शब्दवेल

शोकाचे प्रहर उमलता

2011-12-24T03:42:00.002+05:30

चारी बाजूनी अंगावर येत घुसमटवून टाकणा-या शांततेच्या भिंती आणि इतका श्वास कोन्डूनही कोणाला सांगायची सोय नाही... किंवा कोणाला सांगून काही फायदा नाही असा पार खोल साक्षात्कार. आपण कोणाला सांगतो आणि मग दुसरा संकटमोचन असल्याच्या नादात सहानुभूती, सल्ले, आपले साधर्म्य असलेले अनुभव असे काही ना काही आपल्या दिशेने टाकू लागतो. ऐक ना बाबा, ऐक, फक्त ऐक. जसे हे वाचतोयेस तसे नुसते एक. तुला मी सांगतोय ते सांगितल्याने तू काही उतारा सुचावशील आणि हे सलत जाणारे दुख आणि गुदमरवणारी शांतता जाऊन खेळत्या हवेचा विलक्षण आल्हाद येईल म्हणून नाही. उलटी केली कि कसं बरं वाटतं तसं जे सांगायचं ते बाहेर पडलं कि वाटतं म्हणून सागतोय...कारण नुसते माझ्याच माझ्यात हे शब्द घुमून, माझ्या शरीराच्या, धमन्यांच्या भिंतीवर निनादून माझ्या आत त्यांच्या प्रतीध्वनिन्च्या लाटा येऊन मी पार बुडून बुडून... ऐक , नुसतं ऐक, नाहीतर तुला सांगताना मी माझ्यात गुरफटून माझ्यातल्या पोकळीशी माझ्या बुबुळातला प्रकाश गिरवत बोलू लागलो कि चुपचाप निघून जा... पण जाताना काही म्हणजे काही सांगू नकोस...

काल असं झालं कि मी रात्री एकदम उठलो. माझ्या घरात किंवा मी ज्यांच्या घरात राहतो ते बाकीचे सगळे झोपले होते. मला एकदम वाटलं कि असेच एक दिवस सगळ्यांचे मृतदेह ठेवलेले असतील, दगडी स्थिर. कोणी रडत असतील, कुणी मुके उमाळे स्फुंदत असतील आणि काहीवेळा त्या प्रेताच्या थंड शरीर होऊन जाण्यात तुटून गेलेले आठवणींचे तुकडे कधीतरी एकदम ओलसर हळवे होऊन येतील. भर रस्त्यावर मध्ये चालत असताना तुम्हाला गेलेले माणूस आठवेल, त्याच्याशी मारलेल्या गप्पा आठवतील, त्याचे हावभाव, त्याच्या शरीराच्या हालचालींची लकब, त्याचे राग, लोभ, सवयी, तिरस्कार, माया सारे एकदम गळ्याशी दाटून येईल, अगदी गर्दीच्या मध्ये डोळे भरून येतील, धाय मोकलून रडावेसे वाटेल, जे चालले आहे ते सारे आता केवळ जिवंत असण्याच्या स्वाभाविक गृहितकाने ढकलले जाते आहे, पण जे होऊ शकत होते ते सारेच त्या माणसाच्या जाण्याने मिटून संपून पार पुसून नुसते कल्पनेच्या नाजूक दुनियेचे होऊन बसले आहे...

पण हेही फसवे आहे. असे एकमेकांचे मृतदेह बघूनही, एकमेकांना जाळून, पुरून, राख करूनही माणसे परत हसताना दिसतात. परत त्यांना हवेहवेसे, नकोनकोसे वाटण्याएवढे आयुष्याचे आकर्षण रहाते. त्यांच्या शरीरात अपोआप असावे तसे ते दुखाला निष्ठुर दाबत जातात. त्यांच्या शरीरात अपोआप असावे तसे परत ते निवांत शांत झोपू लागतात, चवीने खाऊ पिऊ लागतात, देवभक्ती वगैरे करून, इतरांच्यात जीव वगैरे लावून परत नव्याने दुखाचा डंख घ्यायला ताजेतवाने होतात.

इतके वर-खाली झुलत राहूनही आपण उत्साहात, उमंगीत जगू पाहतो...ही सारी केव्हातरी जगणे खाऊन जातील इतके भव्य वाटलेल्या दुखाची थट्टा आणि ही निगरगट्ट असोशी हाच तेवढा जगायचा एकमेव तोडगा... आपण जसे असे आहोत तोच आपला खरा उपहास आहे आणि तेच आपले खरे असणे आहे...

आणि आता हे इतके सारे स्पष्ट दिसूनही तू माझ्याकडे पुढच्या दिवसांच्या सावलीची, रात्रीच्या चादण्यांची अनुमाने मागतेस..तूही एकदा अशी पडणारच थंडगार, दगडी, निर्जीव लाश होऊन...किंवा केव्हातरी तुझ्या जगण्याची अपरिहार्यता तुला माझा अटळ श्रोता होऊ देणार नाही आणि मग माझा तुला गृहीत मानून आपल्याच सावलीत आपल्या असण्याचे गूढ उकल्यणाचा धंदा बंद पडेल. मग हे असेच सैरभैर दिवस, ह्या अशाच पुढच्या दिवसाची हूल आणि भय देत सरकन संपून जाणा-या रात्री. हे असेच सगळे शब्द, शब्द, शब्द, श्वासात, हालचालीत, बंद-खुल्या डोळ्यांत, अंघोळ करताना , कमोडवर, रस्त्यात, अंथरुणात, आपल्याच असण्याचे आपल्यालाच नकोसे ओझे वाहताना ते आपल्याला हवेहवेसे वाटत रहाण्याचा भयानक खेळ आणि आपण एकच वेळी त्यात खेळत खेळत हारत जाणारे, आपणच तो खेळ बघत टाळ्या वाजवणारे आणि आपणच त्या खेळाचे धावते समालोचन करणारे.

शोकाचे प्रहर उमलता

दुखाचा शिशिर बहरतो

संदिग्ध होऊनी दृष्टी

अंधार मंद पसरतो

माझ्या ओळी आणि त्याच्या आत परक्या कवीचे, परक्या लेखकाचे अस्तित्व...साले जन्मापासून आपण असेच ह्याचे त्याचे शब्द वाचत ऐकत पहात मोठे होणार, आणि मग आपल्यात ओरिजिनल काय. नुसती मुळाक्षरे शिकवून, ऐकवून सोडून दिले तर आपण काय सांगू बोलू तेच खरे, पण आता हे असे एवढ्या वर्षांचे कम-अस्सल सारे साठून बसले आहे. आपण काहीही म्हटले तरी इसवी सनाच्या आगे-मागे किंवा समुद्राच्या ऐल-पैल पसरलेल्या देशांमध्ये कोणी ना कोणी तसे काही म्हटलेलेच असते. म्हणजे आपल्या जगण्याचे प्रतिबिंब पण आपल्या खाजगी मालकीचे नाही. ते साले आधी कोणी तरी चितारलेले. हे साले शब्दांचे असे फुटके नशीब. चित्र, गाणे, नाच, शिल्प अशा बाकी चौसष्ट वगैरे कलांत असे फार होत नसावे. ज्याच्या रेषा त्याच्या रेषा, ज्याची पावले त्याची पावले, ज्याची तान त्याची तान... पण लिहिणारा असं दस्तुरखुद्द स्वतः नाहीच. तो असाच ह्याच्या त्याच्या गडद-फिकेपणाचे नाजायज पोर. आणि तरीही तो तेच शब्दांचे शस्त्र, शब्दांच्या कुबड्या, शब्दांचा एनिमा, शब्दांचा वेन्तिलेतर लावून आपल्या जगण्याची थडथडती नस पकडू पहाणारा.

हे वर्षानुवर्षांच्या शब्दांचे पर्वत ओलांडून गेलं पाहिजे. त्याच्या पलीकडचे ध्वनींचे, हालचालींचे, सूचक संकेतांचे बर्फाळ निद्रिस्त अरण्य ओलांडून आपले असणे आपल्याला जाणवण्याच्या निखळ किना-याशी पोचले पाहिजे. अर्थांची सारी पुटे खरवडून जे आहे ते तसे बघायचा झरोका मोकळा केला पाहिजे. टक्क उघड्या डोळ्यांनी पार भिडून पाहीले पाहिजे जगणे भय-भीतीचे आदिम कुंपण तोडून. चव, नाद, स्पर्श, अर्थ असे साऱ्यातून येणारे सुखाचे फसवे हुंकार पचवत पाहिलं पाहिजे कि आपल्या आत खरंच तो आपला आवाज वगैरे आहे का का सारेच एका रिकाम्या पोकळीवर उभारेलेले वेष्टन आहे. आणि ह्या अंतिम प्रश्नाची शहानिशा करण्यासाठी केलेल्या सगळ्या येडझव्या पायपिटीची, त्यातल्या एकारलेल्या भयाण पल्ल्यांची कहाणी मध्ये मध्ये ओरडत राहिली पाहिजे. आठवणीचे शेवाळे साचले कि जगणे कुठेच वाहत नाही. असे शेवाळे न जमू देता, स्वप्नाच्या उंच कड्यावरून कोसळून आपले दिवस आधीच्या दिवसांच्या गाळाने संपृक्त करत जाण्याचे नदीपण येईपर्यंत मागे मागे गेले पाहिजे. जगणे पुढे जाते असं सार्वत्रिक समाज असला तरी शहाणी माणसे मागे बघतात तेव्हाच शहाणी असतात, पुढे बघून ते मागच्या रेषेला स्वप्नील समाधानी दुनियेचे काल्पनिक टोक लावू पाहतात आणि मग त्याचे सारे शहाणपण विसरले जाऊन त्यांना येणारे दिवस कसे गेलेल्या दिवसांसारखेच आहेत हे समजले नाही ही ठसठशीत चूक तेवढी त्यांची खूण बनून रहाते. आपल्याला मागे नको- पुढे नको, आपल्याला तात्विक अवगुंठना नको, आपल्याला आपले अस्सल शब्द हवे. आपली पैज अमृताशी नको, आपली ओल्ड मोन्कशी पैज बरी. पण आपले शब्द नशा होवो, आपले शब्द शेकोटीचा जाळ होवो, आपल्या शब्दांत जिवंत होवो जगण्याची विलक्षण विजिगीषा आणि तिच्याखाली खोल खोल पुरले जाणारे विरोधाभास., आपले शब्द कल्लोळ होवोत, उग्र भडक वाद्यांचा आणि ते वाचणा-याला अस्वस्थ करून सोडोत, आपले पसायदान नाही, आपले अभंग नाहीत, आपले शब्द बुडून वर ना तरंगोत, आपले शब्द वाचणा-याच्या काळजाशी पोचोत, त्याच्या वेदनेच्या कुळाला स्पर्श करणारे निरागस अल्लड कण बनोत, आपले शब्द धूळ धूळ बनून वा-यावर विरत जावोत, आपले शब्द आपले थडगे बनून न राहोत, आपले शब्द आपल्यापाठोपाठ मार्गस्थ होवोत, आपले शब्द आणि आपण कोणीच सोडून जावू नये एकमेकांना ... आपण होऊन जावे अस्तंगत संध्याकाळच्या क्षणिक अशब्दी रंगझळाळासारखे जे दिसतात पण नावाच्या यादीत अडकत नाहीत...

हे असे प्रार्थनांचे उद्घोष, जगणे म्हणजे आहे पेक्षा व्हावे असे कोते पिकलेपण.. आणि मग कुठेतरी आजूबाजूला रटरटणा-या जगाच्या भट्टीचा चटका, कुठेतरी तो क्षण जिथे जाणवणारी हवे आणि आहे यांच्यातली जीवघेणी पोकळी, कुठेतरी ही हवे हवे चे मंत्र जपत सारे चेचत जाणारी एककलमी गर्दी, हे एकमेकांना बिलगणा-या पंडितांचे संकटकालीन अलार्म, हे पदोपदी मांडून ठेवलेले माहितीचे पुंज आणि मग हे असेच परत आपल्या आतल्या एकाट शांततेच्या निर्वातात सावकाश बेहोष होत जाणे.

देहावर चढते भूल

देहाला येते फूल

देहाच्या खडकावरती

माझीच जमते धूळ

हे असे काही कामाचे नाही. असे मध्ये मध्ये अर्धे-मुर्धे खुळावत जाणे, अध्ये-मध्ये असे लिहिण्याचे तात्कालिक मोड फुटणे, अध्ये-मध्ये जीवितार्थाची उभारी येवून आपले बंदे नाणे खण खण वाजवायची मर्दुमकी वाटणे, असे अध्ये-मध्ये माणसे जमवून काही एक खेळ थाटून बघणे...एक काही तो प्रकार नेटाने केला पाहिजे. हेच तर सारे अशिक्षित, अर्ध, उच्च, अतिउच्च शिक्षित माणसांच्या आपले झेंडे रोवून आपल्या पुढच्या २-३ पिढ्या समृद्ध करून जाण्याचे गमक आहे. हेच तर एक खुले सत्य आहे, जिकडे तिकडे प्रकाशून असलेले. एकच एक काही केले पाहिजे, ते करत करत गेले पाहिजे... परिपूर्ण वगैरे होत गेले पाहिजे.

ऐक भाऊ एक मार्ग भला

इकडे-तिकडे हुंगशी

तू वेडा का खुळा

सन-थोर चालले

रस्ता धरूनी नेटाने

तुही पकड ऐक दिशा

चाल कडेकडेने

अशा तर अशा पण कविता येतच राहिल्या हव्यात, जगावर प्रकाशझोत मारून नवे नवे काही बाहेर आलेच पाहिजे, जरी माणसे आदिम काळापासून तशीच आहेत असे वाटले तरी तसे न म्हणता आधी खोटेच काही म्हणून मग जड जड शब्दांनी ते हळूच चुकले असे म्हटले पाहिजे. होतेच तर आहे असे, त्या दूर पश्चिमेच्या देशात युनीवरसीट्या मध्ये नवे नवे हररोज येते आहे, सूट-बूट टाय लावून माणसे तेजाळ होत देशचे देश इकडे तिकडे नेत आहेत, इतिहास नव्याने कळतो आहे, भूगोल नव्याने बदलतो आहे, इकडे तिकडे पृथ्वीसारखा ग्रह मिळतो आहे, नव्या कादंबऱ्या, नवे टीकाकार, नवे कवी, नवे संदिग्ध साहित्यिक, नवे, नवे असे क्षणाक्षणाला बनून अवघ्या मानवजातीवर कोसळते आहे. असे सतत सतत नवे मिळत राहणे हेच तर खरे, हेच सत्य, हेच ते जे आपण पिढ्या-पिढ्या चिरंतन शोधत आलो, ते हेच कि जे शोधतो ते नवे नवे बनून आले पाहिजे..

जिकडे तिकडे ह्या सत्याचा परीसस्पर्श मिळत आहे. इंटरनेट, टीव्ही, नाके जिकडे तिकडे नव्या नव्या प्रगतीचे मंत्र ऐकवणारे महंत आहेत. आणि ते इतके हवेतच. फार थोड्यांनी खरे काय ते सांगितले कि त्याला भलतीच किंमत येऊन ते एकदाच मुरवून परत परत वापरले जाईल. पण फार माणसे उच्च रवाने सांगू लागल्याने ते खरे आहेच असे वाटणेही बंद होते आणि मग ते परत परत शोधायला अर्थ राहतो. ते शोधणा-याचे जीवन सार्थकी वगैरे कुठेतरी लागून जाते... असे व्हायलाच हवे. दशावतार, व्यास, बुद्ध, शंकराचार्य, सोक्रेटीस, अरीस्टोटल, प्लेटो, सोफेक्लीस, शेक्सपीअर, थोरो, थिरूवल्लूर, नामदेव, तुकाराम, ज्ञानेश्वर, पॉपर, केन्स आणि अजून असे मृत, हयात, ज्ञात-अज्ञात, त्याचे शिष्य, अभ्यासक, वाचक, प्रकाशक, चिंतक असे सगळेच होऊनही नवे नवे सारे काही सापडतेच आहे...सापडो सापडो

मी तर चाललो आहे, मला तो धुक्याच्या दाटीआडचा आश्वस्त आवाज ऐकू येतो आहे, मला आता कोणी नको आहे माझे काही ऐकायला, मला काही विचारायला, मला दारू, गांजा, सिगरेट, बिडी, बाई, आई, मांजर, कुत्रा, मित्र, माणसे कोणी नकोत.

