविस्तर मांडलेल्या आहेत. 
इट्स अ गुड रीड. Must to get a soberer perspective on Kashmir issue. 
२. 'When Crime Pays' by Milan Vaishnav 
लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगारी ह्यांच्या संबंधांची चिकित्सा करणारे हे पुस्तक आहे. पुस्तक semi-academic स्वरूपाचे आहे. त्यामुळे भव्य मांडणीपेक्षा नेमकी पण सखोल मांडणी असलेले आहे. 
वैष्णव ह्यांचे मुख्य मुद्दे असे आहेत: 
भारतीय लोकशाहीचे गुन्हेगारीकरण हे १९५०-६० पासूनच सुरू आहे. पण तेव्हा गुन्हेगार हे राजकारणी म्हणून अस्पृश्य होते. पण राजकीय नेत्यांना त्यांचे उपद्रव मूल्य टिकवायला लागणारी मसल पॉवर आणि गुन्हेगारी जगताला लागणारी पोलीस अभयाची स्पेस आणि ह्या पोलीस दलाचा राजकीय नेतृत्वाकडे असणारा कंट्रोल ह्यामुळे लोकप्रतिनिधी आणि गुन्हेगार अशी लिंक बनली. ह्या काळात गुन्हेगार हे प्रामुख्याने काँग्रेस नेत्यांच्या छायेत होते. 
१९७० पासून कॉंग्रेस राज्यांच्या स्तरावर दुर्बल बनली. गुन्हेगारांच्या कारवाया स्थानिक असल्याने त्यांना स्थानिक लोकप्रतिनिधीचे अभय गरजेचे होते. सतत बदलू शकणाऱ्या लोकप्रतिनिधींमुळे गुन्हेगारांना आपला व्यवहार सुरळीत ठेवणे कठीण झाले. त्यामुळे आपणच लोकप्रतिनिधी बनण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. 
राजकीय पक्षांची रिसोर्सेसची गरज आणि मतदारांची जात आणि सरकारी कामे होण्यासाठी कोणा बाहुबलीचा रेफरन्स लागण्याची गरज ह्या दोन्हीचे पर्याय गुन्हेगार बनले. म्हणजे मतदारांनी त्यांना जाणीवपूर्वक (भीतीच्या पोटी नव्हे!) निवडून दिले. 
पण गुन्हेगार लोकप्रतिनिधी झाल्याने त्यांनी आपली परत निवडून येण्याची शक्यता जास्त राहावी म्हणून सरकारी यंत्रणा दुबळी राहील आणि सामाजिक भेगा जिवंत राहतील अशाच स्वरूपाचे राजकारण केले/करतात. त्यामुळे त्यांच्या आसपासचे काही थोडे लोक वगळता अन्यांचा तोटाच आहे. 

३. सुजाता गिडला ह्यांचे Ants among Elephants 
हे पुस्तक आधी यु.एस. मध्ये प्रकाशित झाले. तिथे भारतातील जातीव्यवस्थेवर प्रकाश टाकणारे पुस्तक असा त्याचा गवगवा झाला. त्यानंतर ते भारतात आले. 
लेखिकेच्या आधीच्या दोन पिढ्यांची आणि विशेषतः तिच्या मामाची ही गोष्ट आहे. लेखिका ही आंध्रातील ख्रिश्चन दलित आहे. ती हे पटवून देते कि कितीही विसंगत वाटलं तरी तिला, विशेषतः तिच्या आधीच्या दोन पिढ्यांना  ख्रिश्चन असूनही दलित असण्याचेही भोग वाट्याला आलेलेच आहेत. अर्थात तिला ख्रिश्चन म्हणून काही नेटवर्क बेनिफिट मिळाला आहे का ह्याबाबत काही स्पष्टीकरण नाही. 
लेखिकेचा मामा हा नक्षल चळवळीत होता. पण तिथेही त्याला सामाजिक भेदभावांचा सामना करावाच लागला. 
लिखाणात आणि मुळातल्या अनुभवांत जो प्रामाणिकपणा आहे तो पुस्तक वाचताना भिडत राहतो. लेखिकेच्या आईची शिकायची आणि त्यानंतर मुलांना चांगले आयुष्य द्यायची धडपड हा भाग प्रचंड ताकदीने आला आहे. 
जाती आणि त्यातून लाखोंच्या आयुष्यांची झालेली परवड ह्याबद्दल मोठे भाष्य करणारे हे पुस्तक नाही. पण अन्यायाच्या ह्या अजस्त्र backlog ला टक्कर देताना 'परतावा देणारे शिक्षण' हा किती मोलाचा मार्ग आहे ह्यावरचा विश्वास वाढवू शकेल असे पुस्तक आहे. 

पाहिलेले
१. लव्ह पर स्क्वेअर फीट - विकी कौशलचा हा चित्रपट नेटफ्लिक्स वर रिलीज झाला आहे. थोडा पसरट आहे आणि उथळही. मी विकी कौशलसाठी पाहिला. 

२. क्राऊन सिझन २ - इंग्लंडच्या राणीवर बेतलेली ही सिरीज आहे. सुरुवाताचे काही भाग एकूणच सिरीजला कौटुंबिक मालिका करून सोडतात कि काय असे वाटतात, पण नंतर सिझन ग्रीप पकडतो. संवादात वापरलेले शब्द हा सुद्धा ह्या मालिकेचा एक विशेष म्हणायला लागेल. त्यांतला राणीने कसं वागावं ह्याबाबत लिखाण करणाऱ्या एका स्तंभलेखाकाबद्दलचा एपिसोड एकदम विशेष आहे. आपल्याला जे बोलायचं आहे ते ठाम, पण व्यक्तीशः टीका टाळून  आग्रही आणि समर्पक शब्दांतून कसं सांगता येतं आणि कसं सांगावं ह्याचं उत्कृष्ट उदाहरण हा भाग आहे. 

३. Black Mirror - सिझन ४ 
Black Mirror बद्दल फार काही सांगायला नको. कारण जे ह्या पंथात आहे त्यांनी हा माल सेवन केलेलाच असणार आहे आणि जे ह्या पंथात नाहीत त्यांनी हा प्रयोग करूच नये! 

