Skip to main content

मांजर: एक दीर्घांक


मांजर असते एक आयुष्य, भले माणसाचे नसले तरी 
तेही चालते पायांवर, तेही आवाज काढते तोंडातून, 
तेही खाते आणि उत्सर्जन करते 
तेही देते प्रतिसाद त्याच्या भवतालाला
आणि एक दिवस तेही जाते होऊन भाग 
निश्चेष्ट अनाकलनीय अंधाराचा

मांजर असू शकते काहीही एखाद्या माणसासाठी 
अनोळखी आसपास वावरणा-या व्यक्तीसारखे 
किंवा मध्येच एकदा रस्त्यात भेटून हसणा-या ओळखीएवढे
किंवा ते असू शकते जगण्याची सवय 
एकटेपणाचा तात्कालिक तोडगा 
किंवा एकपात्री संवादांचे एकमात्र गिऱ्हाईक 

मांजर खाऊ शकते काहीही 
ते लपालपा दूध पिऊ शकते 
ते खाऊ शकते भात, चपाती, फरसाण, वेफर्स आणि असे तत्सम चकणे
ते खाऊ शकते उंदीर, मासे, कबूतर, सरडे 
किंवा ते नुसतेच घुटमळू शकते पायाशी 
भाव खात

मांजर वावरू शकते त्याच्या वयानिशी त्याच्यावर लादले जाणारे सारे अर्थ घेत 
ते मऊसर निरागस होऊन झोपू शकते तुमच्या कुशीत 
ते होऊ शकते बिलंदर आणि येऊ शकते तुमच्या घरात कामापुरते 
ते होऊ शकते गोल गरगरीत मठ्ठ बोका आणि बोचकारू 
शकते तुमच्या वर्षानुवर्षे असलेल्या पालकत्वाला
आणि त्याही पलीकडे जाऊन ते होऊ शकते एक इवले छोटे आयुष्य 
आणि तुमच्या घराच्या खोबणीत खुशाल बसू शकते पिल्लांना चाटत

मांजर हळूहळू होत जाते जिवंत अर्थांचे अबोल पात्र
त्याच्या     म्यांव म्यांव ना येऊ शकतात कुठलेही आकार 
त्याच्या हालचालींना येतात सवयींचे संदर्भ 
ते बनत जाते असण्याचा धडधडता हिस्सा 
त्याच्या सा-या ब-या- वाईट सवयींसह

तरीही आपण आखून असतो एक रेष, आपल्या आयुष्यातील 
मांजर आणि माणसांमध्ये 
आपण आपल्या सुख आणि दुखांच्या तीव्रता करून ठेवतो खुज्या 
आणि  मांजराला होऊ देत नाही मांजरापेक्षा अजून काही 
मांजराचे सुख, मांजराचे दुख 
आपण वेगळे काढतो माणसांच्या सुख-दुखापेक्षा 
मांजरांच्या स्पर्शाचे निराकार मऊसूत सुख तेवढे शोधता येत नाही कुठे 
माणसांच्या स्पर्शांना लगडून आलेले असतात अपार अर्थ 
मांजर तेवढे बिलगून जाते अबोल मागणीचे दावेदार होत 

मांजर असत असत जाते आठवणीचे थर देत 
आणि एक दिवस मांजर घेते उडी असण्याच्या सलग रेषेतून 
नसण्याच्या दिक्काल खोलीत 
आणि तिथे जाणवत रहाते 
मांजर नुसते मांजर नव्हते 
त्याच्यापाशी जडलेले कोवळे, बरे, नुसतेच आठवणींचे व्रण 
लसलसतात चार दिवस 
आपले माणूस तुटावे तश्या सवय तुटण्याचा साऱ्या जळण्याचे 
चटके देते मांजराचे मरणेही
आपण घेतो शहाणपणाचा डोस आणि मांजरच तर होते 
म्हणून सोडून देतो 

बुद्धाला जाणवला होता जगाच्या चित्राचा फसवेपणा 
एका वृध्द आयुष्याच्या अंताने 
मांजराच्या मरणाने जगाच्या नश्वरतेला छेडणारा 
महात्मा आपल्याला ठाऊक नाही 
मांजर घेत असावे सात किंवा नऊ जन्म 
म्हणूनच ते असावे इतके कोडगे 
कि एका जन्मात मरूनही
ते येत असावे परत पायाशी घुटमळत 
आणि त्याच्या निष्पाप भासणा-या आपलेपणाला
कवेत घेण्यापलीकडे रहात नसावे फारसे पर्याय 