मी हे हिवाळ्याच्या रात्रीचे निशब्द चांदणे आपल्या त्वचेत पेरून घेतो आहे, मी हे शहर मागे पडताना गाढ होत जाणारी शान्तता भरून कानाची रंध्रे बुजवतो आहे, तुझी शरीराच्या तृप्तीने क्लांत छबीची वितळती मोहर लावून मी डोळे मिटले आहेत, स्मरणाच्या सुया माझ्या रक्ताचा थेंब थेंब टचटचणा-या अबोध दुखांच्या नावे झेलून घेतायेत, मी घेतो आहे आटोकाट हवा काठोकाठ फुफ्फुसात भरून आणि मग ह्या हिरव्या-निळ्या अफाट जळात सूर मारतोय, शब्द, नाद, स्पर्श,दृश्य, संवेदना

सा-याच्या पलीकडचे असणे झाकोळून जाणारी जाणीव मला कवेत घेताना.. .

मांजर: एक दीर्घांक

2011-12-17T02:11:00.000+05:30

मांजर असते एक आयुष्य, भले माणसाचे नसले तरी

तेही चालते पायांवर, तेही आवाज काढते तोंडातून,

तेही खाते आणि उत्सर्जन करते

तेही देते प्रतिसाद त्याच्या भवतालाला

आणि एक दिवस तेही जाते होऊन भाग

निश्चेष्ट अनाकलनीय अंधाराचा

मांजर असू शकते काहीही एखाद्या माणसासाठी

अनोळखी आसपास वावरणा-या व्यक्तीसारखे

किंवा मध्येच एकदा रस्त्यात भेटून हसणा-या ओळखीएवढे

किंवा ते असू शकते जगण्याची सवय

एकटेपणाचा तात्कालिक तोडगा

किंवा एकपात्री संवादांचे एकमात्र गिऱ्हाईक

मांजर खाऊ शकते काहीही

ते लपालपा दूध पिऊ शकते

ते खाऊ शकते भात, चपाती, फरसाण, वेफर्स आणि असे तत्सम चकणे

ते खाऊ शकते उंदीर, मासे, कबूतर, सरडे

किंवा ते नुसतेच घुटमळू शकते पायाशी

भाव खात

मांजर वावरू शकते त्याच्या वयानिशी त्याच्यावर लादले जाणारे सारे अर्थ घेत

ते मऊसर निरागस होऊन झोपू शकते तुमच्या कुशीत

ते होऊ शकते बिलंदर आणि येऊ शकते तुमच्या घरात कामापुरते

ते होऊ शकते गोल गरगरीत मठ्ठ बोका आणि बोचकारू

शकते तुमच्या वर्षानुवर्षे असलेल्या पालकत्वाला

आणि त्याही पलीकडे जाऊन ते होऊ शकते एक इवले छोटे आयुष्य

आणि तुमच्या घराच्या खोबणीत खुशाल बसू शकते पिल्लांना चाटत

मांजर हळूहळू होत जाते जिवंत अर्थांचे अबोल पात्र

त्याच्या म्यांव म्यांव ना येऊ शकतात कुठलेही आकार

त्याच्या हालचालींना येतात सवयींचे संदर्भ

ते बनत जाते असण्याचा धडधडता हिस्सा

त्याच्या सा-या ब-या- वाईट सवयींसह

तरीही आपण आखून असतो एक रेष, आपल्या आयुष्यातील

मांजर आणि माणसांमध्ये

आपण आपल्या सुख आणि दुखांच्या तीव्रता करून ठेवतो खुज्या

आणि मांजराला होऊ देत नाही मांजरापेक्षा अजून काही

मांजराचे सुख, मांजराचे दुख

आपण वेगळे काढतो माणसांच्या सुख-दुखापेक्षा

मांजरांच्या स्पर्शाचे निराकार मऊसूत सुख तेवढे शोधता येत नाही कुठे

माणसांच्या स्पर्शांना लगडून आलेले असतात अपार अर्थ

मांजर तेवढे बिलगून जाते अबोल मागणीचे दावेदार होत

मांजर असत असत जाते आठवणीचे थर देत

आणि एक दिवस मांजर घेते उडी असण्याच्या सलग रेषेतून

नसण्याच्या दिक्काल खोलीत

आणि तिथे जाणवत रहाते

मांजर नुसते मांजर नव्हते

त्याच्यापाशी जडलेले कोवळे, बरे, नुसतेच आठवणींचे व्रण

लसलसतात चार दिवस

आपले माणूस तुटावे तश्या सवय तुटण्याचा साऱ्या जळण्याचे

चटके देते मांजराचे मरणेही

आपण घेतो शहाणपणाचा डोस आणि मांजरच तर होते

म्हणून सोडून देतो

बुद्धाला जाणवला होता जगाच्या चित्राचा फसवेपणा

एका वृध्द आयुष्याच्या अंताने

मांजराच्या मरणाने जगाच्या नश्वरतेला छेडणारा

महात्मा आपल्याला ठाऊक नाही

मांजर घेत असावे सात किंवा नऊ जन्म

म्हणूनच ते असावे इतके कोडगे

कि एका जन्मात मरूनही

ते येत असावे परत पायाशी घुटमळत

आणि त्याच्या निष्पाप भासणा-या आपलेपणाला

कवेत घेण्यापलीकडे रहात नसावे फारसे पर्याय

मांजराच्या निमित्ताने इतका झाला नसता उहापोह

जर ते निपचित पडले असते ९-१० वर्षांच्या

चक्रनेमिक्रमीय आयुष्यानंतर

ते झाले असते मंद, थकाऊ आणि बसले असते जाऊन एका कोप-यात

आणि दिसले असते केव्हातरी मान टाकून निघून गेलेले

तर औषधे खात जगणारी तद्दन म्हातारी मेल्यावर होते

तसे तुटले असते काही आणि सावरले असते सारे

असे व्हायचेच अशा सोयीस्कर आशावादात

जेव्हा मांजर मारते त्याचा विलोभी निरागसपणा

कुठलाही आकार घेण्याआधी

तेव्हा ते सोडून जाते चरचरता दाह

ते घालून जाते निरगाठ

बोबड्या बालिश बालपणाशी

जेव्हा पोक्त होण्याच्या मुत्सद्दी दिवसांत

आपले-परके सारेच तोलले जातात

हिशोबी निब्बर बरे-वाईटपणात

तेव्हा अजून असे काहीच न झालेले मांजर

तेवढे शिल्लक खूण असते

जगाच्या संकेतांचे बेरकी आकार न आलेल्या

केवळ असण्याची

जे आपले काही शोधत रहाते

ते कुशीत शिरते भय-भीतीचे पुंजके डावलून

ते हिंडते-फिरते त्याच्या शरीरात निसर्गाने आखलेला कित्ता गिरवत

आणि एक दिवस ते सहज पार करून जाते

मरणाची क्रूर रेषा

त्याच्या जगण्याच्या शेवटच्या क्षणात

त्याच्या डोळ्यांसमोर येणारी भेसूर खाई

ते लोटून देते तुमच्या कुशीत

आणि एका क्षणी होऊन जाते एक फक्त हाडा-मासाचा गोळा

मांजर होऊन जाते आठवणीचा विरघळता ठिपका

त्याच्या मातीआड लोटलेल्या देहाबरोबर

ते होत जाते अस्पष्ट निशाणी

आणि आपण परत जगू लागतो

देत पांगळे स्पष्टीकरण

मांजराच तर होते, एवढे काय...

मांजर काय ,माणसे काय

आपले आपल्याला फसवणे तेवढे शाश्वत आहे

जेवढे शाश्वत आहे मांजराने म्यांव करणे...

पांडुरंग सांगवीकर यांस,

2011-12-01T14:05:00.001+05:30

पांडुरंग सांगवीकर यांस,

अर्धवट पडलेले कॉलेजचे वर्ष सोडून तुम्ही गावातच आहात का अजून? कुठेही असं, पण अशी माझ्या मानगुटीला बसण्याची काही गरज नाही. आपलं झालं थोडं आणि त्यात तुमच्या 'stream of consciousness' चं घोडं असला प्रकार होतोय...आणि तरीही जगण्याच्या सगळ्या टवक्यांकडे टक्क उघड्या डोळ्यांनी बघत त्यातली निरर्थ झिंग घ्यायची खाज जात नाही...आणि म्हणून सांगवीकर मी माझ्या होस्टेलच्या एकांड्या खोलीत परत परत तुम्हाला भेटत रहातो...

आपल्याला लहानपणी मेलेली बहिण नाही, बाप व्यवहारी, कपटी, कुटील, कसबी असा कोणीही नाही.. फक्त जाणिवांचे संवेदनशील तंतू घेऊन जगत राहण्याच्या अफाट लाटेवर तरंगणारा मी आहे... आपल्याला गाव नाही, भाषेच्या २-४ वाटा-वळणांचे ज्ञान नाही... पूर्ण रिकामा रिकामपणा आणि अगदी मध्याशी पोकळ असणारा रिकामपणा असे दोन भाग केले तर आपण पहिल्या भागात आणि तुम्ही दुस-या...

पण एक बिलकूल खरं आहे कि काही करून मैदान मारण्याची इच्छा नसली कि उरणारे बघेपण तेवढे तुमच्या भागातही आहे आणि माझ्याही...

तुमची गोष्ट वाचून संपली...संपली किंवा पुढे पाने नव्हती वाचायला...ती तुमची गोष्ट आहे का नाही हाही वादाचा मुद्दा आहे. पण तरंगत राहायच्या अवस्थेत तुमचे सांगणे वाचत जाण्याच्या काडीने मी झक्क तरंगतो आहे. माझ्या आजूबाजूला फार हुशार माणसे आहेत. त्यांनी 'प्रवाह'नावाची काही तरी गोष्ट बनवली आहे. मग त्यातले आम्ही प्रवाहात पुढे आहोत असे म्हणत झपाझप पोहत आहेत आणि काहीजण आम्ही थोडेच प्रवाहाच्या विरुद्ध असे म्हणून पोहत आहेत. मी असाच आजूबाजूला तरंगतो आहे. आता तरंगताना मी कधी प्रवाहात असतो तर कधी विरुद्ध... आपल्याला काय आहे... बालपणाची सुखरूप होडी या हिशेबी जगाच्या लाटांनी तुटली कि आपण सगळे एकच अथांगात फेकले जातो, आणि कितीही हात-पाय मारले तरी तसेच शेवटी नाका-तोंडात पाणी जावून मारतो...जे लागतात किना-याला ते दिसत तर कधी नाहीत...मग आहोत तिथे बुडलो काय आणि काही फर्लांग दूर जाऊन बुडलो काय... शेवटी आपल्या यश-अपयशाच्या निकषांचा प्रकाशही पोचणार नाही अशा एकाच अंधारात आपण पोचणार आहोत... कदाचित तुम्ही तिथे आधीच पोचला असाल...

छे... ही खंत-बिंत बिलकूल नाही माझी... इथली गम्मत बघणे आणि मग हळूहळू त्या गमतीपासूनही मोकळे होत जाणे ह्याचीच मला गम्मत वाटते आहे. हं..अध्ये-मध्ये जाऊन चार पत्ते टाकून आपणही दोन डाव मारून यावेत अशी खुमखुमी येते... पण असा हवं तेव्हा निघा आणि हवं तेव्हा घुसा करण्याचा निब्बरपणा अजून जमलेला नाही. पापणी न मिचकवता हे करडे-कोरडे जग बघत राहण्याची सवय लागण्याच्या आधी माझ्या आई-बापानी, मास्तर-मास्तरणीनी, पुस्तक-कथा-कविता-गोष्टी-पोवाडे यांनी जे हळवे, कोवळे जग माझ्या बुबुळात पेरले होते त्याचे आंधळेपण अजून पुरते फिटले नाही. तुमच्या भेटींनी त्याला टरटरीत तडा जातो आहे एवढे पक्के.. पण काहीवेळा तो तडा परत बुजून येतो आणि पुढे येणा-या दिवसांच्या एकसलग माळेत ह्या करड्या-कोरड्या प्रकाराला छेडून जाणारे काही आहे असे उगाच वाटू लागते...आणि मग दिवस सरकत जातात, थोडे भराभर.. आणि मग असे काहीच नाही, हे आहे असे आहे, ही माणसे आहेत, ही गर्दी आहे, हे वारंवार बुडू पाहणारे आणि तरीही वाचणारे जग आहे, ही प्रवाहात आणि विरुद्ध पोहणारी माणसे आहेत, हे आपले कल्पनांचे इमले आहेत आणि त्याच्या काल्पनिक मजल्यांवर हाशहूश करत पळणे आहे, हे पाहणे आहे, ह्या पाहण्याचा शून्य सारांश आहे...आणि परत एकदा तुमची भेट आहे...

आपल्या पोटात खानेसुमारीची ओळ तर येणार नव्हती...आपण आलो नसतो तरी ओळीला फारसा फरक नसता... आपले दुखही साले येडझवे आहे...ते आपल्याच अंगाभोवती गुंडाळून त्याच्या उबेत झोपावे तर ते फारच मोठे आहे आणि त्यात जीव उबून जातो... आणि ते पसरवून पार क्षितिजापर्यंत त्याचाच मऊ-मायाळू अंधार करावा तर ते तोकडे आहे... नेमके दुख असणे हे नेमके सुखही आहे... सांगवीकर, इथे तुम्ही-आम्ही एकाच वाटेवर पुढे-मागे आहोत...

तरी तुम्ही सगळ्याचे पुस्तक लिहिलेत हे बरे केलेत...म्हणजे जसे शिलालेखामुळे मागे जे राजे होते ते कसे होते याचे अदमास अनेक थोर माणसे काढतात तसे अगदी नाही झाले तरी कंटाळ्याची रेषा ही सातत्याने वाहते आहे आणि त्या रेषेवरून दिसणारे जग तेव्हाही तसेच दिसत होते, आत्ताही तसेच आहे...एवढा अदमास तर नक्कीच घेता येतो...

आता बेडकासारखे पार जमिनीखाली जाऊन घुसणार आहे. सांगवीकर तुमच्या वेळेत माहितीचा स्फोट झाला नव्हता. इथे मागच्या काही वर्षात, का दशकांत जिथून तिथून माहिती बनते आहे. ती इथे-तिथे आवाज, चित्र, अक्षर असे काहीही बनून दे दणाणा जमते आहे. तिच्या ढिगाखाली मी आता जाऊन बसणार आहे. वर वर सगळे जमत राहील. आणि इतक्या गोष्टींच्या अस्तित्वाचे ओझे घेत घेत मी असण्याचे निव्वळ जीवाश्म होईन... काहीही नसलेले आणि तरीही दगडावर आपला ठसा सोडलेले...

किंवा एकदा या निरर्थाच्या निमुळत्या कड्यावर छाती काढून उभा राहीन..मला आठवतील ती गाणी-कविता पार घसा बसे-पुसे पर्यंत म्हणेन आणि मग जी छलांग मारेन समोरच्या काळोख्या दरीत, सांगवीकर, कि ....

('कोसला'च्या 'न' व्या भेटीनंतर....)

एक एक्स संध्याकाळ

2011-10-27T21:23:00.000+05:30

शुक्रवार संध्याकाळ. ऑफीसमधले बरेच जण लवकर निघाले होते. त्याने घड्याळाकडेपाहिले. ६.३० वाजले होते. त्याने समोरच्या कम्प्युटरची स्क्रीन बंद केली. गाण्यांचाआवाजही एकदम कमी केला. आणि हात डोक्यामागे बांधून खुर्चीतच तो मागे झुकला. पुढच्याएका तासात, उद्या-परवाच्या दोनसुट्ट्यांत, मग येणार्‍या अटळनव्या आठवड्यात काय करायचे ह्यासाठीचे काहीही त्याच्या डोक्यात येत नव्हते. एखादाट्रेक वगैरे ठरवायला हवा होता. पण लगेच त्याला जाणवलं की त्याला अशी शांतता वगैरेकाही नकोय. त्याला असे ठरवायचेच नाहीये काय हवेय ते, फक्त जे हवे आहे ते घडत जावे. एकदम तो जरा मागेजास्त झुकला अन त्याच्या मानेला झटका बसत तो जागा झाला. त्याने एक मोठी जांभईदिली. तो खुर्चीतून उठला. बेसिनपाशी त्याने तोंडावर थोडे पाणी मारले. चेहर्‍यावरूनरुमाल फिरवला. आणि ए.सी.च्या थंड हवेत हळूहळू सुकत जाणारा चेहर्‍यावरचा ओलावा घेऊनतो कॉफी मशीनपाशी आला. एक कप नोझलखाली ठेवून त्याने कॉफीचे बटण दाबले. तोच नेहमीचाझर-सर आवाज करत दाट चॉकलेटी रंगाची कॉफी कपात आली. त्याने कपाला हात लावला. कोमटकॉफी. त्याने झटझट दोन-तीन घोट घेतले. आणि मग उरलेला कप तसाच कचर्‍याच्या डब्यातफेकून तो परत खुर्चीपाशी आला.