४. Inside Edge 
Amazon Prime वर ही हिंदी-इंग्लिश मालिका आहे. क्रिकेटमधील लीग, त्यातील डावपेच आणि फिक्सिंग अशा चविष्ट घटकांवर सेक्स, रहस्य आणि ग्रीप ठेवणारी पटकथा असा मसाला आहे. सुरुवातीच्या काही भागांनंतर ती नेहमीचे रस्तेच गिरवते. पण तरीही वेगळा प्रयत्न आहे. रिचा चढ्ढा आणि विवेक ओबेरॉय ह्यांनी चांगलं काम केलेलं आहे. 

Sunday, December 24, 2017

जेरी पिंटो ह्यांचे 'Murder in Mahim'

मला ह्या कादंबरीमध्ये सर्वात जास्त काय आवडलं असेल तर रोमन भाषेत येणारे हिंदी आणि मराठी शब्द. छ्या/छे असा उच्चार असलेली इंग्लिश कादंबरी अजून कुठली आहे का? :) 
आपल्याला ठीकठाक माहित असलेल्या भूगोलात घडणारी, प्रचंड रेसी (ओघवती!) आणि तरीही एकदम watertight अशी स्टोरी अशी 'मर्डर इन माहीम' आहे. पिंटो ह्यांच्या 'Em and the Big Hoom' मध्ये आहे ती शांतपणे एक एक थेंब करत आपल्याभोवती जमा होणारी उदासी ह्यांत नाही. नावांत आहे तशी ही मर्डर मिस्ट्री आहे. 
कादंबरी वाचताना, विशेषतः त्यातले पात्रे जगत असलेल्या लैंगिक जीवनाचे रेफरन्स वाचताना मला सुमेध वडावाला-रिसबूड ह्यांच्या कथांची आठवण येत होती. मी ७वी-८वी मध्ये असताना (😯) दिवाळी अंक आणि एका संग्रहात त्यांच्या कथा वाचल्या होत्या. तेव्हा कदाचित त्यातले सेक्शुअल रेफरन्सच लक्षात राहिले आणि वडावाला हे आडनाव. (त्यांच्या एका कथेत बहुतेक 'सुलतान' नावाचं एक मध्यवर्ती पात्र होतं, मुंबईत हिरो बनायला आलेलं) 
भारतातल्या पोलीस तपास कथा वाचताना वेगळीच मजा येते. विक्रम चंद्रा ह्यांची 'sacred games' , रीती गडेकर ह्यांची 'Families at home' ह्या दोन कादंबऱ्या आठवतात.
-- 
भारतात घडणारे गुन्हे, त्यातले वैविध्य (😲) आणि त्यांत असू शकणारी राजकीय-आर्थिक संबंधांची व्यामिश्रता हे पाहता गुन्हा केंद्रभूत ठेवून सांगता येणाऱ्या कथा अधिक प्रमाणात येऊ शकतात. 
माणसाचे मन आणि त्यांत असू शकणाऱ्या विकृती/प्रकृती/कृती हा Netflix वर चा एक हिट विषय आहे. मध्ये मी 'Mindhunter' पाहिली. 'हनिबाल' आहे. 
अनुराग कश्यपचा 'अगली' आणि विजय नंबियारचा 'शैतान' हेही दोन अव्वल सिनेमे होते. 
----
रविवारची सकाळ मिसळ, कॉफी आणि कादंबरी वाचत काढणं, ह्याने आनंदी व्हावं का आपण इतके रिकामचोट आहोत ह्यानं न-आनंदी व्हावं?