मांजराच्या   निमित्ताने इतका झाला नसता उहापोह 
जर ते निपचित पडले असते ९-१० वर्षांच्या 
चक्रनेमिक्रमीय आयुष्यानंतर  
ते झाले असते मंद, थकाऊ आणि बसले असते जाऊन एका कोप-यात 
आणि दिसले असते केव्हातरी मान टाकून निघून गेलेले 
तर औषधे खात जगणारी तद्दन म्हातारी मेल्यावर होते 
तसे तुटले असते काही आणि सावरले असते सारे 
असे व्हायचेच अशा सोयीस्कर आशावादात

जेव्हा मांजर मारते त्याचा विलोभी निरागसपणा 
कुठलाही आकार घेण्याआधी 
तेव्हा ते सोडून जाते चरचरता दाह 
ते घालून जाते निरगाठ 
बोबड्या बालिश बालपणाशी 
जेव्हा पोक्त होण्याच्या मुत्सद्दी दिवसांत 
आपले-परके सारेच तोलले जातात
हिशोबी  निब्बर बरे-वाईटपणात
तेव्हा अजून असे काहीच न झालेले मांजर 
तेवढे शिल्लक खूण असते 
जगाच्या संकेतांचे बेरकी आकार न आलेल्या 
केवळ असण्याची 
जे आपले काही शोधत रहाते 
ते कुशीत शिरते भय-भीतीचे पुंजके डावलून 
ते हिंडते-फिरते त्याच्या शरीरात निसर्गाने आखलेला कित्ता गिरवत 
आणि एक दिवस ते सहज पार करून जाते 
मरणाची क्रूर रेषा 
त्याच्या जगण्याच्या शेवटच्या क्षणात 
त्याच्या डोळ्यांसमोर येणारी भेसूर खाई
ते लोटून देते  तुमच्या कुशीत
आणि एका क्षणी होऊन जाते एक फक्त हाडा-मासाचा गोळा

मांजर होऊन जाते आठवणीचा विरघळता ठिपका 
त्याच्या मातीआड लोटलेल्या देहाबरोबर 
ते होत जाते अस्पष्ट निशाणी 
आणि आपण परत जगू लागतो 
देत पांगळे स्पष्टीकरण 
मांजराच तर होते, एवढे काय...

मांजर काय ,माणसे काय 
आपले आपल्याला फसवणे तेवढे शाश्वत आहे 
जेवढे    शाश्वत आहे मांजराने म्यांव करणे...

Popular posts from this blog

???

देशासाठी, समाजासाठी काहीतरी करावं असे समज असण्याचे दिवस होते, आपल्या भोवतालच्या लोकांच्या जगण्याचा स्तर जो आहे तो का आहे वगैरे प्रश्न पडू लागले तेव्हापासून ‘जात’ ही संपूर्णपणे चुकीची गोष्ट आहे हे मानत आलो आहे. आधी फारसा अभ्यास नसताना केवळ आदर्श समज म्हणून आणि आत्ता माझ्या आजूबाजूच्या लोकांना कसलेही कार्यकारणभावाचे पाठबळ नसलेल्या ‘जात’ नावाच्या दोऱ्यावर अभिमानाचे, द्वेषाचे, सोबतच्या माणसांना जातीच्या कप्प्यांत वाटण्याचे उद्योग करताना बघतो तेव्हा माझं मत दृढ होत जातं.        माझ्या इमारतीच्या आजूबाजूला, चौकांत, बाईक्सवर, फोर व्हीलरवर उद्या होणाऱ्या मोर्च्याची चर्चा आहे. फेसबुकवर तर मता-मतांचा कल्लोळ आहे. मोर्चा कसा केवळ जातीय नाही, त्यात स्त्रियांचे, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आहेत असं एकानं म्हटलंय. बरं, फेसबुकवर जे विचारसरणी निहाय अड्डे आहेत त्यात लिबरल, सुजाण अशा  अड्ड्यावर नेहमी असणारा माणूस. लिखाणावरून जर लिहिणाऱ्याच्या भूमिकेची परीक्षा होत असेल तर ह्या माणसाची भूमिका बाकीच्यांनी जात मानू नये, पण माझ्या जात वाल्यांनी मानली तर वाईट म्हणू नये अशी पकडायला लागेल. त्यावर कमेंट करणारा एकजण म्हणत…