त्याने कम्प्युटरची स्क्रीन सुरू केली. समोरची एक्सेल शीट मिनिमाइज केली. एकदामेल पाहिले. न्यूज पाहिल्या. गाण्यांची लिस्ट पाहिली. आणि हीही विंडो मिनिमाइजकेली. आता समोर विंडोजचा हिरव्यागार कुरणाचे तद्दन बनावटी चित्र असलेला डेस्कटॉपहोता. त्याला असे वाटले की एक गुद्दा मारून ही स्क्रीन फोडून द्यावी. मग ही खुर्चीउचलून मॉनिटरवर मारावी. मग त्या फुटक्याकम्प्युटरमध्ये जोरजोराने गाणी लावावीत आणि पार कोसळेपर्यंत बेभान नाचावे. त्याच्यानकळत त्याच्या हाताच्या मुठी वळल्या, चेहरा आक्रसला. मान खाली गेली.

”हे, नो प्लान फॉर फ्रायडे नाईट?” रिया त्याच्या चेयरच्या मागे उभी होती. तिच्याकडे वळून पाहायला तो मागेरेलला, तेव्हा त्याच्यापाठीला तिच्या बोटांचा, तिच्या कोरीव नखांच्या टोकांचा स्पर्श झाला. त्याने उगाच चेहरा हलवला, हो किंवा नाही असे दोन्ही किंवा काहीही न सांगणारा.

”काय? इथेच बसून राहणारेस कामग आज?”

त्याला वाटले की हिला ओढावे त्या फुटक्या कम्प्युटरमधल्या ढणाण वाजणार्‍यागाण्यांच्या नाचात. तिचे कोरीव नखांची बोटे असलेले हात पकडून तिला गरगर फिरवावी.

”बोल ना. असं काय बघतोयेस? काय विचार करतोयेस?”

तिचा ’बोल ना’ त्याला ऐकू आला. आणि मग इतक्या वर्षांनी आलेल्या बाईकडेबघण्याच्या सराईतपणे त्याने तिला बघितले. तिचे तिच्या काळ्या केसांशी जुळून येईलअसा कलर केलेले केस, त्यांचा पद्धतशीर अस्ताव्यस्तपणा. तिच्या शरीराच्या रेषांना चिकटून असणारातिचा फॉर्मल शर्ट, शुक्रवार म्हणून घातलेली जीन्स, त्याच्याखालच्या हिल्स, त्या फॉर्मल शर्टाच्या वरच्याबटणातून ती वाकल्यावर दिसणारे क्लीवेज, तिच्या जीन्सची गोलाई, तिचे फारसे न सुटलेले पोट.

तिचे हात, कोरीव नखे अजून तिथेच होते. अशीच तिला ओढावी. तिच्या ओठांना शोषून घ्यावे. तिचाशर्ट टराटर फाडावा आणि एखाद्या माजखोर प्राण्यासारखी तिला...

त्याचे खांदे गदागदा हलवत ती म्हणाली, "एन.सी.पी.ए.च्या शोची दोन तिकिटं आहेत. विनीत येणारहोता. पण त्याला उद्या दिल्लीला घरी काम आहे, सो तो दुपारी फ्लाईट पकडून गेला."

म्हणजे आता मी रिकामी जागा भरू. आणि मग तुला घरी सोडू. तू मला सांग की, तो कसा बाकी पोरींशी फ्लर्ट करतो, किंवा तुझ्या आई-बापाचे दिखाऊ दु:खी प्रॉब्लेम मलासांग. आणि हे सगळे झाले की मी माझ्या घरी जातो. आणि झोपतो.

"बोल ना फिलॉसॉफर."

"कोणता प्ले आहे?"

"डिनर विथ फ्रेंड्स. अडल्ट कॉमेडी."

"स्टेजवर सेक्स?"

"शट अप. दे माईट कीस. इट्स प्ले. नॉट सम पॉर्न मूव्ही यू वॉच एव्हरीवीकेंड."

अरे जवानी तो बित गयी. अब पॉर्न का साथ और... त्याने पुढचे वाक्य आवरले.

"ओह्ह, यू मेन आर जस्ट लुकिंग टू लाय डाऊन विथ एव्हरी वुमन..."

"रॉंग. विथ एव्हरी ब्युटीफुल वुमन. आणि यू विमेन आर लुकिंग फॉर वन हूकॅन कम विथ यू फोर प्ले."

"हा. हा. सो फनी. मग येतोयेस का?"

"चलो. वैसे तिकीट तो खरीदना नही है."

***

"आवडलं? इट वॉज कूल." ती एन.सी.पी.ए.च्या गेटमधून बाहेर पडताना बोलली. पण तिच्याबोलण्यातून शोला जाण्याआधी असलेली सगळी एक्साईटमेंट निघून गेली होती.

"हं." तो तिथून बाहेर पडणारी माणसे निरखत होता. आलेल्या एकेक गाड्यागेटमधून बाहेर पडत होत्या. त्यातली माणसे, जी मगाशी नाटकातल्या अडल्ट विनोदाने हसत होती, त्यातली कपल्स, जी आल्यापासून एकमेकांना बिलगून चालत होती, थोडे एकटे-दुकटे जीव, आणि त्यांच्यासारखे काही जण शुक्रवार संध्याकाळ म्हणूनप्ले बघायला आलेले.

"नाटकाचा कंटेक्स्ट इथला वाटत नाही. आणि सेक्सचे एवढे एक्सप्लिसीट रेफरन्स," तो चालता चालता म्हणाला.

"कम ऑन. इथे आलेली माणसे पाहिलीस ना? ह्यांच्या घरात होत असेल हे सगळं." ती एकदम, थोडी चिडल्यासारखी म्हणाली.

"काय झालं यार? कूल. नाटक होतं."

"या. बट देन असं काही होऊ शकत नाही असं नाही. आणि एस्पेशली त्यांची भांडणे, मग त्यांची जस्टिफिकेशन्स... असं होतं." ती ठामपणे, जशी काही तीच त्या नाटकातल्या जोड्यांपैकी एक होती अशाठामपणे, म्हणाली.

"हं. एनीवे, कुठे जायचंय आता? भूक लागलीये?"

"एवढी नाही."

"मग?"

थोडा वेळ ते दोघे तिथेच उभे राहिले. ऑफिसेस बंद झाल्याने फुटपाथ मोकळे होते.मध्येच कोणीतरी उंच उंच इमारतीतून बाहेर पडायचा. समोर गाडी किंवा टॅक्सी यायची आणित्याला घेऊन वेगाने पुढे जायची. त्याला समुद्रावरून येणारी वा-याची एक झुळूक जाणवली.त्याने तिच्याकडे पाहिले. तिलापण कदाचित तेच जाणवत होते.

"जाऊ या?" त्याने विचारले.

"हं." तिने चालायला सुरुवातपण केली होती.

काहीच न बोलता चालत ते समुद्रापाशी आले. वारा वाढला होता. पिवळ्या उजेडात पसरलेलारस्ता, वेगात जाणा-या गाड्या, आणि दूरच्या किना-यावर दिसणारे शहराचे दिवे. प्रकाशाचेअसंख्य चौकोन, इमारतींचे साईनबोर्ड्सआणि ह्या सगळ्या दिसण्यापाठी उमटत असलेला लाटांचा संथ पण सतत आवाज. इथे येऊन एखाद्यालावाटेल की या शहरातले आयुष्यही या रस्त्यासारखे उलगडून पसरलेले आहे, इथल्या माणसांना त्या दूरवरच्या आकर्षक प्रकाशाच्या ठिपक्यांचीस्वप्ने पडताहेत आणि त्यांच्या जगण्याच्या लाटांचा आवाज, संथ पण सतत... पण अंग सैलावणारा हा वारा ह्या एवढ्याचजागेत आहे. बाकी कुठे गेले की दरडावणारी, दाबू पाहणारी गर्दी आहे. पुढे पुढे जाऊ पाहणार्‍या आणि त्यासाठी बाकीच्यांनामागे टाकू पाहणार्‍या गाड्यांचे हॉर्न आहेत. पळत पळत रिक्षा, बस, लोकल, नोकरी पकडणारी माणसे आहेत.आणि त्यांच्या जगण्याची लाट सगळ्यावर धडक मारते आहे. सगळे निवांत क्षण त्या कोलाहलानेविस्कटून निपटून टाकले आहेत. हा आत्ता इथे फक्त थोडा वेळ असा आहे, काळजाशी उरून राहणारा.

"किती वेगळं वाटतं ना?" ती बाकीच्या लोकांपासून थोड्या दूर एका जागी थांबत म्हणाली. "बसू या इथे?"

"हं," त्याने हाताने थोडी जागा साफ केली आणि हात गुडघ्यांभोवती गुंफून तो समोरपाहत बसला. ती काही बोलायची तो वाट पाहत होता, पण त्याच वेळी तिने काहीच बोलू नये असे त्याला वाटत होते.बस्स, इथे बसून मनावर जमलेलेसारे काही या लाटांच्या अंधारात, त्यांच्यावर तरंगणार्‍या प्रकाशाच्या आभासात सोडून द्यावे आणि मोकळे मोकळे होतजावे असे त्याला वाटले. ती काही बोलली नाही. त्याला स्वतःभोवती एक स्तब्ध आवरण बनतेआहे असे जाणवले आणि संध्याकाळपासून आलेली दिशाहीन जाणीव जाऊन एखाद्या संथ सुरावटीसारखेत्याला वाटू लागले. ही अशी वेळ, एखादी वेळ अशी येते ना, जिथे सारे असणे एकमेकाशी जुळून आल्यासारखे वाटते. जसे काही, जे घडत होते ते इथे या कशांत मिटून जाण्यासाठीच. जिथेपोचायचे त्या जागेशी पोचल्याचे फसवे सुख वाटू लागते. ज्या निवांत जाणिवेसाठी सारा खटाटोप, सारी काहिली सुरू आहे ती जाणीव आता आपल्याभोवती पसरलीआहे. तिच्यात विरघळत जावे, तिच्यात मिसळून जावे.

त्याने तिच्याकडे पाहिले. तीपण समोर कुठेतरी बघत बसलेली. त्याला वाटले की तिच्याखांद्यावर डोके टेकवावे, तिने अल्लद केसांतून हात फिरवावा, मग हा मागचा मंद प्रकाश जवळ जवळ येत जावा आणि सारे त्यात संपून जावे.

त्याला वाटले की ठेवावेच तिच्या खांद्यावर डोके. ती कोण आहे, तो कोण आहे याचा इथे काहीही संबंध नाही. पुढे तिच्याशरीराशीही त्याला घेणेदेणे नाही. हा फक्त इथल्या क्षणांचा हिशेब आहे. ह्यात कुठला वायदानाही.

पण तिला हे समजेल कशावरून? कदाचित ती एकदम उठून निघून जाईल. तिच्या लेखी याचा अर्थ काहीही होऊ शकेल.

नाही तर मग ती काय झालं हे विचारात बसेल. ती उगाच समजावायला वगैरे लागेल. आणितिला समजावताना ज्या नितळ संवेदनेसाठी ती आत्ता हवीहवीशी वाटते आहे ती सारी एकदम अदृश्यहोऊन जाईल.

तो नुसताच बसून राहिला आणि तीही, तिच्यातच हरवून गेलेली. तिच्या केसांच्या बटा उडत होत्या आणि तिच्या पापण्यांच्याकडांशी ओलसर प्रकाश चमचमत असलेला. काहीही बोलून तिथला मौनाचा तोल तोडावा असे त्यालावाटेना.

थोड्या वेळाने एक कपल त्यांच्या जवळ तसे जवळच येऊन बसले. कॉलेजमधले किंवा नुकतेचकॉलेज संपवलेले असावेत. त्याचा हात तिच्या खांद्यावर होता. आणि तिने मान टेकवलेली त्याच्याखांद्यावर. त्याचा हात तिच्या खांद्यावर हलकेच फिरत होता, मध्येच तो तिला अजून जवळ ओढत होता. तो त्यांच्याकडे बघतोयहे तिलाही जाणवले आणि तिनेपण त्यांच्याकडे पाहि्ले. मग ती त्याच्याकडे बघून हसली. तोहीहसला.

"तूही ब-याचदा आला असशील ना इथे?"

"हो. पण असं नाही."

"अरे, एकदम इतका डिफेन्सीव का होतोयेस? चिल."

"मी येतो जेव्हापण, तेव्हा चौपाटीला बसतो. पण आता ब-याच दिवसात गेलो नाहीये. वीकेंड्सना जावसं वाटतनाही. इतकी गर्दी... आणि असे पी.डी.ए. करणारे."

"तू नाही केलंयस कधी तुझ्या गर्लफ्रेंडला असं किस?" ती त्यांच्या बाजूच्या कपलकडे बघत म्हणाली. ते दोघे किसकरत होते. त्याचे हात तिला आवेगाने जवळ ओढत होते आणि तिचेही हात त्याच्या पाठीवर. पणएकमेकांच्या बाजूला बसलेले असल्याने त्यांना ते अडचणीचे होत होते. मध्येच तो मुलगाएखादी चोरटी नजर जवळपास टाकायचा. आणि मग परत तिच्या ओठात गुंतून जायचा.

"बोल ना."

त्याने नाही अशी मान हलवली आणि एकदम मान खाली घालत चेहर्‍यावरचे ओशाळवाणे होकारार्थीहसणे लपवले.

***

रजनीबरोबर आलोय आपण इथे. कॉलेजच्या दुसर्‍या वर्षातली गोष्ट. म्हणजे तेव्हासहजच तिच्याबरोबर बोलणे, फिरणे वाढले होते. खरेतर त्यांचा ग्रुपच होता. पण त्याला त्या सगळ्यांनी सगळेमिळून करण्याचा कंटाळा यायचा आणि मग त्याला कुठेही न्यायचे असेल तर रजनी पुढाकार घ्यायची.

आता तिचा चेहराही आठवत नाही इतका नीट, आठवते ते फक्त तिचे सडपातळ शरीर आणि तिचा आवाज. तेव्हाआपल्या वाढदिवसाला तिने सी.डी गिफ्ट केलेली एक अन्‌ सोबत एक पत्र. काही सांगणारे आणिबाकी बरेच काही न सांगता समजून घे असे.

काय समजणार होतो आपण तिला. त्या वेळी गर्लफ्रेंड म्हणजे काय हे कळतही नव्हते.पण एकदा तिचा प्रपोज एक्सेप्ट केल्यावर तिच्या शरीराला स्पर्शण्याचा हक्क आहे एवढेकळले होतं. ते पाहतच होतो आपण आसपास.

आणि इथेच पहिल्यांदा तिला कीस केले...हा...हा...कीस... तिच्या ओठांवर घाबरतठेवलेले ओठ. आणि तिच्या ओठात काहीच नाही, फक्त मूक सहमती. एखाद्या चामडी बाहुलीसारखी ती काही न नाकारता बसलेली सोबत, आणि आपण तिथे होईल तेवढे तिला चाचपडू पाहणारे.

त्याला एकदम आपणच तो शेजारचा मुलगा आहोत असे वाटले आणि आजूबाजूच्या कित्येकनजरा पाहताहेत आपल्याला. आणि आपण तिचे गाल, ओठ, छाती मिळेल त्या सगळ्याला ओरबाडतोय.

तो त्या आठवणींना ढकलू लागला. आणि त्या आठवणी ढकलताना त्याला एकदम सरिता आठवली.तसा क्रमच आहे. रजनी... आणि सरिता.