Saturday, December 23, 2017

‘गच्ची’ आणि काही लोकल निरीक्षणे

  
      ह्या आधी दोन हातांच्या बोटावर मोजता येईल एवढ्या लोकांसोबत मी कधीही थेटरात सिनेमा पाहिला नव्हता. काल असा मौका मला मिळाला. मेट्रो आयनॉक्स ह्या ऐन मुंबई नगरीत असलेल्या थेटरात, उत्तम साउंडमध्ये ‘गच्ची’ पाहता आला. थीम, अभय महाजनचा अभिनय आणि संवाद ह्याचे अगदी पैकीच्या पैकी मार्क सिनेमाला द्यावे लागतील. सिन्स दाखवण्याची पद्धत आणि पार्श्वसंगीत हेही पूरक आहे. प्रत्यक्षातही काही तासांची गोष्ट सांगणारे, flashback किंवा गुंतागुंतीची backstory न वापरणारे पिक्चर असतात त्यात ‘गच्ची’ येईल. शेवतालाच चित्रपट आधी मेंटेन केलेलं प्रेशर सोडून एकदम सुट्टा, हलका होतो, पण ते चित्रपटाची मजा घालवण्याएवढं खुपत नाही.
Image result for gachchi abhay mahajan
      अभय महाजनच्या अभिनयाने मी इम्प्रेस झालेलो आहो. BhaDiPa च्या मराठी Sad-गृहस्थमध्येच मला तो आवडला होता.
      गोष्ट करूण किंवा थरार करण्यापेक्षा घडते तशी सांगत जाऊन एकप्रकारे विसंगत विनोदी करणं आणि तरीही अशा फॉर्मच्या वापराच्या प्रदर्शनात न जाता चित्रपट घडता ठेवणं हे दिग्दर्शकाला जमलेलं आहे.
     मला नेहमी पडतो तसा हे बघायला येणारे कितीजण असणार आहेत हा प्रश्न चित्रपटावर पैसे लावणाऱ्याला पडला असेल का हा प्रश्न मला कालही पडला. अर्थात ह्यांत कशाला काढता असलं काही असा उद्वेग नाही तर वेगळे प्रयोग करण्याचं आर्थिक गणित आणि आडाखे काय असतात ह्याचं कुतूहल आहे. चित्रपट बघायला आलेल्यांची तुरळक संख्या हे हा प्रश्न पडायचं एक कारण होतं.
      मुंबईच्या धडकत्या कोअरपासून दूर माझं जे धर्मशाळा उपनगर (Dormitory suburb- कारण दिवसभर लोक उपजीविका आणि कम्यूट करतात आणि रात्री झोपायला घरी येतात!) आहे तिथे ‘गच्ची’ चा पर थेटरी १ शो होता आणि तोही दुपारी १.३० किंवा २.३० चा. संध्याकाळचे किंवा रात्रीचे शोज सगळे ‘टायगर’ ला. मग मेट्रो आयनॉक्सला ६ चा शो आहे हे पाहून मला वाटलं कि त्यांना शोसाठी पब्लिक यायची थोडी ज्यादा खात्री असावी. पण आले होते ६ जण. मग जिथे दुपारचे शोज होते तिथे काय झालं असेल? J
 कदाचित काही दिवसांनी नेटफ्लिक्स किंवा Amazon वरच नवे प्रयोग करणारे चित्रपट येतील. That will be a good development and sound business model in my opinion.
--
                मोबाईलच्या मोठ्या स्क्रीनचा एक परिणाम म्हणजे लोक त्यांच्या मोबाईलवर काय करत आहेत हे दुसऱ्यालाही दिसू शकतं. हे वापरणाऱ्याला ठाऊक असतं. पण अनेकदा हे बेअरिंग जातं आणि मग मोबाईल स्क्रीन काय चाललं असेल वापरणाऱ्याच्या मनात/जगात ह्याचे इंटरेस्टिंग नमुने देऊ शकते. हे थोडं perversion आहे हे मला मान्य आहे. पण लोक काय करतात ह्याचा विचार करताना त्यांच्या वागण्याकडे निरखून बघणं ही सवयच मुळातली pervert असावी असा डिफेन्स मी देतो.
      तर एका गृहस्थाच्या स्क्रीनवर मला दिसला एक व्हॉटसअप मेसेज:
10 seats for the 11 am show for movie (नाव कळलं नाही, पण प्रादेशिक भाषेत). Can we have TZH for 11 am show till Monday? J
--
असा छान पिच्चर बघून, नीट पोटोबा करून ही सगळी मजा रिचवायला जणू छान पाचक व्हावे म्हणून लोकल ट्रेनने मी परत येत होतो.  
एक कम्युटर, गर्दीच्या धप्पाक लोंढ्याच्या अग्रब्भागी दादरला डब्यात आला. ट्रेन रात्री ९.४५ ची कर्जत फास्ट आणि डबा फर्स्टक्लासचा. सहा जण बसलेले आणि दोन जण उभे अशा एका खाचेत तो तिसरा उभा राहिला. ठाणे गेल्यावर उभ्या असलेल्या पैकी पहिला बसला. तिसऱ्याच्या आशा पालवल्या कारण आता ५ मध्ये २. पण पुढे काही हालचाल नाही. डोंबिवलीला जो उभ्या लोकांत दुसरा होता त्याने आशा सोडली आणि परित्यागी भावनेने तो खाचेतून बाहेर आला. आता तिसरा चांगलाच कावला होता. त्याला बदलापूरहून पुढे जायचं होतं. बसलेल्या लोकांपैकी ४ जण झोपले होते. २ कानांत घालून बसले होते. हा मनुष्य अजून कावत चालला. शेवटी रडतखडत लोकल कल्याणाच्या आधी आली तेव्हा एकजण बसा असं त्याला म्हणाला तेव्हा हा तिसरा तिरसटला. म्हटला, ‘नको. बसा. बसूनच रहा. कशाला कोणाला जागा द्या.’ जो जागा द्यायला चाललेला तो एकदम ओशाळला, पण परत बसला. मग परत उभा राहिला आणि मी कसा नेहमी मदत करतो, पण आज जरा बरं वाटत नाहीये म्हणून बसलो असं म्हणून आपली गिल्ट साफ करू लागला. वाफ निघालेला तिसरा आता बसला आणि म्हणू लागला ‘लोक तर काय सी.एस.टी. पासून बदलापूरपर्यंत बसतात, काही वाटत नाही. सहा लोकांत तीन उभे होते, तरी कल्याणपर्यंत मी उभा होतो. काय म्हणायचं’. मग त्याने आणि त्याला सीट दिलेल्यांनी खांदे पुरेसे हलवून जगाच्या वाईट असण्यावर खुंटा बळकट केला.
हे मी बघत उभा होतो, तसं माझ्यापुढे बसायच्या सोडतीत येउच न शकलेला आणि लोकल फारच वेळ दोन स्टेशनात उभी राहिल्याने आपण नेमके कुठे आहोत असा existential चिडीला आलेला एक कम्युटर पण होता. त्यांत त्याला उशीर होतोय ह्याने वैतागलेली एक व्यक्ती त्याला मेसेज करत होती. त्यामुळे त्याला तो बघत असलेला पिक्चर पॉज करून करून रिप्लाय करायचा होता. त्याचा एक रिप्लाय
Once our lives get on track, I swear we will never see these trains again.

मग गाडी हलली track वरून, पुढे गेली. मी उतरून घरी जाऊन झोपलो ‘गच्ची’ मधला टाऊनमधल्या चाळीत राहणारा ‘श्रीराम’ आठवत आठवत! परदुःख शीतल!!        😔

