Skip to main content

प्रश्न

अजमल कसाब दोषी जाहीर झाल्याचे वृत्तपत्रे ओरडून सांगत आहेत. दोन दिवसापासून ह्या निकालाची उत्सुकता प्रसारमाध्यमे जागवत आहेत. आणि आज ब्लौग, फेसबुक अशा सार्या स्व-अभिव्यक्ती माध्यमातून प्रतिक्रिया उमटत आहेत. ह्या प्रतिक्रियांचा सूर समान आहे, हताश.
कसाब दोषी आहे हे सुमारे दीड वर्ष खटला चालवून का सिद्ध करत बसायचा? न्यायदानाची प्रक्रिया सर्वांसाठी समान हवी हे मान्य आहे. पण हे 'सर्व' म्हणजे ह्या देशाचे नागरिक. कसाब हा परकीय नागरिक असून त्याने भारताविरुद्ध युद्ध छेडले हा जर त्याचा गुन्हा असेल तर त्याच्यासाठी भारतीय नागरिकाला लागू असणारी न्यायदान प्रक्रिया का वापरायची? त्याला फाशीची शिक्षा दिली कि कदाचित मानवाधिकार प्रेमी सर्वोच्च न्यायालयात जातील. काही जणांना अशा पद्धतीने एका परकीय नागरिकाला फाशी देता येईल का असा आंतराराष्ट्रीय प्रश्न पडेल. कदाचित त्याला २-३ जन्मठेपांची शिक्षा मिळेल आणि राजीव गांधीना मारणाऱ्या नलिनीच्या कोठडीत सापडला तसं त्याच्या कोठडीत मोबाईल सापडेल. का व्हायचं नाही हताश? माझ्या एका मित्राने कदाचित ह्याच प्रश्नाच्या किंवा ह्याच्या मुळाशी असणाऱ्या काही प्रश्नांना पकडून एक लेख लिहिला आहे.