हंडाभर चांदण्या

मागच्या वर्षी कधी वर्तमानपत्रात, कधी फेसबुकवर मी ‘हंडाभर चांदण्या’ बद्दल वाचलं होतं. मग केवळ १०० रुपये तिकिटात आपल्या शहरातील नाट्यगृहात ‘हंडाभर चांदण्या’ बघितलं. टँकरची वाट बघणाऱ्या एका गावातल्या एका दिवसाची गोष्ट असं अत्यंत तोकडं वर्णन ह्या नाटकाचं करता येईल. बघायला सुरुवात करताना माझ्याकडे तेवढाच दुवा होता. नाटक गावाच्या वेशीत घुसतं तिथपासून मला ‘वेटिंग फॉर गोदो’ आठवत होतं. ‘हंडाभर चांदण्या’ वर गोदोचा प्रभाव आहे असं मला अजिबात वाटत नाही. गोदो ज्या पोस्ट-मॉडर्न म्हटल्या जाणाऱ्या अॅबसर्ड असण्यासाठी प्रसिद्ध आहे तशीच अॅबसर्डिटी ‘हंडाभर चांदण्या’ मध्येही आहे. पण ‘हंडाभर चांदण्या’ आणि गोदो ह्यांच्या अॅबसर्डिटीमध्ये एक महत्वाचा फरक आहे: गोदो हा सगळं आटपून, पोटभर हादडून केलेल्या सूक्ष्मतर निरीक्षणाचा, बौद्धिक आनंदाचा परिपाक असेल तर ‘हंडाभर चांदण्या’ ही मेलोड्रामा व्हायच्या शक्यतेत जाऊ शकणारा आक्रोश व्यक्त करणारी कृती आहे. अनेकांच्या जगण्याला ग्रासणारा, जगण्याच्या किमान पातळीचा प्रश्न कथेच्या केंद्रबिंदूला असताना त्याला तात्विक, भावनाविवश करण्याचा मोहमयी रस्ता टाळून अॅबसर्डिटी आणि …

एका मेटाफिजिकल कारस्थानाची दास्तान – १

एकदा एक नवा नवा कवी आपल्या बॅचमेटच्या गाडीतून बॅचमेटच्या इगतपुरीच्या फार्महाउसला चाललेला असतो. नवा नवा कवी आणि गाडीचा मालक हे एका प्रथितयश कॉलेजात एकत्र असतात. पुढे तिथून त्यांना नोकऱ्या लागतात. पुढे तिथून ते परदेशात जातात. पुढे तिथून ते अशा मोडला येतात जिकडे त्यांच्याकडे मुबलक पैसा जमून गेलेला असतो, त्यांचं लग्न झालेलं नसतं आणि त्यांचे आई-वडील त्यांच्याशी विकली फोनवर आणि क्वार्टरली किंवा बाय-अॅन्युअली समोरासमोर फॅमिली हॉलिडेजना भेटत असतात. मग ह्या प्रदीर्घ का-या पण मुमुक्षू अवस्थेत त्यांना त्यांचा एक सुपर सिनियर भेटतो, जो मॅरेथॉन रनर असतो आणि व्हेन्चर कॅपिटलिस्ट. त्याला भेटल्यावर गाडीवाला मित्र एथनिक ठेपले आणि आचार विकण्याचा स्टार्ट-अप काढतो आणि उरलेला मित्र, ज्याला आपण नवा नवा कवी म्हणत आहोत, तो म्हणतो, आय विल आल्सो फॉलो माय कॉलिंग, मग तो कवी बनतो.        म्हणजे तो एका कॉलेजात व्हिजीटींग शिकवायला लागतो. बाकीच्या वेळात तो कविता करू लागतो, वाचू लागतो, फिरू लागतो. मग फेसबुक अनहर्ड व्होईसेस नावाच्या पेजला तो फॉलो करतो. मग ते सगळे पेजचे लोक महिन्यातून एकदा एकेका नामचीन ठिकाणी भेटून एकमेक…