Sunday, December 17, 2017

वाचलेले-पाहिलेले काही


१.     Empire of the Indus

नद्या आणि त्यांच्याभोवती असणाऱ्या सिस्टिम्स ह्याबाबत लिहिणाऱ्या परिणीता दांडेकर ह्यांच्या लिखाणात ह्या पुस्तकाचा उल्लेख माझ्या एका मित्राने वाचला. मग त्याच्याकडून मला ह्या पुस्तकाबाबत कळलं.
सिंधू नदीचा भूगोल आणि तिच्या अनुषंगाने आलेला काळाचा प्रवाह (इतिहास, राजकारण, माणसे) अशा दोन प्रतलात हे पुस्तक लिहिलेलं आहे. लेखिका पत्रकार आहे. पुस्तक हे academic नाही, पण म्हणून त्यात सरसकटीकरण नाही आणि लिखाण ससंदर्भ आहे. गुंतून एकसलग वाचत जावं असं पुस्तक आहे. पुस्तकाची सुरुवात आणि मध्यातला प्रामुख्याने सध्याच्या पाकिस्तानशी अनुषंगून असलेला सद्य आणि ऐतिहासिक भाग हे ताकदवान आहेत. शेवटचा तिबेटमधला भाग थोडा भावूक आहे.
२.     Empire of Indus  वाचताना पाकिस्तानबद्दल वाचावं असं मला वाटू लागलं. Pakistan: A Hard Country’ हे पाकिस्तानबद्दलचं एक उत्कृष्ट पुस्तक मी वाचलं होतं. पण भारत-पाकिस्तान संबंध हे त्यात फारसे आलेले नव्हते. त्यामुळे The Longest August:The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan’ हे पुस्तक मी वाचायला घेतलं.
पुस्तकाचे लेखक दिलीप हिरो (Dilip Hiro) हे academician नाहीत किंवा पत्रकारही नाहीत. ते शिक्षणाने इंजिनीअर आहेत. पण पेशाने लेखक आहेत. मुस्लीम देशांच्या बाबतीतल्या इतिहास आणि राजकारण ह्यांवर त्यांनी भरपूर लिखाण केलेलं आहे आणि ही यादी स्तिमित करणारी आहे. संदर्भ आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ह्यांची त्यांच्या लिखाणात कमतरता नाही. पण त्याचवेळी त्यांच्या लिखाणात ते निःसंदिग्ध भूमिका घेतात.
The Longest August मध्ये नेहरूंच्या self-righteousness वर त्यांनी वारंवार टीका केलेली आहे आणि अनेकदा त्यांचा हा स्वभाव चुकीच्या धोरणांना कसा कारणीभूत ठरला ह्याचीही मांडणी ते करतात. तसंच भारताची पाकिस्तान आणि चीनच्या संबंधातली भूमिका ही कधीही बोटचेपी नव्हती किंबहुना महत्वाकांक्षी होती ह्याचेही दाखले ते देतात. (भारताने आजवर म्हणजे मे २०१४ च्या अगोदर, आणि विशेषतः नेहरूंच्या काराकिर्दीत परराष्ट्र धोरणात मार खाल्ला आहे हि अनेकांना खरी वाटणारी मांडणी प्रत्यक्षात अत्यंत विसंगत आहे. दिलीप हिरो त्याचे अनेक दाखले देतात. केवळ दिलीप हिरोंनी केली आहे म्हणून मी असे म्हणत नाही. प्रत्यक्ष पुरावे आणि तर्कसुसंगत विचार केला तर हे कोणाच्याही लक्षात येऊ शकेल. पण आपल्याला आवडणारे नेते सोडले तर बाकी सगळ्यांचे राजकारण हे व्यक्तीहिताचे आणि देशघातकी ह्याच फ्रेमचा भारतातील ओपिनिअन मेकर्सवर किती पगडा आहे ह्याचे उदाहरण म्हणजे हि मिथके असावीत. किंबहुना ही मिथके काही एक हेतूनेच प्रसवली गेली असावीत असेच म्हणायला लागेल.)
       २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून ते २०१४ च्या मध्यापर्यंत एवढ्या वर्षांचा प्रवास गतिमानता आणि खोली ह्यांचे संतुलन ठेवून ४७५ पानांमध्ये (+ १०० संदर्भ आणि अन्य पाने) मांडलेला आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुस्लीम मानसिकता, राजकारण आणि धर्म ह्यांची तेव्हापासून असलेली अपरिहार्य सांगड (जी नंतर ब्रिटिशांनी जाणीवपूर्वक वापरली, आणि स्वातंत्र्यानंतर ती नव्हतीच असे भासवायचा किंवा होती ती केवळ मुस्लिमांची होती असे समज पसरवले गेले) आणि १९४७ नंतर राहिलेले कमी-जास्त वितुष्टाचे भारत-पाक राजकीय संबंध, भारताची त्याच्या आकार आणि इतिहासाने आलेली स्वाभाविक महत्वाकांक्षा आत्यातून जन्माला आलेली पाकिस्तानची स्वाभाविक आणि पायाभूत भारतभीती असे अनेक घटक दिलीप हिरो ह्यांनी स्पष्ट केलेले आहेत.
       स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुस्लीम मानसिकता, तिची मुघल सत्तेच्या ऱ्हासात असलेली मुळे आणि त्यातून द्विराष्ट्र सिद्धांताकडे झालेली वाटचाल ह्याबद्दल एम.जे.अकबर ह्यांचे Tinderbox: The Past and Future of the Pakistan हे पुस्तकही वाचण्यासारखे आहे.
३.     दिलीप हिरो ह्यांच्या वर उल्लेखलेल्या पुस्तकात झिया उल हक ह्यांच्या विमान अपघाताच्या वर्णनात मला A case of exploding Mangoes ह्या कादंबरीचा उल्लेख मिळाला. पाकिस्तानचे १९७० आणि ८० च्या दशकातले लष्करशहा झिया उल हक ह्यांच्या संशयास्पद विमान अपघाताचे fictional account ह्या कादंबरीत आहे. मनू जोसेफ ह्यांच्या लिखाणाशी साधर्म्य असणारा सिनिसिझम लेखक मोहम्मद हनीफ ह्यांचा आहे. फटाफट वाचून होणारी पण उथळ न होणारी अशी हि कादंबरी आहे. कादंबरीला एका सत्य घटनेची अपरिहार्य पार्श्वभूमी आहे आणि ही पार्श्वभूमी राजकीय असल्याने कादंबरीतील अनेक ताकदीच्या जागा कमी उठाव घेतात.

४.     Godless

Netflix वर ही एकाच सीझनची (अद्यापतरी!) मालिका आहे. Western ह्या genre मध्ये तिची गणना होईल. काय घडणार आहे हे तसं भाकीतेबल असलं तरी दाखवायची तऱ्हा म्हणून Godless पहावी. घोड्यांचा कथेतला वापर वेगळा आहे. शेवटच्या भागातली फाईट तर एक नंबर.

५.     Suburra: Blood on Rome  

रोम ह्या शहरांत घडणारी राजकारणी, माफिया आणि काही नामचीन अवैध कामे करणारी कुटुंबे ह्याबाबत च्या इटालियन टी.व्ही. सिरीजचा हा Netflix वरचा पहिला सिझन आहे. तशी मसाला सिरीयल आहे. पण टिपिकल अमेरिकन मालिकांच्या मायोनीज थरारापेक्षा वेगळी आहे. ह्याच नावाचा एक सिनेमाही आहे.

६.     मोह, माया, मनी

रणवीर शोरे, नेहा धुपिया ह्यांचा हा मध्ये केव्हातरी आलेला सिनेमा मी Netfilx वर पाहिला. फटाफट श्रीमंत व्हायचं आहे असा नवरा, नवऱ्यापासून लपवून आयुष्य जगणारी बायको आणि त्यांच्या आयुष्यात त्यांच्या निवडींनी होणारी उलथापालथ अशी गोष्ट आहे. पण फार काही मजा नाही.

७.     बापजन्म

हा सिनेमा Amazon Prime वर आहे. गोष्ट चांगली आहे, सादरीकरण तितकं गोळीबंद नाही. अजून आटोपशीर आणि कमी हुंदके देणारा चित्रपट करणं शक्य होतं असं वाटतं.