http://vikramwalawalkar.blogspot.com/2010/05/blog-post.html

परवा 'रंग दे बसंती' पहात होतो. त्यातले मित्र हे काही देशाच्या प्रश्नांची फारशी चिकित्सा करणारे नाहीत. पण स्वतःच्या मित्राच्या मृत्यूने ते त्यांना व्यापणाऱ्या सामाजिक वास्तवाशी, त्यातल्या विरोधाभासांशी लढायच्या पातळीवर येतात आणि त्यांच्या सदसदविवेक बुद्धीला पटणारा मार्ग स्वीकारतात. अजमल कसाब चा विचार करताना मला हाच प्रश्न पडतो. कि त्याच्या गोळ्यांनी मेलेल्या कोणाच्याच कोणाला हा प्रश्न सोडवावासा वाटला नाही? त्यांना नसेल, मला का नाही पडला? का जिवंत राहीला अजमल कसाब २६/११ नन्तर दीड वर्ष? न्यायव्यवस्थेला नसेल, पण बाकी कोणाला तरी, मला तरी त्याला संपवण्याचा, त्याच्या रूपाने वावरू पाहणाऱ्या विघातकाना इशारा देण्याचा निर्णय घेता आला असता ना? प्रश्न न्यायव्यवस्था, सरकार असा नाहीच आहे, प्रश्न माणसांच्या मनातून संपत जाणार्या बांधिलकीचा आहे.
असं का होतंय? म्हणजे देश हि गोष्ट आधी किती मूलभूत वाटायची, पण नन्तर ती एक सोयीची रचना इतपतच वाटायला लागली. तसं असेलही. पण मग ती रचना, जी अनेकांच्या कल्पकतेतून, नेतृत्वातून निर्माण झाली आहे, मानवी अस्तित्व टिकवायचं, फुलवायचं काम तिने केलं आहे, तिच्या मुळाशीच घाव घालतोय का आपण? आणि हे घाव कसले आहेत? ते कोण घालतंय?
दुपारी रस्त्यावरून चालताना उन्ह भाजत होतं. एका रसाच्या गुऱ्हालापाशी थांबलो. रस विकणारे उत्तर प्रदेशातून आलेला एक कुटुंब आहे. उन्हाळ्याचे २ महिने ते हा व्यवसाय करणार. मग दुसरा काहीतरी. चोरून घेतलेली वीज, कुठून तरी मिळवलेलं पाणी, पण त्या रणरणत्या उन्हात ४ रुपयात मिळणारा उसाचा रस हि सर्वात स्वस्त चीज. मला आठवतं पूर्वी एप्रिल-मे महिन्यात रस्त्याच्या कडेला 'प्याऊ' असायचे. लाल ओला कपडा गुंडाळलेले माठ आणि सोबत ठेवलेली तोटी. आज हे दिसत नाहीत. रस्त्यावरून चालणारी माणसे कितीतरी पट वाढली, बिसलेरीच्या बाटल्याही आणि आवृत्याही, पण त्या पाणपोयांच्या रूपाने उमटणारी बांधिलकी हरवली.
जग जोडला जातंय. एकमेकांचा अस्तित्व ठाऊक नसलेले कितीतरी प्रदेश आता व्यापाराच्या धाग्याने एकमेकांशी पक्के जोडले गेलेले आहेत. पण उपभोगांच्या या विस्तारत प्रश्न उथळ होऊन बसले आपले. मी कोण ह्या प्रश्नांची रेडीमेड उत्तरं स्वीकारतात अनेकजण. हि उत्तरं मोहक आहेत, सोयीची आहेत, पण त्यांच्या शेवटाला एकाकी रिकामेपण आहे. पण हे लक्षात येईल इतकी उसंत नाही. एका गोड ग्लानीत पळायचं, हेच.
वेगळी माणसे नाहीयेत असं नाही. पण त्या वेगळेपणाचा, त्यापाठी असणाऱ्या मानसिक द्वंद्वाचा जो आदर आधीच्या समजत होतं तो संपत चालला आहे. त्यामुळे सोक्रेटीस म्हणायचा तसं समाजाच्या सुस्त बैलाला चाबूक मारणारे कोणी उरलेच नाहीयेत. जे मारू पाहतात ते चाबूक मारल्याने बैलाला होणार्या वेदनेची काळजी करतायेत. पण सुस्तीने बसला तर बैलाचं अधिक नुकसान होईल, त्यापेक्षा चाबूक मारल्याचे वळ दोन दिवस राहतील, पण बैल हलेल तर. कोण मारणार? आणि कसला चाबूक मारणार? वृत्तपत्रांच्या माध्यमात हि ताकद होती पण आज पेड न्यूजच्या लोभाने ते मिंधे बनलेत आणि समाजाच्या सुस्त बैलावरची गोचीड एवढीच त्यांची ओळख उरलीये. मग कोण?
समाजाच्या ह्या बैलाला वेळोवेळी हलवायचा, मार्गी ठेवायचं तर त्या बैलाच्या परिश्रमातून निर्माण होणार्या धनसंपदेचा मोह नसणारे, व्यक्तिगत आशा- आकांक्षा समाजाच्या मोठ्या स्वार्थात सामावून दिलेले नेतृत्व हवे. आणि हे नेतृत्व सतत बनत राहण्याची प्रक्रियाही हवी. कसाबच्या निमित्ताने किंवा छत्तीसगढ, झारखंड मध्ये मरणाऱ्या आदिवासींच्या निमित्ताने आपण ह्या विचारला पोचलो तरी काही बदलेल. हा कुठल्याहीतत्वाद्यानाचा प्रश्न नाही, वैयक्तिक जगणं ह्या ज्या अनुल्लेखित, न दिसणाऱ्या सामाजिक नेपथ्यावर अवलंबून असता त्याला जपण्याचा हा सोपा स्वार्थ आहे.
आपल्या सभोवती बघायची, त्या सभोवतालाला आकळून घ्यायची आणि जे कळतंय त्यानुरूप कृती करायची इतक्या सोप्या आणि सहज मानवी वृत्तीचा हा प्रश्न आहे.

Popular posts from this blog

???

देशासाठी, समाजासाठी काहीतरी करावं असे समज असण्याचे दिवस होते, आपल्या भोवतालच्या लोकांच्या जगण्याचा स्तर जो आहे तो का आहे वगैरे प्रश्न पडू लागले तेव्हापासून ‘जात’ ही संपूर्णपणे चुकीची गोष्ट आहे हे मानत आलो आहे. आधी फारसा अभ्यास नसताना केवळ आदर्श समज म्हणून आणि आत्ता माझ्या आजूबाजूच्या लोकांना कसलेही कार्यकारणभावाचे पाठबळ नसलेल्या ‘जात’ नावाच्या दोऱ्यावर अभिमानाचे, द्वेषाचे, सोबतच्या माणसांना जातीच्या कप्प्यांत वाटण्याचे उद्योग करताना बघतो तेव्हा माझं मत दृढ होत जातं.        माझ्या इमारतीच्या आजूबाजूला, चौकांत, बाईक्सवर, फोर व्हीलरवर उद्या होणाऱ्या मोर्च्याची चर्चा आहे. फेसबुकवर तर मता-मतांचा कल्लोळ आहे. मोर्चा कसा केवळ जातीय नाही, त्यात स्त्रियांचे, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आहेत असं एकानं म्हटलंय. बरं, फेसबुकवर जे विचारसरणी निहाय अड्डे आहेत त्यात लिबरल, सुजाण अशा  अड्ड्यावर नेहमी असणारा माणूस. लिखाणावरून जर लिहिणाऱ्याच्या भूमिकेची परीक्षा होत असेल तर ह्या माणसाची भूमिका बाकीच्यांनी जात मानू नये, पण माझ्या जात वाल्यांनी मानली तर वाईट म्हणू नये अशी पकडायला लागेल. त्यावर कमेंट करणारा एकजण म्हणत…