सरिता नसती तर आपण रजनीलाच लोंबकळत राहिलो असतो. सरितामुळे कळले की रजनी कानकोय आपल्याला. आणि मग एक दिवस आपण तोडून टाकले सगळे. तेव्हा कॉलेजही संपत आलेले. त्यामुळेसोपे झाले सगळे. पण मग सरिता आत्ता का नाही? ‘आय वॉन्ट यू फॉर द वे यू टच माय ब्रेस्ट्स’ म्हणणारी सरिता. आणि मग एकदम एक दिवस ‘तुला फक्त शरीर हवंय माझं. मायब्रेस्ट्स, माय वजायना. यू नेवर सी ए वुमन बिहाईंड इट’ असं म्हणून परकी होत गेलेली. आपल्याला ती परकी होत गेल्याचे तेव्हा काही वाटलेचनाही. तसेही तिच्या शरीरात अनाकलनीय डंख उरलेच नव्हते.

या. इट वॉज सो प्लेन ऍण्ड स्ट्रेट. सेक्सने सुरू होणारे नाते टिकणारच नाही. शरीराचे गूढदडवून ठेवणे हाच नाते लांबवायचा हमखास उपाय आहे. आणि ते गूढ उकलण्याआधी लग्न करा. म्हणजेनंतर शरीरांच्या इतकीच एकमेकांच्या असण्याची, बोलण्याची, वावरण्याची सवय पाडून घ्या. आणि नवीन काही घडणे अशक्य करा.

परत सरिता. तिचे त्याला खेचणारे हात. तिचे सित्कारणारे ओठ. तिच्या अर्धवट उघड्याडोळ्यातली नशा, आणि मग त्या नशेचे शरीरभरपसरत जाणारे गारूड.

सरिताच्या आठवणीने त्याला अंगावर एखादी तर्रार नशा यावी तसे झाले. शरीरातल्यावाढत्या धगीची खूण लपवायला त्याने पायांची हालचाल केली. मग एकदम त्याला जाणवले की सरिताचीआठवण यायच्या आधी तो अंगात सळसळणा-या त्या बेलगाम धगीलाच निपटू पाहत होता. आणि सरिताचीआठवण येताक्षणी आता फक्त तिच्या अंगात आपल्या अंगातली आग जिरवत जावी असे वाटतेय.

"चलू या?" रियाच्या आवाजाने त्याने तिच्याकडे बघितलं. ती उठून उभी राहत होती. तोपण झटकनउभा राहिला.

"कसला विचार करत होतास? का मिस करतोयस कोणाला?" रिया म्हणाली.

"नाही. बस. असंच. तू तरी कुठे काय बोलत होतीस? आपल्यातच हरवून बसलेलीस."

"हं. त्या नाटकाने उगाच काही काही आठवत राहिलं." ती बोलली आणि मगएकदम हे न ठरवता बोललो असा तिचा चेहरा.

"यू हॅड वेरी पेनफुल ब्रेक‍प?"त्याने विचारलं आणि मग एकदम त्याला वाटलं की उगाचविचारलं. असं काहीसं असणार हे उघडच होतं.

"हम्म. आणि जवळपास अशीच स्टोरी. फक्त त्याच्या बाजूने."

"हं."

"आणि मग भांडणं. आणि इतकी सवय झालेली मला त्याची की त्याच्यामुळे मलाहर्ट होतंय हे कळूनही मी बरं वाटायला त्याच्याकडेच जायची."

"मग त्याने कधी असं म्हटलं नाही तुला की, आता काही नाही तरी का येतेस? का तुम्ही ’वी विल रिमेन गुड फ्रेंड्स’ असलं काहीठरवलं होतं?' त्याने खोचून विचारलं.

एकदम काही जिव्हारी लागावं तसा तिचा चेहरा झाला. "माझीच चूक होती ना. पणमी अ‍ॅडीक्ट होते यार जशी काही. एखादा तास जरी त्याचा फोन-मेसेज आला नाही की मीएकदम त्याला शोधायला लागायचे. कदाचित ते फार सफोकेटींग झालं का त्याला? आणि ठाऊक आहे, मी त्याला नेहमी म्हणायचे की असं कोणी तुटून पडतनाही. आपण बरोबर चालायला लागतो. आणि तो म्हणायचा की नाही. काही जण नाही जात पुढे. तेघडून गेलेल्याच्या सावलीत अडकून पडतात. त्याच गडद-अंधार्‍या रंगांची त्यांना सवयहोते आणि त्यांना नवं कोणी दिसतच नाही. आणि बघ काय झालं? तो निघून गेला आणि मी तशीच अडकून पडलीये. एवढ्या-तेवढ्यानेतो आठवतो. आज तिथे नाटकात आपल्यापुढे एक कपल बसलेलं. आणि जेव्हा-केव्हा ते बोलायचेतेव्हा तो सहज तिच्या केसात हात फिरवत रहायचा. बस. तेवढ्याने सगळं ट्रिगर झालं. आणिमग नाटकातला एक एक संवाद मला मी आधी रीहर्स केल्यासारखा वाटला. आणि ब्रेक-अपनंतरतो इतका नॉर्मल झाला. मला समजवायचा. आणि मग मी रडायला लागले की जवळ घ्यायचा. आणिमग..."

ती बोललीच नाही मध्ये काही वेळ. आणि चालायची थांबून एका जागी उभी राहिली.

"का फक्त साला माझी मजा घेत होता? रिलेशनच्या नावाने दुसरी आणि मीपण... कुत्ते होतेयार लडके बस." ती एकदम सगळ्यावर एक खिन्न हसली. त्याला वाटले की आपणही असेचएक कुत्ते. मिळेल ती, दिसेल ती बाई हुंगत जाणारे.

"एकदा अशीच त्याच्या घरी थांबलेले रात्री. सकाळी जाग आली. खिडकीतूनप्रकाश येत होता. मी खिडकी उघडली. बाहेर नवा दिवस, फ्रेश दिसणारी दुनिया. मग मला जाणवलं की रेटा देऊनजायला हवं पुढे. मग तशीच त्याला काही न सांगता तिथून निघाले. त्याला फोन केला नाहीआणि त्याचा फोन घेतलाही नाही. डीलीट मारलं. पण मध्येच कुठेतरी सगळं परत तिथेच जाऊनपोचतं यार. आय ऍम जस्ट स्टक. डॅम स्टक."

आणि ती एकदम त्याच्याकडे पाठ फिरवून चालायला लागली. ती रडतीये हे लक्षातआल्यावर तो झपाट्याने तिच्या पाठी गेला. त्याला काय बोलावे हे कळेना. मग तो उगाचहलकेच तिच्या खांद्यावर थोपटत राहिला. एकदम तिने त्याला मिठी मारली आणि तीमुसमुसून रडायला लागली. त्यानेही हलकेच तिच्या पाठीवरून खांद्यावर हात ठेवला आणिदुसर्‍या हाताने तिच्या डोक्याच्या मागे थोपटत राहिला.

तिच्या शरीराचे चढ-उतार आता त्याला स्पष्ट जाणवत होते. आणि तिच्या डीओचावास त्याला लपेटून जात होता. त्याला त्याच्या शरीरात येणारी हलकी, मंद ऊब जाणवू लागली. तिच्या मानेची नितळ त्वचा, तिच्या पाठीवर असलेल्या हाताला जाणवणारी तिच्याब्राची पट्टी, त्याच्या छातीशी तिचाउष्ण श्वास आणि तिच्या नाकाची सरळ रेष आणि शेंडा. त्याने नकळत तिला अजून थोडे जवळओढले.

थोड्याच वेळात ती शांत झाली. मग तिने अलगद त्याच्याभोवतीचे आपले हात काढूनघेतले. पर्समधून टिश्यू पेपर काढून आपला चेहरा पुसला. थोडा वेळ ते तसेच चालतराहिले, मागचे क्षण भासवाटण्यासारखे होईपर्यंत.

"जेवायचा काय प्लान आहे?" तिने विचारले.

"तू सांग."

"माझ्या घरी ऑर्डर करू या काहीतरी. चालेल? तू अगदी लेट निघालास तरी तुला ऑटो मिळेल आणि रात्रीतुला हार्डली वीस मिनिट्स लागतील घरी पोचायला."

"ठीके."

"आणि आत्ता घरी कसं जायचंय?"

"टॅक्सी करू या इथूनच."

"हं."

तिने हात करून टॅक्सी थांबवली. जवळपास १०.३० होत आलेले. समुद्राजवळ गर्दीतेवढीच होती, पण आता पोराबाळांसहआलेले लोक जास्त होते. त्यांच्या आवाजात, रडण्या-हसण्या-खिदळण्यात मागची संथ सतत लाट ऐकू येत नव्हती. त्याने टॅक्सीतबसण्याआधी सहज ते जिथे बसलेले तिथे पाहिले. त्यांच्या बाजूचे कपल तिथे नव्हते, पण त्यांच्या जरा बाजूला आता अजून एक कपल आले होतेआणि तेही असेच एकमेकांत गुरफटले होते. तो स्वतःशीच हसला आणि त्याने टॅक्सीत बसतदार लावून घेतले.

***

हळूहळू समुद्र, त्याच्याजवळ त्याला काही वेळ सापडलेले स्तब्धतेचे आवरण, हे सारे मागे पडत गेले. मग त्याने खिडकीतून बाहेर बघणेथांबवले. तिच्याकडे पाहिले तेव्हा ती गाणी ऐकत होती. रस्त्याच्या दिव्यांचा प्रकाशकाचेतून कोन बदलत तिच्या चेहर्‍यावर येत होता. ती खिडकीवर डोके टेकवून, रेलून बसली होती आणि तिचे ओठ, कदाचित ती ऐकत होती ते, गाणे गुणगुणत होते. तिच्या शर्टाच्या बटणांच्या मधल्याकडांतून तिचे सपाटसे पोट दिसत होते. त्याची नजर आपसूक तिच्या छातीकडे गेली. मग त्यालाएकदम वाटले की आपण एखाद्या रिफ्लेक्ससारखे असे कुठल्याही बाईकडे पाहतो, एखादे नवे पुस्तक पाठून-पुढून न्याहाळून बघावे तसे. पणतरीही त्याने तिच्या छातीवरची नजर काढली नाही. तिचा शर्ट तिथे जवळपास फिट बसला होता.मग त्याचे डोळे तिच्या छातीवरून तिच्या शर्टाची कड, तिच्या मांड्या असे फिरत गेले. मग त्याने परत तिच्याचेहर्‍याकडे बघितले.

"ती इतकी काही वाईट दिसत नाही."

त्याला त्याच्या आत एक उग्र कल्लोळ उठतो आहे असे जाणवू लागले. तिच्या आणि त्याच्यातलेअंतर विरघळत जावे आणि तिच्या देहाच्या उभारांना स्पर्शावे... मगाशी कुठेतरी मागे पडलेलीसरिताची आठवण त्याला परत बोचू लागली. तिच्या शरीराची, त्यांनी एकमेकांना केलेल्या ऊष्ण धुंद स्पर्शाची, तिच्या वेडावून जाणा-या किसिंगची, उन्मादाच्या क्षणी तिचे मिटले डोळे आणि उसासणार्‍या ओठांचीचित्रे... आणि त्या क्षणाच्या जर्द-जांभळ्या कैफाची तहान त्याला परत जाणवली.

पहिल्यांदा केव्हा घडलं आपल्यात काही?

***

त्या दिवशी सरिताच्या घरी. आपण नोट्स द्यायला गेलेलो आणि एका बेसावध क्षणी एकदमसरिताने ओठांवर टेकलेले ओठ. एकमेकांत भिनत जाणारे ओठ. आणि मग मिटले नशीले डोळे. आणिमग तिचे उलगडत जाणे, तिच्या शरीराची किंचितशाही स्पर्शाने होणारी थरथर. तिचे आपले डोके तिच्या छातीशीगच्च दाबून धरणे. आणि मग तिचे शेवटच्या क्षणापर्यंत एका लयीत उसासत राहणे.

त्याला जाणवले की आपले अंग आत्ताही तिथे असल्यासारखे पेटतेय. तिचे दात कानाच्यापाळीवर अजून... त्याने एकदम पाय अजून जवळ घेतले आणि दूर समुद्राकडे पाहून तो ह्या आठवणीदूर लोटायचा दुबळा प्रयत्न करू लागला. पण त्याला परत त्या लोटांमध्येच जायचे होते.

सरिता. आणि तिनेच कसलीही शाश्वती मागितली नव्हती. तिने त्याआधीही फक्त शरीराचीगरज म्हणून रिलेशन ठेवले होते.

तिने पहिल्यांदा आपल्यातही सारे जागवले. का आपल्यात होतेच, फक्त आपल्याला ते व्यक्त करायचा धीर दिला.

त्याला सरिता आठवत राहिली, तिचे त्याच्या शरीरभर फिरणारे ओठ, तिची बोटे, तिची दंडात रुतत जाणारी नखे, तिच्या पायांची त्याच्या कमरेभोवतीची मिठी, त्याचे केस विस्कटून टाकणारे तिचे हात, तिच्या स्तनांना कुरवाळणारे, दाबणारे त्याचे हात, एखादा लाव्हा फुटावा तसा येणारा तो क्षण आणि मग तिचेएक पाय आपल्यावर टाकून नुसतेच पडून राहणे.

संध्याकाळी आलेली निरर्थकतेची वावटळ आता कुठेच नव्हती. सरिताच्या आठवणींनी त्यालाशरीराला फुटणारे धुमारे जाणवत होते. पुढचे-मागचे क्षण कवटाळून बसण्याला काहीच अर्थनसतो. आपल्या आत एक एक खरीखुरी जाणीव उमलत असते. तिला प्रतिसाद देत जाणे एवढेच करायचेआहे. जसे आत्ता आपण फक्त एक नर म्हणून शिल्लक उरलोय. आणि ती सारी धग प्रतिसाद देणार्‍यामादीत जिरवत जावी आणि कोसळणार्‍या सुखाच्या क्षणांवर सारे नेऊन ठेवावे. आपण आपल्याभोवतीबनवून ठेवलेल्या आणि मग आपल्यालाच डाचणार्‍या सार्‍या जाळ्याला तोडणारी एवढी एकच अस्सलटोकदार जाणीव आहे आपल्याकडे. मनाच्या फसव्या वास्तवाला चिरडून चेचून उरणारे निखळ शारीरसुख. आपल्या अंगांगात असलेली आदिम पाशवी जाणीव, सुखाचे क्षण शोधत जाणारे जगणे आणि संवेदनांच्या तृप्तीच्यातलम आनंदाचे बहर भोगत येणार्‍या क्षणाला येणार्‍या क्षणांवर सोडत जाणे...

एकदम त्याचा मोबाईल व्हायब्रेट झाला. अनयाचा फोन होता. तो व्हायब्रेट होणार्‍याफोनकडे बघत राहिला. आपली एक गर्लफ्रेंड आहे आणि असे ठिसूळ नियम आहेत की तिला वेळ दिलापाहिजे, तिचे हवे-नको पाहिले पाहिजे, तिचा फोन कधीही घेतला पाहिजे आणि ग्वाही देत राहिली पाहिजेआपल्या तीव्र भावनांची. तिच्यासाठी एक खोटे चकचकीत आवरण घालून ठेवले पाहिजे स्वतःवरआणि तिचे आवरण जपले पाहिजे. आणि कधीतरी नाव नसलेले पण जाणवणारे नाते आता फक्त एक शोपीसआहे हे तिने किंवा त्याने डोळे उघडून पाहणे टाळले पाहिजे.

मगाशी हवीहवीशी वाटणारी संवेदनांची जहरी तहान आता कुठेच नव्हती. आता फक्त आपणजे करायला हवे आहे त्यापासून भरकटतो आहोत आणि पुढे जाऊन एक निषिद्ध रेष ओलांडून गेल्याचाजुर्माना आपण भरणार आहोत. या सार्‍या मंद, सुखद वेळेचा सूड घेणारे बोचरे प्रश्न, आपण ज्यांना आपले मानून ठेवले आहे ती माणसे विचारणारआहेत आणि आपण अडकणार आहोत आपल्या क्षणिक सुखाशी राखलेल्या इमानात आणि नात्यांच्या दाट, सुरक्षित पण कंटाळवाण्या जगात.