८.     अस्तु

हाही Amazon Prime वर पाहिला. चित्रपटाची गोष्ट संस्कृत प्रोफेसरची करून उगाच एलिट तोरा का दाखवत आहेत असं मला सुरुवातीला वाटलं. पण हळूहळू चित्रपट आपल्याला भिडतो, विशेषतः मोहन आगाशेंची भूमिका. पण त्यांचा प्रोफेसर म्हणून असलेला व्यासंग केवळ ते संस्कृत श्लोक म्हणतात त्यातून फार दिसत नाही. हा संबंध अगदी वरपांगी वाटतो. भैरप्पा ह्यांच्या वंशवृक्ष नावाच्या कादंबरीत एक असंच संशोधकाचे पात्र आहे, बहुतेक सदाशिव नावाचे. ते संस्कृतीबद्दल संशोधन करत आहेत एवढेच सारखे कादंबरीत येते, पण काय करत आहेत ह्याबद्दल काही जास्ती येतंच नाही. Poetry नावाची South Korean फिल्म आहे. म्हातारपण, स्मृती आणि चूक-बरोबर ह्याचं जजमेंट ह्यांची माझ्या डोक्यात रुतून बसलेली इमेज म्हणजे हि साउथ कोरियन मूव्ही. 'अस्तु' इतका रुतत नाही, पण खूण सोडू नक्की शकतो.             

Saturday, December 9, 2017

दिवाळी अंक २०१७ -२

५. एडीट मित्र
 प्रकाशन, ग्रंथ व्यवहार ह्या विषयाला वाहिलेला आणि चोखंदळ वाचक ह्यांनाच लक्ष्य करू पाहणारा हा अंक. सुरुवातीचाच विद्येच्या माहेरघरातील पुस्तक व्यवहार हा शरद गोगटे ह्यांचा लेख प्रवाही आणि मुद्देसूद आहे. अंकात पुढे जे लेख आहेत, प्रामुख्याने प्रकाशक, वितरक किंवा पुस्तक दुकान असलेल्यांचे त्यात मध्ये मध्ये अतार्किक (म्हणजे मार्केटप्लेस लॉजिक न मानता वाचकांनी भावनिक व्हावे अशा आशयाचे) उमाळे येतात ते शरद गोगटे ह्यांच्या लेखात नाहीत. मराठी ही वाचन-लेखनाची भाषा भविष्यात कुठवर राहील ही जी भीती अनेकांचा मनात आहे ती शरद गोगटे ह्यांच्या लेखात डोकावते. पण ती मूळ मुद्द्यांना दाबत नाही.
ह्याव्यतिरिक्त राम जगताप ह्यांचा वापरलेली पुस्तके जिथे मिळतात अशा विक्रेत्यांबद्दलचा लेख चांगला आहे.
ग्रंथालयांच्या वाचकांची आकडेवारी, किंवा त्यांनी वाचलेली पुस्तके हे आजच्या संगणकीय नोंदणीच्या काळात मिळवणे शक्य आहे. अशा स्वरूपाचा लेख असता तर एडीट मित्र चा अंक अधिक गुणवान झाला असता असं वाटतं.
६. मनोविकास 'इत्यादी'
       भरपूर वाचनीय घटक असलेला अंक. कथांपेक्षा माहितीच्या आधारे मांडणी करणारे नॉन-फिक्शन लेख लक्षात राहिले आहेत. त्यातला माझ्यामते सर्वात बेस्ट म्हणजे गोष्ट गृहलक्ष्मीच्या ट्रेनिंगची हा Domesticity books/guides ह्या पुस्तक प्रकारांबद्दलचा चिन्मय दामले ह्यांचा लेख. इंग्रजांच्या राज्यांत प्रथा आणि आधुनिकता ह्यांचे मिश्रण करणारी मांडणी केली जात होती ह्याची उदाहरणे विचारात पाडतात. त्यानंतर मातृत्वाचा असर्जनशील प्रवास हा डॉ. बाळ फोंडके ह्यांचा लेख. ओघवता, नेमका आणि शास्त्रीय शब्द न टाळता पण तरीही परिभाषेच्या बोजड ओझ्यात न अडकणारा, पण किंचित जड. माझ्या उपजीविकेनिमित्त Journal of Economic Perspectives नावाचे जर्नल मी अनेकदा चाळतो आणि त्यातले काही पेपर्स वाचतो. हे पेपर्स हे एकून संशोधनाचा लेखाजोखा मांडणारे असतात. डॉ. फोंडके ह्यांचा लेख त्याच तोडीचा आहे. नेहमीप्रमाणे हे नेमकं कोण वाचणार आहे, आणि विशेषतः अशा रिव्ह्यू आर्टिकलची अधिकाधिक उपयुक्तता असलेला विद्यार्थीदशेतला वाचकवर्ग किती हे कुतूहल आहे. (मी शाळेत असताना डॉ. फोंडके आणि मोहन आपटे ह्यांची पुस्तकं मला समजत कमी होती, पण स्तिमित खूप करत होती. त्या awe चा काहीएक परिणाम माझ्या पुढच्या निर्णयांवर आहे. असो.)
 प्राण्यांचे प्रणयी जीवन हा लेख केवळ वर्णन करतो, पण वेगळा असल्याने आणि शैली चांगली असल्याने मजा येते. अभिजित रणदिवे ह्यांचा युरोपिअन सिनेनायक खूपच लवकर संपतो. ह्या लेखातल्या सूत्राची आज काय परिणीती आहे असा विचार डोक्यात येत राहतो. दीपा देशमुख आणि अच्युत गोडबोले ह्यांचा सती प्रथा आणि राममोहन रॉय’, औद्योगिक मानसशास्त्राचा आढावा हे लेखही वाचनीय आहेत.
आदिवासी संगीत आणि वादविवादांचे मोहोळ हा प्राची दुबळे ह्यांचा लेख उत्सुकता जागवतो. हा त्यांचा संशोधनविषयही असल्याने पुढे मागे त्या ह्याच्यावर सविस्तर लिखाण करतील अशी आशा आहे.
 निळू दामले ह्यांचा लेख एकाच चक्रात सावकाश फिरतो असं वाटतं आणि त्यांत फार मांडणी होत नाही. अनुभव विषण्ण करणारे आहेत, विशेषतः सुरुवातच.