हंडाभर चांदण्या

मागच्या वर्षी कधी वर्तमानपत्रात, कधी फेसबुकवर मी ‘हंडाभर चांदण्या’ बद्दल वाचलं होतं. मग केवळ १०० रुपये तिकिटात आपल्या शहरातील नाट्यगृहात ‘हंडाभर चांदण्या’ बघितलं. टँकरची वाट बघणाऱ्या एका गावातल्या एका दिवसाची गोष्ट असं अत्यंत तोकडं वर्णन ह्या नाटकाचं करता येईल. बघायला सुरुवात करताना माझ्याकडे तेवढाच दुवा होता. नाटक गावाच्या वेशीत घुसतं तिथपासून मला ‘वेटिंग फॉर गोदो’ आठवत होतं. ‘हंडाभर चांदण्या’ वर गोदोचा प्रभाव आहे असं मला अजिबात वाटत नाही. गोदो ज्या पोस्ट-मॉडर्न म्हटल्या जाणाऱ्या अॅबसर्ड असण्यासाठी प्रसिद्ध आहे तशीच अॅबसर्डिटी ‘हंडाभर चांदण्या’ मध्येही आहे. पण ‘हंडाभर चांदण्या’ आणि गोदो ह्यांच्या अॅबसर्डिटीमध्ये एक महत्वाचा फरक आहे: गोदो हा सगळं आटपून, पोटभर हादडून केलेल्या सूक्ष्मतर निरीक्षणाचा, बौद्धिक आनंदाचा परिपाक असेल तर ‘हंडाभर चांदण्या’ ही मेलोड्रामा व्हायच्या शक्यतेत जाऊ शकणारा आक्रोश व्यक्त करणारी कृती आहे. अनेकांच्या जगण्याला ग्रासणारा, जगण्याच्या किमान पातळीचा प्रश्न कथेच्या केंद्रबिंदूला असताना त्याला तात्विक, भावनाविवश करण्याचा मोहमयी रस्ता टाळून अॅबसर्डिटी आणि …

एका मेटाफिजिकल कारस्थानाची दास्तान – १

एकदा एक नवा नवा कवी आपल्या बॅचमेटच्या गाडीतून बॅचमेटच्या इगतपुरीच्या फार्महाउसला चाललेला असतो. नवा नवा कवी आणि गाडीचा मालक हे एका प्रथितयश कॉलेजात एकत्र असतात. पुढे तिथून त्यांना नोकऱ्या लागतात. पुढे तिथून ते परदेशात जातात. पुढे तिथून ते अशा मोडला येतात जिकडे त्यांच्याकडे मुबलक पैसा जमून गेलेला असतो, त्यांचं लग्न झालेलं नसतं आणि त्यांचे आई-वडील त्यांच्याशी विकली फोनवर आणि क्वार्टरली किंवा बाय-अॅन्युअली समोरासमोर फॅमिली हॉलिडेजना भेटत असतात. मग ह्या प्रदीर्घ का-या पण मुमुक्षू अवस्थेत त्यांना त्यांचा एक सुपर सिनियर भेटतो, जो मॅरेथॉन रनर असतो आणि व्हेन्चर कॅपिटलिस्ट. त्याला भेटल्यावर गाडीवाला मित्र एथनिक ठेपले आणि आचार विकण्याचा स्टार्ट-अप काढतो आणि उरलेला मित्र, ज्याला आपण नवा नवा कवी म्हणत आहोत, तो म्हणतो, आय विल आल्सो फॉलो माय कॉलिंग, मग तो कवी बनतो.        म्हणजे तो एका कॉलेजात व्हिजीटींग शिकवायला लागतो. बाकीच्या वेळात तो कविता करू लागतो, वाचू लागतो, फिरू लागतो. मग फेसबुक अनहर्ड व्होईसेस नावाच्या पेजला तो फॉलो करतो. मग ते सगळे पेजचे लोक महिन्यातून एकदा एकेका नामचीन ठिकाणी भेटून एकमेक…