त्याने फोन कट केला. मग झरझर आपण मिटिंगमध्ये बिझी असल्याचा मेसेज त्याने टाईपकेला. मग एकदम त्याने फोन खिशात टाकला, एक लांब निश्वास टाकून तो अपराधी भावना मनात खोल कुठेतरी दडवत राहिला. आपण असेचबसलो तर कदाचित आपण हेच आठवत बसू म्हणून त्याने एकदम बघण्याचा कोन बदलून रियाकडे पाहिले.ती त्याच्याकडेच पाहत होती, आरपार सारे समजलेली नजर.

"का घेतला नाहीस फोन?"

"नव्हतं बोलायचं."

"मग हे सांगायचस तिला."

"तिला नसतं कळलं. उगाच प्रश्न विचारत राहिली असती." तो थोडा चिडचिडाहोत म्हणाला.

"ओह..." तिची उपरोधिक शांतता. आणि त्या शांततेत त्याला जाणवणारे तिचेटोकदार प्रश्न. तिचे, अनयाचे, त्याचे स्वतःचेच.

तू असा कुठल्याही मुलीसोबत फिरू शकत नाहीस. यू हॅव गर्लफ्रेंड. तुझ्या बाईविषयकसार्‍या गरजांचे एकच उत्तर...

हट. तिला आहेत मित्र...

पण ती अशी एकट्या मित्राबरोबर फिरत नसते.

शी इज जस्ट युअर गिल्ट. तुला स्वत:हून तिला सोडून जायचे नाहीये. तिला जे आहे ते कसे आहे ते सांगण्याचीहिंमत नाही तुझ्यात. आणि तिची सवय तोडण्याचीही. तू फक्त लोंबकळतो आहेस आणि मध्येमध्येतिच्या शरीराला, तिच्या सोबत असण्याला तुझ्यागरजेशी जोडतो आहेस. तुला तीच हवीये असे नाही.

"डू यू लव हर?"रियाने एकदम विचारले.

"नाही." त्याचे आपोआप आलेले उत्तर. "म्हणजे काहीच नाही असंनाही." आधीच्या उत्तराला त्याने जोडलेली सफाई.

"पण मग..."

"सवय झालीये मला तिची." तिचा प्रश्न अर्धवट ठेवत तो एकदम म्हणाला, "आणि मला ठाऊक नाही की मग परत एकटं राहणं मला जमेल कानाही. मग परत कोणीतरी शोधा. एकमेकांना ओळखण्याची नवलाई संपली की परत तोच सवयीचाबुरखा पांघरा. आय डोन्ट वॉन्ट टू गो थ्रू दॅट ऑल."

"आणि म्हणून तू प्रिटेंड करतोयेस."

"हो. पण ढोंग करणं जमतंय मला. तिला खरं सांगून तिला दुखावणं, स्वतःला झालेली तिची सवय मोडणं, नवीन काही जोडणं, तिला दुखावलं ह्याची गिल्ट हे नाही जमणार मला."

"पण ती तर नुसती खेळवली जातीये."

"वॉट डू यू मीन खेळवली जातीये?" दुखावल्या आवाजात तो म्हणाला. "आय डोन्ट लव हरडजन्ट मीन देअर आर नो इमोशन्स इन मी. शी इज फोकस्ड ऑन हर वर्क ऍन्ड शी नीड्स मी. ऍन्ड आय डू एवरीथिंग दॅट ए कमिटेड मॅन विल डू. खरं काय आहे हे जाणून घेणं तिची गरज नाहीये आणि म्हणून मी तिला सांगतनाहीये एवढंच."

रिया काहीच बोलली नाही. पण त्या ताणलेल्या रबरी शांततेत त्याला स्वतःचेउसने अवसान विरघळताना जाणवत होते.

अशी सगळी सोंगफेकून दिली तर आतला रिकामा चेहरा माझा मलाही ओळखू येणार नाही. अशा कित्येक गोष्टीमी करतोय जिथे मी ढोंग करतोय. नोकरीत मजा येण्याचे ढोंग, आई-बापांवर खूप प्रेम असण्याचे ढोंग. खरेतर हे नाहीकेले तर काय ही भिती, किंवा न केल्याने दुसरे माणूस कोसळेल ही पोकळ भीती आणि अपराधी भावना म्हणूनकरतोय. ते फेकण्याची हिंमत नाही म्हणून नाही, तर फेकले तर पांघरायला आपले असे काहीच नाही म्हणून. हेढोंग हे आपल्यात आपले असे काही नसण्याच्या रिकामेपणाची किंमत आहे.

आणि आत्ता इथे का आलो हे विचारशील तर आय एक्स्पेक्टेड दॅट आय विल गेट चान्सटू फक यू.मला एखाद्या मुलीबद्दल अगदी मुळाशी काय वाटते तरहेच. आणि हेच... बाकी सार्‍या नाजूक वेळांचा, जीवघेण्या ओढीचा शेवट ह्या एकाच जाणिवेत. आधी तिच्याआपल्या शब्दांशी जुळून येणार्‍या शब्दांत, मग तिच्या आपल्याभोवती हव्याहव्याशा वाटणार्‍याअस्तित्वात, आणि मग त्याअस्तित्वाच्या मुळाशी असणार्‍या तिच्या शरीरात. नाही... तिच्या शरीरात. तेवढेच... तेवढेच.

तो एकदम उठून खिडकीच्या ग्रीलवर डोके टेकवून उभा राहिला. त्याला रडायला येतनव्हते, पण ते आत साचूनराहिलेले त्याच्या जाणिवेचे प्रतिबिंब कोणीतरी पाहावे, आणि त्या हिडीस प्रतिबिंबापाठी हरवलेले त्याचे तुकडेत्याला गोळा करून द्यावेत.

थोड्या वेळाने त्याला त्याच्या मनगटावर रियाच्या हाताची बोटे जाणवली, आणि त्याच्या दंडाशी तिचे केस. पण त्याच्या खालीझुकलेल्या डोळ्यांच्या कोपर्‍यातून दिसणारी तिची कोरीव नखे, भुरभुरणारे केस, टोकदार लांबसडक बोटे यांपेक्षा तिची त्याच्यानिरर्थाच्या पोकळीतल्या घुसमटीला असलेली मुकी साथ त्याला जाणवली. आणि एवढा वेळथांबून राहिलेले पाणी एकदम त्याच्या डोळ्यांशी आले.

***

रियाने समोरच्या प्लेट्स, पिशव्या, चमचे सारे उचलून सिंकमध्येनेऊन ठेवले.

"चांगलं होतं ना जेवण? ती ग्रेव्ही छान बनवतात ते." ती परत रुममध्ये येत म्हणाली. मगाशी खिडकीशीआलेले स्तब्ध हळवे क्षण, त्यांचे पुसट अस्तित्व त्याला अजून जाणवत होते. आणि आता तिच्यात आणि आपल्यातकाहीतरी उमलते आहे, आणि न बोलताही आपण इथे आहोत ते त्या बांधून ठेवणार्‍या जाणिवेनेच.

"फोन नाही आला अनयाचा?"

"मेसेज आलाय. तिच्या ऑफीसमधल्या एका मैत्रिणीकडे हाउसवार्मिंगची पार्टीआहे. आणि उद्या सुट्टी आहे त्यामुळे ती तिथेच थांबणार आहे. सो वी कान्ट टॉक टुनाईट."

रिया काहीच बोलली नाही. आणि परत त्याला त्या शब्दहीन वेळेच्या आत जन्मघेणारे आकर्षण जाणवू लागले. भावनांची, नात्यांची कसलीही मुळे नसलेले, केवळ एकमेकांचे सोबती बनलेल्या स्त्रीपुरुषांचे आकर्षण. एकमेकांच्याएकटेपणाशी जुळून आलेले, आणि त्यामुळे पुढच्या कसल्याही आकाराची शाश्वती न मागणारे. तिच्या मगाशीअनुभवलेल्या स्पर्शात. त्याच्या शेजारी, निकट जाणवलेल्या तिच्या अस्तित्वात.

पण हेही काही नवीन नाही. थोडेफार तपशील सोडले तर ही तीच जुनीच गोष्ट आहे. आणितुला पार माहीत असलेली. यू हॅव टू लीव नाऊ. शक्यतांची जाळी फेकून मग तूच त्यात अडकण्यापेक्षा तू चल आता इथून.

थांब.

चल.

थांब, काही होणार नाहीयेतसं...

चल, तुला तेच हवंय...

थांब, चल, थांब... चल, चल...

"गाणी लावू?" त्याच्या लपलेल्या ओढताणीला छेदणारा तिचा प्रश्न.

"साडेबारा," आपल्या हरवलेपणातून बाहेर येत त्याने घड्याळाकडे बघत म्हटले.

"जाशील रे. रात्रभर मिळतात रिक्षा." तिचा खास लाडीक आवाज आणि तोतिथेच, जावे का न जावे ह्याद्वंद्वात शेवटी न जायच्या निर्णयावर पोचलेला, आधीच ठरल्यासारखा.

"आय विल चेन्ज ऍन्ड कम." ती त्याचे तिथे थांबणे गृहित धरून गेली.

आता हे मधले रिकामे क्षण. आणि त्याच वेळी ’या वेळी आपण इथे असायला नकोहोतं’ ही बोच. पण मग कुठे असायला हवं होतं? हरवलेपण जिथे जाऊ तिथे आहेच. तो कोपरा तर गवसलेलानाहीच आपल्याला. जिथे जे आहे ते सारं हवं तसं आहे.

तरीपण इथे नको. ती का थांबवते आहे आपल्याला? तिला फक्त एक टेकू हवा असतो, आणि आपण तो दिला की ती परत तिच्या वाटेवर भिरभिरायलामोकळी. आपण तो काय द्यायचा? आणि अनयाचं काय? यू आर चीटींग ऑन हर.

इट्स नॉट चीटींग. अनलेस आय फक हर...

तू तरी उगाच का थांबला आहेस इथे? तुला शक्यतांची सारी भाकिते उधळून कधीतरी ती बोलावेल त्या वेड्या क्षणाचीअपेक्षा आहेच ना?

आहे का नाही?

"कुठे हरवून जातोस रे एकदम?" ती खुर्चीवर बसत म्हणाली.

"हम्म. असंच." तो तिच्या पाठमोर्‍या आकृतीकडे बघत म्हणाला. तिनेशॉर्ट घातली होती. तिच्या गुळगुळीत मांड्या, किंचित मांसल पोटर्‍या, वर टी-शर्ट...

"सांग ना, काय ऐकायचं आहे?"

"काहीही. पण लाऊड नको."

"सो यू वॉन्ट समथिंग रोमँन्टिक" ती एकदम त्याच्याकडे वळून म्हणाली.

"नो. मीन्स आय डोन्ट वॉन्ट एनिथिंग लाऊड."

"ओके बाबा. जैसी आपकी मर्जी."

तिने गाणी लावली. "घन घम घम करे..."

गाणी लावून ती बेडवर येऊन बसली. काही वेळ दोघे फक्त ते गाणे ऐकत होते. तेगाणे संपून नवे लागण्याच्या मधल्या वेळेत ती म्हणाली, "थँक्स. आज संध्याकाळी माझा मूड खूप खराब होता. आय वुड हॅव गॉट मॅड इफ आय वुड हॅवरिमेन्ड अलोन."

"कम ऑन. इवन आय हॅड गुड टाईम. तू असं काही बोललीस की एम्बरेस व्हायला होतं. इट्स ओके."

ती हसली. आणि मग परत गाणे. थोड्याच वेळात पुढचे गाणे लागले. त्याला शब्दअधून-मधून कळत होते. पण तो वेगाने ओढला जात होता तिच्या बाजूला असण्याने त्याच्याआत घुमू लागलेल्या धुनीत. तिच्या देहाने झंकारलेली त्याच्यातली देहधून. ती डोळे मिटूनपडलेली बेडवर. तिच्या पायांची बोटे त्याच्या मांड्याना स्पर्शणारी. कळत किंवा नकळत.

त्याला एकदम वाटले की तिच्या त्या गोर्‍या, नितळ पोटर्‍यांवर हात फिरवावा. तिच्या मांड्यांच्या गोलाईवरथांबलेली तिची शॉर्ट. आणि तिच्या कडांच्या आत जाणवणारी, बोलावणारी हाक.

आणि मग काय? अधांतराचे चार उन्मुक्त क्षण, आणि मग त्या क्षणांना चौकटीत बसवायची धडपड. किंवा जे घडलेय त्याला आपल्या अपरिहार्यतेचेपरिमाण द्यायचा प्रयत्न.

त्याला एकदम तिथून पळून जावेसे वाटले.

काय आहे या उघड्या पोटर्‍यांत, किंवा अगदी तिच्या मांसल मांड्यांत किवा तिच्या स्तनांच्या तरारलेल्या बोंडांत? तिच्या शरीराला अशी कोणती चव असणारेय जी कुठेच मिळणारनाही. आपण इथे थांबलो आहोत, तो आपल्यात मुरलेला वर्षानुवर्षे वाट पाहणारा अधाशी नर आहे. मादीच्या शरीराचाकवडसाही अधाशीपणे हुंगणारा. आपल्याला मादी हवी आहे फक्त. आणि आपल्याला तिला भोगून निघूनजायचेय. तिच्या या मांड्या, सपाट पोटाच्यामध्ये दडलेली तिच्यातली मादी. हवीये ती आपल्याला. ह्या आत्ताच्यावेळेचा तोच एक शक्य शेवट आहे, ती बोलत नसली तरी ती आपल्यातले सारे तंतू छेडते आहे. स्पर्श न करताही मधले अंतरथरथरते आहे आणि आता न सावरणारी ही धून.

"शुड आय ऑफ द लाईट?"त्याने आपसूक विचारले.

तिने मिटल्या डोळ्यानेच हम्म म्हटले.

त्याने लाईट बंद केला.

तिच्या पायांची बोटे. आणि त्याच्या हातांची बोटे, जाणीवपूर्वक तिच्या पायाशी रेंगाळणारी. लॅपटॉपचानिळसर प्रकाश.

पण या क्षणांचा काय हिशेब ठेवणार आहोत? शरीरांच्या रंध्रारंध्रात घुमणार्‍या आवाजाच्या अटळपरिणतीचे क्षण की जाणीवपूर्वक स्वतःचा तोल पिपासेच्या दरीत ढकलण्याचे क्षण?

ऊठ. ऊठ इथून.

आपण खेळवलो जातोय का फक्त? म्हणजे तिला हे सगळेच कळतेय? आणि आपण चुकलो तरी तिला हवेय आणि नाही तर साळसूदपणे ती परत कधीतरी हा खेळखेळेल. तिच्या शरीराच्या खुणांचा बोलावणारा रस्ता. आणि काहीच माहीत नसल्याचे सोंगपांघरलेली ती.

कदाचित तिच्या लेखी हे असे काहीच नसेल. ती फक्त गाणी ऐकतीये आणि तू तुझ्यावासनेची अपरिहार्यता तिच्या सहजपणाभोवती वेढू पाहतोयेस. आधीही हेच झालेय. सरिताच्याओठांमागे, तिच्या कसलीही पर्वानसणार्‍या बेभान मिठ्यांमागे असलेली ती तुला दिसलीच नव्हती. तुला तिच्याशरीरापलीकडे काहीच नको होते आणि तिला मात्र तुला त्या शरीराच्या पलीकडे न्यायचेहोते. आणि दर वेळी हेच घडतेय. तुला मादी हवीये फक्त. ऊष्ण रसदार ओठांची, भरदार छातीची, तुझ्या तहानेला ओथंबून जाणारा प्रतिसाद देणारी. पणतिच्या पलीकडे तुला जायचे नाहीये.

ऊठ. ऊठ.

काय चुकणार आहे जर आपण आत्ता केवळ तिच्या शरीरासाठी इथे थांबलो? तिला नको असेल तर ती नाही म्हणेल. शी इज नॉट समसिक्स्टीन यीअर्स ओल्ड गर्ल.

तुझी कारणे आहेत ही फक्त. तुला ती हवीये एवढेच आहे. आणि तू फक्त तिनेढळायचा क्षण पाहत थांबला आहेस.

मग? काय चूक आहे त्यात? का ओझी घेऊ मी भावनांची? उघड खुला हिशेब आहे हा शरीराच्या जळत्या तहानेचा. तिच्यावरअर्थाचे कातडे आपण बसवतो ताणून.