'दुर्गा आणि घुर्ये' -अंजली कीर्तने - हा लेख नेमक्या माहितीचा आहे, लक्षणीय आहे. 'घुर्ये' ह्या आडनावाला 'दुर्गा' हे नाव निवडलं ह्यातून जो संघर्ष सूचित होतो तितका संघर्ष लेखांत टिपलेला नाही. लेख हा घुर्यांच्या स्वभावदोषांवर अधिक फोकस होतो.
 'बालगुन्हेगारांच्या निष्पाप जगात' भाबडा वाटतो. 'गणप्रिय गणिका' आणि 'इस्लाम: युद्धपरंपरा आणि हिंसाचार' हे लेख आपल्या भूमिकेची पाठराखण करायला लिहिलेले वाटतात, पटत नाहीत.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर असलेले लेख मी मराठीत वाचत नाही, कारण असं वाचन इंग्रजीत होत राहतं. त्यामुळे अशा लेखांवर मी टिपणी करू शकणार नाही.
 'सामग्रीचे मूल्यभाग' गरजेहून जास्त सिनिकल वाटतं, पण एकूणच मला स्वतःला सिनिसिझमबद्दल जे पोकळ वाटू लागलंय त्याचा हा परिणाम असू शकतो.  
कथांच्या बाबतीत -
'स्पेशल वन आणि चालणारं काष्ठशिल्प' महत्वाकांक्षी आहे, पण कथेच्या मर्यादित परिघात नेमकं काहीच येत नाही. विशेषतः सुरुवात ग्रीपिंग होते पण तो ताण नंतर फार पटकन विरघळू दिला जातो. तसंच थोडं 'कासव' चं आहे, किंबहुना त्यातला 'रिलीव्हड वाटण्याचा' जो कोअर भाग आहे तो अपील होतो, पण मग कथा नेमकं काय होती असं वाटत राहतं. अर्थात हे माझं एकदम वैयक्तिक मत समजावं.
पंकज भोसले ह्यांची इत्यादी मधली कथा मी त्यांची ह्याच वर्षी अजून एक कथा वाचली (रेषेवरची अक्षरे मध्ये) त्याच 'स्पेस-टाईम' मध्ये घडणारी आहे असं वाटलं. थंड कोडगा सिनिकल व्ह्यू ते फार जबरी वापरतात. आणि घटनांच्या फिरकीचक्राला तपशील, स्वभाववर्णने ह्यांची जोड येऊन त्यांच्या कथा वाचायला मजा येते. पण ते ह्याच 'स्पेस-टाईम' मध्ये लिहित राहतील का? हा प्रश्न मला अनेक लेखकांबद्दल पडतो म्हणा, आणि कदाचित हा प्रश्न असण्यापेक्षा प्रत्येक लेखकाचा एक डिफाईन 'स्पेस-टाईम' असतो असं गृहीतकच असावं.
'बिचारा' कथा फार काही मजा देत नाही. अराजकाचा अदृश्य चेहरा -  प्रवीण बांदेकर -कथा नसून लेख का आहे? - आगामी कादंबरीतील अंश म्हणून? एकूणच political कमेंट कथेतून करण्यापेक्षा डेटा घेऊन आणि थेट राजकीय भूमिका घेऊन करावी. कसं सगळं राजकारण केवळ स्वार्थाचा खेळ बघा अशी मान-हलवी किंवा सिनिकल किंवा सरतेशेवटी काय हातात अशी रिकामी भूमिका रूपकांच्या माध्यमातून किंवा पात्रांच्या मार्फत घेणं हे आता 'अतिपरिचयात अवज्ञा' पातळीला पोचलं आहे. राजकीय पार्श्वभूमीच्या आधारावर मानवी संबंध आणि त्यांचे पेच पकडणं हे करताना फार सावकाश जाणं महत्वाचं आहे आणि मुळात नाट्यमयता असलेली आणि वास्तवाला फटकून न जाणारी कथा ह्या सगळ्याच्या मुळाशी असणं गरजेचं आहे असं वाटतं. तसं नसेल तर केवळ बौद्धिक कारागिरी एवढंच उरतं आणि ते बोरिंग होतं.  
कविता - नेहमीप्रमाणे झेपल्या नाहीत.
७. इत्यादी बदलायला गेलो आणि मिळाला मौज 😊
 मौजच्या दिवाळी अंकाचे माझ्या मनात एक खास स्थान आहे. दिवाळी अंक म्हणून जो prototype माझ्या डोक्यात आहे तो मौजचा आहे. लिखाणाचा माणसाच्या कृतीवर, कृतीपाठच्या मूल्यांवर, वर्ल्ड व्ह्यूवर परिणाम होतो ह्याचा माझ्यापुरता दाखला जो आहे त्यांत मौज दिवाळी अंकातले लेख आहेत. पहिला म्हणजे २००२ च्या अंकातला डॉ. अभय बंग ह्यांचा. त्यानंतर २००५ च्या अंकातला गिरीश संत ह्यांचा प्रयास बद्दलचा. आणि तिसरा म्हणाला तर ह्यावेळच्या २०१७ च्या अंकातला डॉ. बाळ फोंडके ह्यांचा सुख म्हणजे नक्की काय असतं?’ हा लेख. हा एक अव्वल लेख आहे. अंकांत तो ललित ह्या वर्गीकरणात आहे, पण त्यांत काही उत्तम संदर्भही आहेत आणि खरंतर तो संशोधनाचा रिव्ह्यूच मानला पाहिजे.
ललित लेखांमधले अन्य काही लेखही लक्षात राहिले आहेत. सूर-संगत (आशा बगे) आणि महाभारत आणि संस्कृत नाट्यसृष्टी हे लेख सौंदर्याचे उत्तम विवेचन करतात. अश्विन पुंडलिक ह्यांचा सर्वात्मका सर्वेश्वरा (त्यातला स्युडो आध्यात्मिक = स्युडो सायन्स असा टोन वगळून) पणन वेगळा आहे. विनया जंगले ह्यांच्या सापांबद्दलच्या लेखात डॉ. श्मिट ह्यांच्याबद्दलचा भाग स्तिमित करतो. मेरी ओडिंगा कथाच वाटावी एवढा सहज आहे.
 'इथे उजळला मृत्यू' च्या आधी spoiler अलर्ट द्यायला हवा होता. सई परांजपे ह्यांचा 'अंगुठाछाप' केवळ वर्णन आहे. ज्योती मोकाशी ह्यांचा लेख सुरू चांगला होतं, पण मग सामाजिक जाणिवेची डूब असलेल्या छान छान पणात विस्कळीत होतो. मियांव मला आवडला, पण त्याचं कारण मांजर आहे, ह्या लेखातली चित्रं पण आवडली.
कवितांचे मोठे सेक्शन आहे. त्यातली सतीश काळसेकर ह्यांची असे तर बिलकूल नाही तेवढी लक्षात राहिली आहे. बाकी कवितांमध्ये अनेकदा वैयक्तिक अनुभवांना कवितेचे सार्वत्रिकपण देण्याचा प्रयत्न जाणवला. पण इथे फार काही मत नाही.
मौज मध्ये तीन कथा आवडल्या. मोनिका गजेंद्रगडकर ह्यांची दीर्घकथा सावकाश डेव्हलप होते. दुःखाच्या जाणीवेचा एक सूर ह्या कथेने अचूक पकडला आहे. कथेत एक इंटरेस्टिंग स्टेक लावलेला आहे आणि मग त्याच्या अवतीभवती असणारे ताणेबाणे नीट पकडले आहेत. ह्या कथाबिजाची (क्लीशेड? पण अचूक आहे बहुतेक!) अधिक विस्तारित मांडणी व्हावी असं वाटत राहिलं.
सानिया ह्यांची कथाही अशाच अवकाशात आहे, पण ती अधिक फ्री स्पिरीटेड आहे. मला झुम्पा लाहिरी ह्यांच्या Lowland’ ची आठवण येत होती. अपघाताने/arrangement ने एकत्र आलेले नवरा-बायको ह्या कथेच्या सुरुवातीने असावं.
शर्मिला फडके ह्यांची कथा मी लोकल ट्रेनमध्ये खिडकीत घोटभर हिवाळ्याचे सुख घेत वाचली. तिला एक व्याकूळ आणि शेवटी समाधानाकडे झुकणारा सूर आहे. मला कथा आवडली.
विलास केळसकर ह्यांची कथा मध्येच चमकून येते, आणि मध्येच abstraction च्या जाळीत घुसून दिसेनाशी होते.
मौज च्या अंकाने अपेक्षेपेक्षा जास्त मजा दिली!
८. किस्त्रीम
केवळ हिंदुत्ववादी विचारसरणीची री ओढणे, ओढूनताणून बचाव करणे हा उद्देश आहे अंकाचा असं वाटत राहतं. आणि असं असणं ह्यात गैरही काही नाही. पण हे करताना लिखाणाच्या गुणवत्तेकडे पूर्ण दुर्लक्ष झालेलं आहे. मी पूर्ण वाचूही शकलेलो नाही  




  

Sunday, November 19, 2017

‘न्यूटन’, निष्काम कर्मयोग आणि बाकी लिहिण्याचा इगो

‘न्यूटन’ बद्दल मी वाचलेल्या प्रतिक्रियांना दोन टोके होती. एक होत्या भारावलेल्या आणि दुसऱ्या होत्या ‘न्यूटन’ राष्ट्रद्रोही गटातला आहे असा शिक्का त्यावर लावणाऱ्या. त्यामुळे सरकार, सैनिक हे चुकू शकतात अशा आशयाचं काही विधान ‘न्यूटन’ मध्ये असणार एवढं तरी मला कळलं होतं. मी चित्रपट चित्रपटगृहात जाऊन पाहिला नाही, कारण चित्रपट त्याच्या गोष्टीबाबत, अभिनयाबाबत बघायचा असल्याने हे बघणं laptop च्या, मोबाईलच्या स्क्रीनवरही होईल असा विचार मी केला. ‘न्यूटन’ amazon prime वर आहे, पण डाऊनलोडला अद्याप नाही.
एवढी बोटे का दाखवली आहेत हे चित्रपट बघून कळतं! स्त्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Newton_(film)

       ‘न्यूटन’ ला राष्ट्रीय सांस्कृतिक सरदार का नाके मुरडत आहेत हे कळणं कठीण नाही. राष्ट्रीय सांस्कृतिक सरदारांची जी पायाभूत गृहीतके आहेत त्यांतले एक म्हणजे सैनिक चुकू शकत नाही आणि चुकला तरी त्याची चूक ही क्षम्यच असते किंवा अपरिहार्य असते. आणि जो कोणी अशा चुकू न शकणाऱ्या गोष्टींच्या चुका दाखवतो तो नक्कीच शत्रूचा हस्तक. ‘न्यूटन’ मध्ये अशा आशयाच्या कमेंट्स आहेत. काही ठिकाणी तर मुद्द्दाम आदर्शवादी संवाद घालून कमेंट्स करायचा प्रयत्न आहे. इथे पिक्चर गंडला आहे असं मला वाटतं. आणि नक्षलवादाच्या समस्येच्या पार्श्वभूमीवर गोष्ट उलगडते ह्याचा एक परिणाम म्हणजे ही दाट पार्श्वभूमी हाच चित्रपट आहे असं होण्याचा समज.
       पण ‘न्यूटन’ काय आहे हे तर संजय मिश्रा आणि राजकुमार राव ह्यांच्यावर चित्रित, चित्रपटाच्या सुरुवातीला येणाऱ्या एका संवादात आहे. 
https://www.youtube.com/watch?v=uF0q-EQw7AE