पण ही तहान असतेच असे कुठे आहे मुळात? हा तर तू आजवर पाहिलेल्या पॉर्न मूव्हीजचा, नकळत्या वयात तुझ्यात भिनलेल्या जाणिवांचा परिणामआहे? तुला नरमादीह्यांच्यात घडते काय हे ठाऊक आहेच कुठे? स्त्रीच्या शरीराचे आकर्षण आणि मग त्या आकर्षणाच्या तृप्तीचे साधन एवढीचकोणतीही बाई आहे तुझ्या अर्थी. ऊठ. जा.

पण तो तिथेच बसून होता. गीता दत्तचा आवाज... ‘मुझे जा ना कहो मेरी जान...’ आणिनिळसर प्रकाशाच्या विरळ अस्तित्वाने अधोरेखित केलेला स्तब्ध, शांत अंधार. आणि त्या अंधाराच्या एका न दिसणार्‍याटोकाशी थांबून राहिलेले ते क्षण. आणि तोच खुणावणारा रस्ता - ये, ये, अरे ही मदहोशी तर आहे सारंकाही. तू नाही पकडलेस हे तर कुठे ह्या क्षणाची स्मरणे तुझा पाठलाग करतील? ये, झोकून दे, त्या धुनेला झंकारू दे. तुझ्या बोटांना, स्पर्शांना, धगधगत्या लालसेला इथेच येऊन मिटायचे आहे. ये, ये...

ही वासना नाही. ही तर आपल्या वारशात आलेली आदिम हाक आहे. ती आपल्याला तिच्याओठांत, तिच्या त्वचेच्या रसरशीततापल्या स्पर्शात पेरायची आहे. ह्यात गैर, वावगे काय? ह्या अंधाराच्या मंतरल्या क्षणाचा तो एक आणि एकच शेवट आहे. सार्‍या जाणिवांचाकल्लोळ आणि मग तो कल्लोळ विरत जाऊन उरणारी सुखाची जहरी लालस जाणीव.

त्याचे हात तिच्या पोटर्‍यांवर फिरले. तिच्या तोंडातून निघालेला उसासा. आणिमग तिने किंचित पुढे झुकून त्याला ओढले आपल्याकडे. तिच्या डोळ्यांत येणार्‍या अविश्वसनीयक्षणांची बेभान हाक. तिच्या बोटांच्या कडांवर उठणारे स्पर्शांचे बेलगाम वादळ. मग तिच्याओलसर कोमट ओठांत झिणझिणणारे सुख. तिच्या अंगाच्या गंधात मुरत जाणारे श्वास. आणि तृप्तीच्याकडेलोट क्षणाकडे जाणारी वाट.

सरिता, रजनी, अनया... आणि अजून कितीतरी बायका ज्यांच्या शरीराला आपणफक्त कल्पनेत चितारले आहे. ही अजून एक. शरीराची बेगुमान लाट तुला नाचवतीये फक्त. आणित्या पोकळ नशेची वेटोळी तू चढवून घेतोयेस स्वतःभोवती.

अनयाला काय सांगणार आहेस तू? का तिच्यापासून तू हे सगळे घडले नाही असे लपवू शकशील? ही रात्र स्मरणाचे डंख न ठेवता एखाद्या धुक्यासारखी विरतजाईल? का तू परत परत रियाच्याशरीरात दडलेली तुझी भूक शोधत येशील?

प्रश्नांच्या दरडीखाली त्याला एकदम गुदमरल्यासारखे झाले. रियाच्या भोवतीची मिठीसोडून तो एकदम बाजूला झाला.

"गिल्ट?" निळसर अंधारात रियाचा आवाज. पारदर्शी होत त्याच्या मनात डोकावणारा.

त्याचा एक अस्पष्ट हुंकार. आणि मग एकदम बेडवरून उठून शर्ट घालायची धडपड.

"का? डोन्ट यू वॉन्ट इट? मग का सुरुवात केलीस?"

त्याला आता येणारे तिचे पुढचे प्रश्न दिसत होते. मागच्या चार नशील्याक्षणावर तिला कारणांची झूल चढवायची होती. आणि तो काय सांगणार होता? एकमेकांना वेढत जाणारी ती भूक होती फक्त आपली. आपल्यानरमादी असण्याचा आदिम जुना संबंध. का असल्या कारणांच्या मागे असलेला त्याच्यातला बाईलात्याच्या निसटत्या, धुंदल्या सुखाच्या शोधाचे साधन मानणारा चेहरा? दर वेळी तोच खेळ. आधी चेहरा, मग बोलणं, मग केव्हातरी तिच्या असण्याची जडणारी सवय आणि मग केव्हातरी असाच काहीवेडावल्या क्षणाचा साधलेला हिशेब. आणि मग आपण तिच्यातून मोकळे होत जाणे, तिच्या शरीराची लिपी उलगडत जाताना नव्या कोड्याचीतहान. आपल्याला आजूबाजूला बाई हवी आहे फक्त. आणि तिच्या शरीराचे खुणावणारे, भुलवणारे आणि मग अलगद विरत जाणारे कोडे. आणि तिलाह्या जर्द शारीर फेसाळ सुखाला कैद करायचं आहे आयुष्यभराच्या सोबतीत. तिलाएकमेकांना पुरे ओळखत नसताना स्पर्शाच्या, गंधाच्या, त्वचेच्या लालस चवीतून ओळखत जाण्याच्या वाटेला सवयीचा रस्ता करायचा आहे.

"तुला नको होतं तर थांबवलं का नाहीस?" त्याच्याही नकळत त्याचा प्रश्न. आणि मग तिचे नुसतेचपडून राहणे. तिच्या अंगावरची अस्ताव्यस्त चादर, चादरीतून दिसणार्‍या तिच्या स्तनाच्या उभाराच्या कडा, तिच्या गुळगुळीत काखा. त्याच्यात काहीही खळबळनव्हती. मगाशी तिच्या कपड्यांच्या आड लपलेले सारे असे समोर असतानाही तो काही क्षणनिर्विकार बघत राहिला तिच्याकडे. मगाशी त्याच्या आत सळसळणारी वेडी पिपासा आता एकदुबळा मचूळ प्रवाह होऊन कुठेतरी दडली होती.

निघून जावे ह्या सार्‍यातून. नितळ, पारदर्शी होत जावे. आपल्या अवयवांच्या, वासनांच्या पार उरलेल्या आपल्या शांत ऊबदार कोपर्‍यापाशीपोचावे. आणि मग ह्या अंगाशी रुजलेल्या तहानेचे काय? आज आत्ता हे रिकामे क्षण आहेत म्हणून हे सारे थंडपणेदिसत आहे. उद्या कोणाच्यातरी शरीराचा तुकडा दिसेल आणि मग तोच देहभुलीचा जहरी दंश. परतत्याच अंधार्‍या वळणात शोधलेली चतकोर पण उधळती तृप्ती आणि मग फिके फिके होत एकाक्षणी भास वाटणारे सुख. तुझ्या शरीरात हे सारे रुजले आहे, तू जितका उपटशील तितके ते अजून फोफावणार आहे. तुलाफक्त त्याच्यामागे जायचेय, तुला वाटतेय तेवढा तू नाहीच आहेस सुटा, मोकळा. तुझे असणे म्हणजे तुझ्या सवयींचा, कैफांचा जटिल पण अटळ हिशेब आहे.

आणि का गुंततो आहेस तू ह्या बरेवाईट ठरवायच्या हिशेबात? तुला फक्त धुंदी हवी आहे जगण्याची पोकळ अर्थहीनताविसरायला. आणि तिचे शरीर तुला देणारे ती. ती तेवढी घे, मिळेल तेवढी ही ऊब पांघर आणि संपली की चालू लाग. चालूलाग...

बधिर झाल्यासारखा तो तिथे बसून होता. मध्ये केव्हातरी गाणी संपली तेव्हा तोएकदम भानावर आला. ती चादर ओढून, कुशीवर वळून झोपून गेली होती. त्याने शर्ट घातला, लॅपटॉप बंद केला आणि तो दार ओढून घेऊन, फ्लॅटच्या बाहेर आला. कोणीच नसलेल्या जिन्यांवरूनउतरत तो रस्त्यावर आला.

शांत, सुनसान रस्ता. रस्त्याच्यामूक करडेपणाला सोबत करणारा पिवळा प्रकाश. इमारतीच्या सावल्या.

त्याला खूप शांत वाटत होते, पण त्याच वेळी त्या शांततेला कुठल्याही आशेची पालवी नव्हती. सारी फुलेखुडून, पाने-फांद्या छाटूनबोडके झाड मागे उरावे तशी शांतता. तो संध्याकाळपासूनचा वेळ, रिया, त्याच्या मनात येत गेलेली आणि एकमेकांना काटत ओसरत गेलेली वादळे, आठवणी सारे जसे एका अनोळखी माणसाच्या आयुष्यातपाहावे तसे पाहत होता. आणि त्याला सगळ्याला वेढून राहिलेली, ठसठशीत, देहभुलीची गडद रेषा स्पष्ट दिसत होती. आज त्या भुलीच्या पार त्याच्यासाठीरियाचा देह, किंवा अगदी कुठल्याहीबाईचे शरीर, कसलाही हुंकार नसलेलेअस्तित्व होते; पण जेव्हा ती गडद रेषात्याच्या असण्याला व्यापणार होती, तेव्हा काही अलवार क्षणांनंतर रिकामे होऊन कोसळण्याची पर्वा न करता तोशरीराच्या नादांत, स्पर्शाच्या रेषांत, श्वासोच्छ्वासांच्या चढत्याउतरत्या बेभान लयीत परत हरवणार होता.

आत्ता मात्र त्या करड्या रस्त्यावरच्या पिवळसर प्रकाशातल्या सावल्यांचा एकहिस्सा होत तो चालत होता.

-पूर्वप्रकाशित रेषेवरची अक्षरे २०११

स्तब्धतेच्या पारदर्शी तळ्यावर

2011-10-25T06:45:00.002+05:30

स्तब्धतेच्या पारदर्शी तळ्यावर

मौनाचा तवंग येतो

शब्दांचे दगड गाठतात

निरर्थाचा तळ

काळजाशी उरते

मुकी कळ

वा-यावर तरंगत येते

हळव्या सुरांची वेळ

त्वचेवर येतो

निर्मितीचा ओला शहारा

तृप्तीच्या फेसाळ लाटांना

मिळतो शरीराचा किनारा

पसरत जाते आरपार

नशीली धून

अर्थाच्या उबेने येतात

शब्दांना मोड

कवितेच्या धूसर अस्तित्वाला

येते जगण्याची ओढ

विरत जाते ओढाताण

भागत जाते तहान

शब्दांना तेवढी असते

एकाकी पोरकी जाण

मागे पडतो रस्ता

वळणे सुटून जातात

शब्द उरतात मागे

अर्थ हलके मिटून जातात

आणि तू उरतेस

2011-10-19T01:56:00.000+05:30

आणि तू उरतेस

रंध्रांत जगणारे सुप्त कल्लोळ बनत...

लचका तोडत जाण-या आठवणींचा निखारा होत...

कवितांचे रंग बावरे पक्षी

आणि त्यांच्या पंखावर ठसे तुझ्या निसटत्या बोटांचे

दृश्याच्या फटीतून निसटणारा अंधार

आणि त्याच्या आडोश्याला जागवलेल्या देहाच्या शेकोटीत

सरपण होत जाळणारे तुझ्याच देहाचे अपभ्रंश

आणि तू उरतेस

भिनत जाणारे दंश होत

नितळ होत जाण-या शब्दाचा अंश होत

प्रकाशाच्या बिलोरी कवडश्यावर

गोंदण तुझ्या प्रतीबिम्बाचे

सावलीच्या समतल अस्तित्वात

तुझे श्यामल गूढ

संध्येच्या किना-यावर सांधलेल्या क्षणावर

दाह दाह होत जाणारी तू

आणि तरी तू उरतेस

मौनाचा देश बनून

अंधाराच्या कराल कुशीतली

चमकती रेष बनून

त्याच्या बिन अर्थाच्या, निष्पाप निरागस आठवणी

2011-09-26T12:58:00.001+05:30

बाई सावकाश चालत त्यांच्या बिल्डींगपाशी पोचल्या. त्यांचे घर तळ-मजल्यावरच होते. समोर ४ पायर्या आणि त्या चढून डावीकडे गेलं कि त्यांचं घर. त्या पायर्या चढण्या अगोदर बाई थांबल्या. त्यांनी एकदा बिल्डींगकडे बघितलं. 'आनंदी' आणि खाली १९७८. ३ मजल्यांची इमारत. आणि इमारतीच्या चारी बाजूला मोकळी जागा. मग त्यांनी एकदम त्या आजूबाजूच्या जागेकडे पाहिलं. थोडं पुढे विटा मांडून मुलं क्रिकेट खेळत होती. आणि बाकी मिळेल तिथे चारचाकी-दुचाकी गाड्या उभ्या होत्या. कोणती गाडी कोणाची हेही त्यांना लक्षात येत नव्हतं. आधी सामंतांची पांढरी गाडी, अम्बसीडर का पद्मिनी अशी काही तरी असायची. आणि तीही ते अनेकदा धक्के मारून चालू करायचे. आणि २-३ जणाच्या बजाज स्कूटर. आता कदाचित प्रत्येक घरटी एक तरी चारचाकी किंवा दुचाकी आहेच.

तेवढ्यात वरच्या मजल्यावरून एक मुलगा, २८-३० चा तरुण हातात किल्ली फिरवत उतरत आला. हा इथे राहतो का कोणाकडे आलाय.... बाईना सहज पार करून तो आपल्या दुचाकीशी गेला. मग त्याने ती नीट वळवून घेतली. मग एका झटक्यात पायाने किक मारून गाडी चालू करून तो निघून गेला.

बाईनी, अगदी अपोआप, मनात मोजले, सुहास असता तर आज किती वर्षाचा असता. ३५, पटकन आलेलं उत्तर. म्हणजे या आत्ता गेलेल्यापेक्षा मोठा. मग एकदम त्यांनी मनात त्या आत्ता दिसलेल्याचा चेहेरा ३५ व्या वर्षी कसा दिसेल असा काहीतरी तर्क करून पाहिलं. सुहास २८-३० व्या वर्षी कसा दिसला असता? मग एकदम पाटी ओलं फडकं फिरवून कोरी करावी तसं त्यांनी ते सगळं बाजूला ढकललं आणि त्या पुढे गेल्या. पायर्या चढण्याधी डावीकडे बिल्डींग मधल्या नावांचा बोर्ड. काही नावांवर नवे कागद चिकटलेले. काही नावे नुसतीच नावे म्हणून असलेली, प्रत्यक्षात तिथे वेगळेच भाडेकरू राहातायेत. एक वेळ सगळी सोळाच्या सोळा बिऱ्हाडे एकमेकांना ओळखायची. आता त्यातले ३ बाकी, बाकी सगळे नवे. अगदी नव्यांना तर आपण ओळखत पण नाही. आपण, शेजारचे वामनराव आणि दुसर्या मजल्यावरचे सावंत. बाकी गेले नव्या घरांत..दूर...

बाई पायर्या चढून दारापाशी गेल्या. हातातली पिशवी त्यांनी दाराला टेकवून खाली ठेवली. मग पर्समधून चावी काढत त्यांनी दार उघडले. मग वाकून, वाकताना डाव्या हाताचा तळवा डाव्या गुढघ्यावर दाबून त्यांनी पिशवी उचलली. मग दरवाजा ढकलत त्या आत गेल्या.

त्या आत गेल्या गेल्या. एक छोटे मांजराचे पिल्लू त्यांच्या साडीच्या निर्यात, पायांत हलकेच म्यांव म्यांव करत घुटमळू लागले. त्यांनी एका हाताने दरवाजा मागे ढकलत बंद केला. चपला काढल्या आणि त्या किचनकडे गेल्या. ते पिल्लूही तसेच तुडतुडत त्यांच्या पाठी आले.