माझ्या प्रामाणिक असल्याने काय फरक पडतो हा विचार येणं म्हणजे तुम्हाला प्रामाणिक असण्यापेक्षा आपल्या इगोची अधिक पडली आहे. प्रामाणिक का असावं कारण आपल्याला तसं करावसं वाटतं म्हणून, तसं केल्याने तसं न करण्यापेक्षा आपल्याला अधिक बरं वाटेल म्हणून, युटीलिटेरीअन मामला! पण असं प्रामाणिक असण्यासाठी प्रामाणिक असण्याचा प्रयत्न करणं म्हणजे अध्यात्मिक प्रकार, निष्काम कर्मयोग. फळ मिळणं तर सोडा, पण इतरांचे उपहास, प्रसंगी तुमचं प्रामाणिक असणं, तुमचं नियम कर्तव्य बजावण्याची भूमिका हि इतरांच्या मार्गातील अडथळा आहे हे तुम्हाला बाकीच्यांकडून ऐकावं लागणं, आणि वाईट म्हणजे तुमच्या प्रामाणिकपणाने आमचं नुकसान झालं असं तुम्ही ज्यांना आपलं मानलं असे लोक म्हणणं. हा एकदम मूलभूत पेच आहे. ‘न्यूटन’ हा प्रश्नाची दास्तान आहे खरंतर, पण ह्या प्रश्नाच्या गाभ्याला तो सगळीकडून खोलवर पोचत नाही, केवळ एक अणकुचीदार नेमका टोचा तेवढा देतो.
       त्या पहिल्या संवादानंतर केवळ उलगडण्याची उत्सुकता म्हणून मी ‘न्यूटन’ बघत होतो. पण एका बाजूने मला अनेक गोष्टी आठवत चालल्या होत्या. मी घाबरूनच गेलो होतो खरंतर. वय वाढत जातं तसं आपण एकतर आपल्या कामात बुडून जाऊ शकतो आणि कामाबाहेरच्या जगाला कोडगे होतो किंवा सिनिकल होऊ शकतो, पण जर आपण पुस्तके-सिनेमे ह्यांनी अस्वस्थ होत असू तर आपल्यासारखा च्युत्या कोण नाही. त्यामुळे ‘न्यूटन’ मला हिट करत होता तसं मी कात्रीत सापडत होतो.
       (वय वाढत जाण्याच्या जाणीवेवर मी एक उपाय शोधला आहे. पूर्वी लोक सरासरी कमी जगत, त्यामुळे त्यांना कमी वर्षे भारावून जायची, अस्वस्थ व्हायची मुभा होती. आपलं सरासरी आयुर्मान वाढल्याने आपण  अधिक काळ अशी फेज ठेवू शकतो. ह्या नव्या intuition ने मल थोडं बरं वाटतं.)
       एकवेळ माझं एकदम फेवरीट पुस्तक असलेल्या ‘रारंगढांग’ मध्ये एक वाक्य आहे. विश्वनाथ मेहेंदळेचे वडील त्याला लिहितात त्या पत्रात. ‘ज्या गोष्टी करायच्या हे आपण ठरवलं आहे त्या कोणत्याही परिस्थतीत पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य असते असे मला वाटते’ अशा आशयाचा त्याला शेवट आहे. हे वाक्य मला वेगवेगळ्या अंगांनी कळत राहिलं आहे (किंवा हे माझे रिकामचोट चाळे आहेत!). ह्यांत एकतर तुम्ही नेमकं काय करावं ह्याचं काही बंधन नाही, ते तुमच्यावर आहे. बरं हे वाक्यही पत्थर कि लकीर असे सत्य नाही, त्याचा शेवट ‘असे मला वाटते’ असा आहे. आणि त्याचा मधला भाग आहे तो एकदम चिवट आहे, डोक्याला चिकटून राहणारा आहे.
       त्याच वयांत केव्हातरी जेव्हा केवळ आपण इतरांपेक्षा वेगळे आहोत हे दाखवायची खाज प्रशस्त किंवा गर्दीचे धोपटमार्ग चालू देत नव्हती आणि बाकीच्या रस्त्यांवर चालायला लागणारी ग्रीट (Grit) काय असते हे कळत नव्हतं तेव्हा असे रस्ते चालून आलेल्या एका माणसाने मला एक वाक्य सांगितलेलं -  सामाजिक काम म्हणजे समाधान असं नाही आणि करिअर म्हणजे समाधान नाही, केवळ जगरहाटी असंही नाही.
       ‘न्यूटन’ पाहताना हे का आठवलं? कारण तो पहिला संवादच. कदाचित माझ्या मनात जे उमटतं आहे तितकं त्या संवादात नसेलही. पण चांगल्या वाक्यांची हीच मजा असते, त्यांना इतके कंगोरे असतात कि प्रत्येकाला त्यातून जे दिसतं ते वेगवेगळं असू शकतं आणि म्हणूनच वैतागाच्या क्षणी अशी वाक्ये केवळ चमकदार उथळही वाटतात.
       कदाचित असंही आहे कि आपल्या जगण्याची पायाभूत चौकट ही आता आहे असं आहे ह्या कर्मठतेकडून rationality बेस्ड उपयुक्ततावादाची आहे. एखाद्यानं नियम पाळावेत एवढं आता बरोबर वाटत नाही. हे नियम वागणाऱ्या माणसांच्या स्वहित साधण्याच्या प्रेरणेला बाधा आणणारे नकोत आणि असे असतील तर माणसांत नाही, किंवा केवळ माणसांत नाही, तर नियमांतही गफलत आहे असा विचार आपण आता करू शकतो.
       जर आपल्या राँग साईड जाण्याने योग्य दिशेने जाणाऱ्या एकही वाहनाला अडथळा होणार नसेल तर माझं रॉंग साईड वाहन चालवणं का चुकीचं मानावं? दुसऱ्याची थेट हानी न करेपर्यंत मला माझं हित साधायची कितीही मुभा आहे किंबहुना दुसरा जोवर हरकत घेत नाही तोवर त्याची हानी नाहीच असं मानून मला माझं हित साधायची मुभा आहे हे आपलं नवं मूल्य आहे.
       असो.
       काही काही वाक्यं आपल्यावर पक्के व्रण करून जातात. ‘न्यूटन’ चा संवादही तसाच होता. कदाचित आपल्याला कोसत राहण्याचं इंद्रिय सतत जागं राहिलं तर अशी वाक्यं, अशा जाणीवा येत राहतील. पण एक असं लक्षात राहिलेलं वाक्य हेही आहे कि प्रत्येक माणूस केव्हा न केव्हा तरी स्वतःला फसवतोच, तेव्हाच तो सुखी होतो.

       हे लिहिणं तरी इगोच आहे खरंतर. माझ्या प्रामाणिकपणाची, नियत कर्तव्यांची, मी माझ्यासाठी योग्य-अयोग्य ह्याची जी रेषा ठरवली आहे तिला ओलांडायचं किंवा नाही अशी to be or not to be वेळ येईल तेव्हा मी नेमका काय ते मला कळू शकेल. ‘न्यूटन’ अशा रेषेवर गेलेल्या एका माणसाची गोष्ट आहे. नक्षलवादाची किंवा सरकारी व्यवस्थेची वगैरे ही गोष्ट नाही. मला काही गोष्टी पूर्ण करायच्याच आहेत, माझ्यासाठीच करायच्या आहेत  आणि मी त्या पूर्ण करेनच हा असामान्य चिवटपणा दाखवणाऱ्या एका साध्या माणसाची ही साधी गोष्ट आहे.            
'रारंगढांग' मधलं हे अजून एक वाक्य.  

Liu Cixin ह्यांची Three Body Problem

              Liu Cixin ह्या चायनीज लेखकाच्या तीन सायन्स फिक्शनना मिळून ‘ थ्री बॉडी प्रॉब्लेम ’ असं म्हटलं जातं. खरंतर ‘Remembrance of E...