मग त्यांनी पिशवी टेबलावर ठेवली. मग जवळच्या स्विचबोर्डवरचे बटन दाबत पंखा सुरु केला. त्यांना त्यांच्या पोटाशी एकदम कहीतरी खेच जाणवली. ते मांजराचे पिल्लू खुर्चीवर चढले होते. मागचे दोन पाय खुर्चीवर आणि पुढचे बाईंच्या पोटाशी ठेवून ते टकमक बाईंकडे बघत होते. त्याच्या पुढच्या पायांची नखे साडीत अडकली होती. बाईंनी त्या पिल्लाला उचलून कुशीत घेतले. पुढचे दोन पाय मनगटावर आणि मागचे त्यांच्या तळहातावर टेकवून ते पिल्लू त्यांच्या छातीला कपाळ घासू लागले. बाईंनी त्याच्या पाठीवरून हात फिरवला. त्या पिल्लाच्या पांढर्या केसांच्या आड त्याची गुलाबी गुलाबी त्वचा दिसत होती. त्याच्या मऊ तळव्याचा स्पर्श त्यांच्या तळहाताला होत होता.

'अरे शोनू माझी, आता टेबलावर चढायला लागली' बाई किंचित बालिश बोबड्या आवाजात त्या पिल्लाला म्हणाल्या. 'भूक लागली? दूध हवं?' मग बाईंनी पिल्लाला टेबलावर ठवले. फ्रीजमधून दुधाचे भांडे काढून एका बशीत दूध घेतले. ती बशी टेबलावर ठेवेपर्यंत पिल्लू बशीशी पोचलेही होते. त्याने लपालपा दूध प्यायला सुरुवात केली.

**********

दोन-अडीच महिन्यांआधी एका काळ्या-पांढर्या ठिपक्यांच्या मांजराने त्यांच्या एका रिकाम्या कुंडीत २ पिल्लांना जन्म दिला. त्या कुंडीत काहीतरी लावायचे होते पण काही झाले नाही. मग एक दिवस सकाळी उठून त्या बाकीच्या झाडांना पाणी घालायला गेल्या तेव्हा त्यांना ती ठीपकेवाली मांजर आणि ती दोन नुकतीच जन्मलेली पिल्ले दिसली. ती मांजरी जशी एकदम आशेने त्यांच्याकडे बघत होती. जसं काही मला अजून कुठे जागा नाही आहे ह्यांना ठेवायला..इथे राहू दे... मग बाईंनी एकदम हाक मारली, 'अहो हे बघा इथे काय आहे' बाईंचा नवरा मागेच कोचावर पेपर वाचत बसला होता. सावकाश पेपर घडी करून ठेवत तो कुंडीपाशी आला. मग त्याने चष्मा आणि भिवयी यांच्या मधल्या मोकळ्या जागेतून त्या मांजराकडे पाहीले. मग परत पेपर वाचायला जात तो म्हणाला 'आत्ता वेळीच ही कुंडी बाहेर ठेवून ये. एकदा सवय पडली कि मग होणार नाही'.

'अशी कशी बाहेर ठेवू. नुसते गोळे तर आहेत ते मासाचे. किती जगणार बाहेर ठेवले तर. जरा मोठे झाले कि देऊ सोडून. '

'अगं ती मांजरच खाईल पिल्लांना, एवढा विचार करू नकोस. जे जगायचे ते अपोआप जगतात. '

'हो. झाला असलं काही बोललं कि. आई आहे ती. जगणार नाही याची खात्री झाली कीच ती खाईल. बघा कशी बघतीये आशेने. '

'बर. मग ते घरभर मस्ती करायला लागले कि मला नको सांगूस.'

नवर्याच्या वाक्याने त्यांना एकदम घरात खेळणारे सुहास आणि सुधीर आठवले. तुडतुडणारे, लोभस हसणारे. रांगत, चालत घरातला प्रत्येक कोपरा धुंडाळणारे.... आणि त्यांच्या मागे मागे फिरणारे आपण..आणि सुट्टीच्या दिवशी हे... कपाटात त्यांचे फोटो आहेत...आणि तो जुना कॅमेराही..

फक्त आत्ता ती लहान मुले नाहीत...आणि सुहास तर नाहीच...सुधीर पुण्याला आहे. तो आता बाप बनेल. आणि आपण इथे आहोत, हेही, आणि आता ही मांजर, तिची दोन पिल्लं आणि तिची विनंती कि इथे राहूद्या....

त्यांना वाटले कि ती मांजरी त्यांच्या जुन्या ओळखीची आहे. आणि ती तिच्या स्तनाला लुचणारी बंद डोळ्यांची दोन पिल्लेही...

झाडांना पाणी घालून त्यांनी परत त्या कुंडीत पाहीले. ती मांजर तशीच लुकलुकत्या डोळ्यांनी बघत होती.

'रहा बाई. पण घरभर दंगा नको करूस.'

मांजरीने समजल्यासारखी मान खाली घेतली आणि मग डोळे मिटून ती झोपून गेली. का बाईना असे वाटले....

********

लपालपा दूध पिणाऱ्या त्या मांजराकडे बाईंनी थोडावेळ पाहिलं. त्यांनी झाडं लावलीयेत तिथल्या ग्रीलमधून हे पिल्लू आत-बाहेर करतं. म्हणजे कधीतरी उगाच बाहेर जातं. नाहीतर खरं घरातच त्याचं त्याचं खेळत असतं. आधी त्याच्यासोबत ते दुसरं पिल्लूपण होतं. पंधरा दिवसांमागे ते गेलं. ते कुंडीतून बाहेर यायला बघत होतं आणि खाली पडलं असावं. त्याच्या ओरडण्याचा आवाज ऐकू आला आणि आपण धावत गेलो कुंडी पाशी.

दोन्ही पिल्लं ओरडत होती. एक खाली पडलेल्याच, दीर्घ आणि आर्त...आणि एक कुंडीतूनच,,, केवळ त्या दुसर्या एकू येणाऱ्या आवाजाला आपला आवाज देत...त्यांची आई कुठेतरी गेली होती. तशी ती आता सगळा वेळ ह्यांना दूध द्यायची नाही. दिवसातून कधीतरी यायची, पडून रहायची कुंडीत, मग हे दोघं तिच्या अंगावर खेळायचे. दूध प्यायचे. ती त्यांना चाटून पुसून साफ करायची. मग ती दोन्ही पिल्लं झोपली कि ठिपकेवाली मांजर परत कुठेतरी निघून जायची. मग ती पिल्लं उठली कि एकमेकांशी खेळायची. त्या तेवढ्याश्या कुंडीत आता ती रहायची नाहीत. बर्याचदा ती कुंडीच्या काठाला आपल्या पायांनी आणि तोंडानी धरून त्या इवल्या डोळ्यांनी घराकडे टुकूटुकू पहात बसायची. मग कधीतरी अगदी काठावर येऊन ओणवायची पण त्यांची तिथून उडी मारायची हिम्मत नाही व्हायची. कधीतरी बाई त्यांना उचलून घरात ठेवायच्या. तिथे ती कावरी-बावरी होऊन एका कोपर्यात रहायची. खरंतर ह्यांना आवडेल का नाही हे माहित नसल्याने त्यांना सगळा वेळ घरात ठेवायच्या नाहीत. थोडावेळ झाला कि त्या कोपर्यात परत त्यांचे खेळ सुरु व्हायचे. एकमेकांना पकड, नखं न लावता पंजे मार, शेपूट ओढ... मग परत ते एकमेकांच्या कुशीत दमून झोपून जायचे. मग बाई त्यांना कुंडीत ठेवायच्या. त्यांनी कुंडीपाशी ग्रीलवर एक पुठ्ठा पण ठेवलेला, पिल्लं आलीच कुंडीतून बाहेर तर पडू नयेत म्हणून....

आणि तरी ते पिलू पडलंच... अंग मातकट झालेलं, आणि तोंडाने म्यांव म्यांव.... त्यांनी पटकन जाऊन बाहेरून त्या पिल्लाला उचललं. टचकन त्यांच्या डोळ्यात पाणी आलं. त्या लहान जीवाला पडून लागलेला मार सहन होत नव्हता. ते फक्त ओरडत होतं. बाईंनी त्याला एकदम उराशी कवटाळले. त्याचा आवाज थोडावेळ त्यांच्या कुशीत लपला आणि मग परत सुरु झाला. बाई त्याला तसंच पकडून घरात घेऊन आल्या. एका फडक्यावर त्या पिल्लाला झोपवून ठेवलं. पण फडक्यावर ठेवताच ते पिल्लू एकदम मलूल झालं. त्याच्या चकाकते डोळे विझत चाललेले...ते मध्येच पाय हलवायचं..जसं काही त्या हालचालींनी ते सगळ्या वेदना दूर झुगारु पाहतंय... मग नुसतंच पडून रहायचं...त्याच्या हलत्या पोटाने फक्त समजायचं कि जीव आहे अजून.

थोड्या वेळाने ठीपकेवाली मांजर आली. बाईना वाटलं कि हिला काहीतरी ठाऊक असेल ह्या दुखण्यातला. मांजरीने आधी कुंडीतल्या पिल्लाला दूध दिलं. तिची चाहूल लागल्याने दुसरं पडलेलं पिल्लू परत तसंच लांब, आर्त ओरडू लागलं. त्याच्या आवाजाने ती मांजर त्याचापाशी आली. तिने त्याला सगळीकडून हुंगला. थोडावेळ त्याच्या कपाळाला, मळकट पायांना चाटले. त्या वेळात ते पिल्लू तिचं दूध प्यायची खूप तडफड करत होतं. बाईना वाटलं आता मांजर त्याच्या शेजारी झोपेल, त्याला सोबत करेल... पण मांजरीने असं काहीच केलं नाही. ती थोडावेळ तिथे उभी राहिली, परत एकदा पिल्लाला हुंगून मागे वळली. तिने एकदा बाईंकडे पाहिलं. आणि मग झटकन खिडकीतून उडी मारून निघून गेली. ते पिल्लू उठायचं, आईमागे जायचा प्रयत्न करत होता,पण तिथल्या तिथेच.... बाईंनी एकदा खिडकीपाशी जाऊन पाहिलं..मांजर कुठेच नव्हती. कुंडीतला पिल्लू भित्र्या डोळ्यांनी कुंडीतून दिसणारं आकाश, बाकी झाडांची पाने आणि डोळ्यात पाणी आलेल्या बाई पहात होतं.

त्या पिल्लाचं काय होणार हे स्पष्ट दिसत होतं. बाईना एकदम गुदमरून गेल्यासारखं झालं. त्या पिल्लाजवळ जाऊन बसल्या. आता त्याचा आवाज कण्हत असल्यासारखा होता. बाई त्याच्या अंगावरून हलके बोटं फिरवू लागल्या. मध्येच त्या उठल्या. एका ताटलीत दूध घेऊन त्या पिल्लापाशी आल्या. त्याच्या अगदी तोंडाशी ताटली ठेवली. पण पिल्लाने काहीच हालचाल केली नाही. ते फक्त संथ दुखर्या आवाजात म्यांव म्यांव करत होतं. बाईना एकदम रडायला आला. त्यांच्या डोळ्यातलं पाणी गालांवर, हनुवटीवरून खाली फडक्यावर....

आपल्याला ह्या पिल्लाची भाषा येत नाही. पण त्याच्या वेदनेची भाषा आपल्याला ठाऊक आहे. सुहास गेला तेव्हा आणि त्या नंतरच्या सावरत बांधलेल्या दिवसात आपण शिकलोय ती. तो गेला कुठे हे ठाऊक नाही, तो कसा आहे आत्ता, आहे का नाही हे ठाऊक नाही. पण तो आता येणार नाही हे येणारा प्रत्येक दिवस ठळक गिरवून जातो आहे... पण त्याच्या आयुष्याने कुठलाही आकार घेण्याआधीच तो गेला. तसंच हे पिल्लू जाणार... त्याच्या ह्या इवल्याश्या, गोंडस आकाराला पुढे कुठलीही दिशा नाही. त्याच्या आईने हेच हुंगला आणि ती आपल्यावर हे सोडून निघून गेली. तिला जसं माहितीये कि ह्या बाईना ठाऊक आहे ह्या पिल्लाचं काय करायचं...

अगदी सावकाश ते पिल्लू म्यांव म्यांव करत होतं. पण त्या बारीक आवाजातही आईला बोलावणं होतं. ये आई, आई, मला लागलंय इकडे... खूप दुखतंय ग आई....म्यांव..म्यांव

सुहास निघून गेला तेव्हा खूपदा रात्री स्वप्नात यायचा...आणि बोलवत असायचा...कधी एखाद्या अपघातात त्याला लागलेलं असायचं...कधी कुठेतरी त्याला ताप आलेला असायचा... मग त्या उठायच्या...रडायच्या...हे आणि सुधीर त्यांना समजावत रहायचे. मग त्या त्या स्वप्नांचे अर्थ लावू पहायच्या. दुसर्या दिवशी पोलिसांना फोन करून काही तपास लागला का ते पाहायचा. ज्योतिष्यांना विचारायच्या... अगदी काही महिन्यांपूर्वीही आलेला तो स्वप्नात...पण तो इथेच घरात.... पोळी-भाजी खाताना...

त्यांना समजेना काय करावं ह्या पिल्लाचं... पिल्लूही ग्लानी आल्यासारखं पडून होतं. मध्येच तेच म्यांव म्यांव....

ह्याला लांब सोडून यावं कुठेतरी...का? कारण आपण त्याला असं थेंब थेंब मरत जाताना पाहू शकणार नाही. बाहेर त्याला कदाचित कावळे-घारी खातील...त्याचे लुसलुशीत शरीर एका घासाचे... पण कदाचित ते जगेलही... त्याच्या देहात जगण्याची मुळे एकदम तरारतील..नाहीच. तसे असते तर मांजरीला कळले असते. ती आई आहे.

आईला कळतेच असे कुठे आहे. सुहास असा घर सोडून जाईल याचा किंचितही अंदाज नव्हता. त्याने काही चुकीचे केले असले तरी त्याच्या आत असा काही सल आहे हे एकदा तरी कुठे वाटलेले?. इतका जवळ होता, पण कसलाच अंदाज नाही. ह्या मांजरीचा अंदाजही चुकीचा असेल.

हे सगळे आपण उगाच म्हणतो आहोत. पिल्लाचे काय होणार हे दिसते आहे...त्याच्या कोवळ्या जीवाला होणारा त्रास झेपत नाहीये... आणि ते स्वतःला सांभाळेल इतके मोठेही नाही. पण ते डोळ्यासमोर मेलेले पहावणार नाही. त्याला बाहेर सोडले कि जर-तर च्या तंतूवर पिल्लू मेले हे स्वीकारणे सोपे आहे. जसे कुठेतरी असेल सुहास, कधीतरी त्याला आईची आठवण येईल या आशेवर आपण तो गेला, आता तो परत भेटणार नाही हे पुढे पुढे ढकलतोय....

त्या दरवाजा उघडून बाहेर गेल्या. तिथे बिल्डींगचा कचरेवाला झाडत होता. त्यांनी कचरेवाल्याला विचारले कि तो ह्या पिल्लाला तो राहतो तिथे, त्यांच्या मागे जी झाडी वगैरे आहे तिथे नेऊन सोडेल का. कचरेवाला हो म्हटला. तो दहा मिनिटाने घेऊन जातो म्हणाला.

बाई आत गेल्या. त्यांनी परत एकदा त्या पिल्लावरून हात फिरवला. ते दूध पिते आहे का ते पाहीले. पिल्लाने पडल्या-पडल्याच त्यांच्याकडे पाहीले... त्याचे छोटे डोळे... त्यात वेदना होती, आईला हाक होती आणि त्याच्या निरागस असण्यावर झाकोळत जाणारी एक थंड दगडी सावली... मग परत ते डोळे मिटून हलके म्यांव म्यांव करू लागले.

बाईंनी बाथरूमच्या वरून बूट ठेवलेला एक खोका काढला. त्याच्या झाकणाला सुरीने २-३ भोके पडली. खोक्यात फडक्यासह ते पिल्लू ठेवले. त्यांना वरून झाकण लाववेना. त्यांनी तसेच खोके आणि ते झाकण दाराच्या बाजूला ठेवले. आणि त्या वाकून त्या पिल्लाला पाहू लागल्या.

हे म्हणाले तेव्हाच मांजरीला हुसकावून लावायला हवे होते. आता उगाच हे पिल्लू दुखरा व्रण सोडणार आहे. आणि ते जगले असते तरच्या तंतूंचे जाळे. आधीच आपण सुहास गेल्याने हळव्या झालो आहोत, त्यात आता शाळेतून रिटायर झाल्यावर घरातच असतो. आपण नवीन कुठले नाते आपल्याशी उगवणार नाही हे पाहीले पाहिजे. आपण कसा किती त्रास करून घेणार..

तेवढात दाराची बेल वाजली. त्यांनी उठून दार उघडले. पिल्लाकडे न पाहता त्यांनी कचरेवाल्याला तो खोका घेऊन जायला सांगितले. तो झाकण लावून खोका घेत असताना त्यांनी आत जाऊन वीस रुपये आणले आणि कचरेवाल्याला दिले. कचरेवाल्याने ते खिशात टाकले आणि तो दार ढकलून खोका घेऊन निघून गेला.

बाईना एकाचवेळी उदास पण हलकेही वाटले. त्या किचनमध्ये गेल्या आणि ग्लासभर पाणी घेऊन त्या टेबलापाशी खुर्चीवर बसल्या.

**********

कचरेवाल्याला पिल्लू दिले त्याच संध्याकाळी बाई नेहेमीसारख्या ५-५.३० बाहेर पडल्या. बिल्डींग मधून बाहेर पडून थोडाश्या पुढे गेल्या तेव्हा त्यांना तिथल्या कचराकुंडीपाशी तो बुटांचा खोका, ते फडके आणि त्याच्याच बाजूला पडलेले ते पिल्लू दिसले. त्याच्या अंगावर टोक मारल्याच्या खुणा होत्या, त्यातले रक्त त्याच्या मळक्या पांढर्या अंगावर साकळले होते. त्याचे पाय वेडेवाकडे पसरले होते. बाईना वाटले कि अजूनही त्याचा श्वास चालू आहे, सावकाश, आणि म्यांव म्यांव...अजून ते बोलावते आहे...आई, आई, ये, एकदा...जाण्याआधी एकदा....

बाईना एकदम घाम आला. त्यांना रडायला येईल, आपण रस्त्यातच हंबरडा फोडू असे वाटले. जाऊन त्या कचरेवाल्याला तासडावे..

बाई तशाच मागे वळल्या. होईल तितक्या झरझर चालत घराकडे येऊ लागल्या. पण तो आवाज अजून येतच होता...म्यांव म्यांव...आई आई... त्या तळहाताएवढ्या जीवात एवढा आवाज कुठून? आणि तसं असेल तर आपण त्याला घरात ठेवायला हवं होता. आपणच त्याला उकिरड्यावर फेकून मारलं. घरात मेलं असतं तर आपण पुरलं असतं कुठेतरी. आपण त्याला जगवायचा प्रयत्नही केला नाही, बस एकदा ताटलीभर दूध दिले. त्याचे रक्ताळलेले शरीर आणि तरीही त्यातले आर्जव.... आई आई मला असे बेवारस मरायचे नाही आई.... मला तुझ्या कुशीत यायचं आई....

दार उघडून बाई घरात आल्या. दार बंद करून त्या दिवाणखान्यातल्या शोकेसपाशी येऊन त्यातला सुहासचा फोटो पाहू लागल्या. मग त्यांनी एकदम कुंडीत जाऊन दुसरे पिल्लू पाहीले. ते शांत झोपले होते. त्यांना एकदम ते पाय वेडेवाकडे पसरून पडलेले ते दुसरे पिल्लू आठवले. आणि तो आवाज... पण आता तो आवाज कोणाला बोलावत नव्हता....तो त्या थंड दगडी सावलीत हळूहळू निवत चालला होता. बाईना वाटले कि त्या आवाजासोबत आपणही त्या काही न दिसणाऱ्या दरीत निघून जावे. तिथेच सुहास आहे...हे पिल्लू त्यानेच आपल्याला बोलवायला पाठवले होते. म्हणूनच ते त्याच्यासारखे गेले... त्याच्या बिन अर्थाच्या, निष्पाप निरागस आठवणी मागे सोडून....

बरे झाले सुहासचे काय झाले ते कळले नाही. आपल्याला त्याचे प्रेत असे पाहता आले असते का? आपण तिथेच चुरगळून गेलो असतो... तो परत आला नाही त्यामुळे एक जळमटी कोपरा आपण मनात राखून ठेवला आहे. पण आता तिथले काहीच दिसत नाही. सुहास घर सोडून गेल्यानंतरच्या १६ वर्षाच्या जगण्याच्या सवयीने आपण आपल्याला एक एक दिवस ढकलायला शिकवले आहे. आपण घेरा घालणाऱ्या त्या आठवणी, शक्यता ह्याचे भेसूर चेहेरे ओळखू लागलो आहोत. आणि त्यांना शिताफीने चुकवायलाही शिकलो आहोत.

पण आज ते सारे त्या पिल्लाचे कोवळे शरीर होऊन आले...आपण आपणहून त्या सार्याला जवळ घेतले.

बाईना एकदम हुंदका फुटला. आणि मग ते सारे विचार, तर्क, प्रतिमा संपून एक टोचते आणि तरीही खूप जवळचे दुख तेवढे त्यांना जाणवत राहिले.

झोळी घेतलेला आणि खोल डोळ्यांचा माणूस

2011-07-20T23:05:00.002+05:30

समोरचे लोक मंत्रमुग्ध होऊन ऐकत होते. एक डोळ्यात खोल गेलेली वेडाची झाक असणारा माणूस त्यांना काहीतरी सांगत होता. समोरची माणसे जणू त्याच्या शब्दांच्या दोर्या वापरून कुठल्यातरी दूरच्या गावात पोचली होती. त्यांचे कण त्या माणसाचे शब्द टिपत होते आणि त्या शब्दांमधून व्यक्त होणारे अस्पष्ट, अधिरे स्वप्न त्यांच्या डोळ्यात उमटत जात होते. प्रत्येकाला ऐकू जाणारे शब्द जरी सारखे असले तरी अर्थाच्या अनिर्बंध कुंचाल्यानी प्रत्येकाच्या डोळ्यासमोर नाचणाऱ्या चित्राचे रंग मात्र वेगवेगळे होते. आणि हे चित्र बाकीच्या चित्रांसारखे खुणावणारे, बोलावणारे आणि नन्तर परके करून सोडणारे नव्हते. त्यात प्रत्येकाची जागा होती.

आपल्याला एका सुंदर जगात जगायचे आहे. आपण श्रीमंत असू का गरीब ह्यापेक्षा आपण जिथे राहणार असू तिथे काही एक रचना, काही एक विचार आणि सुंदरतेची अनुभूती आहे का हे महत्वाचे आहे. अशा रचनेत केलेल्या परीश्रमाना अर्थ आहे. आज आपण उन्दरांसारखे पळतो, गलेलठ्ठ होतो, आपापली बिळे सजवतो आणि त्या नादात सारे पोखरत जातो. एक ना एक दिवस हा पोकळ डोलारा कोसळणार आहे. आणि आपण सारे सुस्त, गुबगुबीत उंदीर त्या पडझडीत मरणार आहोत. पण आपण हे बदलू शकू. आणि ते बदलायचे म्हणजे काही पहाड उचलायचे काम नाही. आपल्या प्रत्येकाने आपल्या जगण्याचा कोन थोडा थोडा बदलला तरी आपल्या सगळ्यांच्या मिळून असण्याचा कोन आमूलाग्र बदलेल. मी तुमच्याकडे तो तेवढा बदल मागतो आहे. तो तेवढा द्या. मग पहा, ही आजची चिरडाचीरडीची पायवाट आपल्या प्रयत्नाने बहरलेल्या फुलांनी घमघमून जाईल.

त्याच्या या शब्दानंतर समोरच्या समूहात मान्यतेची, समर्पणाची शांतता होती. गर्दीच्या रानटी नियमांनी बांधलेल्या, पण तरीही संस्कृती नावाची भरजरी वस्त्रे पांघरुन आलेल्या त्या समूहाच्या मनात ठासून भरलेल्या अपराधी भावनाचे काटे त्यांना आता टोचत नव्हते. आपले अस्तित्व एकमेकांना चीरडणारे आहे ह्या अविभाज्य जाणीवेपासून ते काहीवेळ दूर गेले होते. त्यांच्या आधीच्या, त्यांच्याही आधीच्या अशा कित्येक पिढ्यांना भुलवत आलेले अविनाशी, संपन्न आणि तरीही समाधानी सहअस्तित्वाचे स्वप्न आता जणू त्यांच्यापासून काही अंतरावर होते. आणि त्या डोळ्यात वेडाची झाक असलेल्या, नात्याच्या, मैत्रीच्या काटेरी पाशापासून मोकळ्या माणसाला त्या स्वप्नसृष्टीचा रस्ता ठाऊक आहे हे त्या सगळ्यांना पटले होते. त्यांचे कंठ होकाराच्या हुंकारांनी भरून येत होते. डोळे त्या माणसाच्या अस्तिवात अमानवी असे काही पहात होते.

पण त्या समूहाच्या मागे एक माणूस शांतपणे हे सारे न्याहाळत उभा होता. त्याचे डोळे कुठल्याच रंगांच्या उधळणीने रंगले नव्हते. ना त्याच्या गात्रात नुकत्याच ऐकलेल्या शब्दांनी सळसळ पेरली होती. त्या समूहाच्या अनावर होत चाललेल्या उर्जेचा लोट तो त्याच्या खोल अस्तित्वात सहज सामावून घेत होता.

तर मित्रानो, आपल्याला त्या वाटेवर चालायची सुरुवात करायची आहे. आणि या वाटेला तुमच्या अस्तित्वाचे इंधन नको आहे. तुम्ही जे करत आहात त्यातही तुम्ही या नव्या जगाचे दूत होणार आहात. त्याला फक्त तुमच्या सहभागाचा स्पंद हवा आहे. या, या, या आजवरच्या मानवी कृत्यांचे काळे व्रण पुसून टाकणाऱ्या चीरस्थ्यायी बदलाचे अग्रदूत होऊया...

एवढे बोलून त्याने आपली झोळी उघडली आणि ती काहीकाळ त्या समोरच्या मंत्रित माणसांसमोर उघडून धरली. थोड्यावेळाने त्याने त्या झोळीची गाठ मारली. तशी पहिली तर रिकामी वाटणारी झोळी त्याने एखाद्या ओझ्यासारखी उचलली. मग दोन्ही हात जोडून त्याने मिटल्या डोळ्यांनी सार्यांना नमस्कार केला. हळूहळू समोरचे लोक पांगले आणि तिथे ती झोळी घेतलेला आणि त्या सार्या प्रसंगाच्या परिणामापासून अस्पर्श राहिलेला अशी दोन माणसेच उरली.

तो खोल डोळ्यांचा माणूस त्या झोळीवाल्या माणसाजवळ गेला.

अभिनंदन! खरोखर तू त्या सार्यांना त्या अस्तित्वात नसलेल्या किनार्याशी नेवून सोडलस. आता त्याच्या भोवती ते दंभाचा कोश विणतील आणि ते त्यालाच नव्या जगाच्या जन्माची पूर्वतयारी समजतील. त्यांना 'चांगले', 'सत्य' असे शब्द जिकडे तिकडे दिसू लागतील. ते वर्तमानाची लक्तरे भूतकाळाचे हवे तसे लावलेले संदर्भ किंवा किंवा भविष्याची उबदार घोंगडी यात लपवतिल. आणि त्यांच्या सृजनवृक्ष म्हणून लावलेल्या झाडांतूनच विनाशाची बीजे पसरवतील.

त्या खोल डोळ्याच्या माणसाच्या या तडे पडणाऱ्या शब्दांनी तो झोळी घेतलेला माणूस थबकला. त्याने झोळी खाली ठेवली आणि तो त्या खोल डोळ्याच्या माणसाजवळ आला.

बरोबर आहे. तू म्हणतोस ते खरं आहे. पण ते तर माणसाच्या पायांची चिन्हे काही काळ पाहिलेला कुठलाही माणूस सांगेल. अर्थात अशी आपल्या पुढची किंवा मागची पावले नीट पाहणारे किती असतात? बहुतेकांना ती पावले एका आश्वस्त, शांत गावाकडे जात आहेत या एवढ्या आशेवर समाधान असते. पण हळूहळू पावले वाढत जातात, त्या पावलांना खुणावणारा परीघ वाढत जातो आणि मग ती पावले ज्या जमिनीवर ते उभी आहेत ती जमीन, इतरांची पावले असे सारे विध्वंसत निघतात. मी त्यांना स्वप्नांची भूल घालून काही पावले तरी वाचवतो आहे.

खोल डोळ्यांच्या माणसाने हे शब्द ऐकून घेतले आणि तो एक जखमी हास्य चेहेर्यावर घेऊन म्हणाला, आणि मग तू वाचवलेली ही पावलेच नव्या झुन्डीचे, त्या झुंडीच्या गोंधळावर पुष्ट होणारे ताबेदार बनणार.... मला तुझ्या ह्या स्वप्नांशी, त्या माणसांच्या मनात एव्हाना आकार घेऊ लागलेल्या गगनचुंबी पण जमिपासून वर तरंगणाऱ्या मिनारांशी काही घेणे-देणे नाही. मला राहून राहून आश्चर्य एवढ्याचे वाटते कि तू त्यांना ही स्वप्ने विकतो आहेस ही केवळ तुझ्या अस्तित्वात राहण्याची अपरिहार्यता आहे हे त्यांना कधीही लक्षात कसे येत नाही. आणि त्यांची स्वप्ने या रिकाम्या दिसंर्या झोळीत गोळा करून तू ती पेरतोस आणि मग त्यांना तुझ्या रखरख आयुष्यात उडणारी फुलपाखरे करतोस हे ते कधीही पहात कसे नाहीत. जगणे आंधळे करून बेभान नाचवणार्या स्वप्नाचा एकच उतारा असतो असण्याच्या असह्य हलकेपणावर .... आणि तुझ्याकडे ते स्वप्नही नाही. म्हणून तू त्यांची स्वप्ने बांधून घेतो आहेस... आणि त्यासाठी तू त्यांना नादावतो आहेस...खुळावतो आहेस...आणि सौंदर्याचे स्वप्न घेऊन विनाशाच्या धुळीत संपणार्या मानवी प्रयत्नाच्या जीवाश्मांवर तू अजून एक खूण बनवतो आहेस....

झोळी घेतलेला माणूस सहज हसत त्याला म्हणाला,' तुझ्या आयुष्याला कधी असे स्वप्न डसले होते? नाही ना... मग तू माझ्या फुलापाखराना, या पावलात जन्म घेणाऱ्या स्वप्नांना आधीच का उखडतो आहेस? विरोधाभास हाच तेवढा ह्या जगाचा समतोल आहे. पण ही जाणीव अशी सगळ्यांना पेलत नाही...मग तू त्याचे ओझे त्यांच्या खांद्यावर का देतो आहेस....जसा मी त्यांच्या स्वप्नांच्या मुग्ध हुंकारांवर माझी दुनिया भरतो तसा तूही तुझ्या स्वप्नाहीन जगण्याचे पोकळपण विरोधाभासाचे पुरावे गोळा करून भरतो आहेस.... तू काय आणि मी काय.... . एवढे बोलून त्याने झोळी उघडली. त्यातून उडालेल्या फुलपाखरांच्या रंगानी त्याच्या चेहेर्यावर एक तृप्त हास्य आले. आणि अमर्याद आकाशाच्या पोकळीत विरत जाणार्या त्या क्षणभंगुर पण नितांत सुंदर रंगबिलोरी क्षणाकडे तो खोल डोळ्याचा माणूस स्तब्धपणे पहात राहीला.....

पलीकडले जग

2011-05-27T16:20:00.000+05:30

तो एका गजबजलेल्या चौकात उभा होता. एखाद्या वाद्याने चढती लय पकडत राहावी तशी माणसांच्या एकमेकांत गुंतलेल्या आयुष्याची त्या चौकातली लगबग वाढत जात होती. हवा उबदार होती आणि सकाळचा ताजेपणा अजून काही ठिकाणी आळशीपणे रेंगाळत होता. असाच एक आळशी कोपरा त्याला एका हॉटेलमध्ये दिसला. तिथल्या टेबलाच्या पायाशी दरवाजाच्या रंगीत काचेतून रंगून येणारा एक कवडसा थरथरत होता. आणि खुर्ची तटस्थ स्थिरतेने टेबलाची सोबत करत होती. तो त्या टेबलापाशी येऊन बसला. हॉटेलमध्ये काम करणाऱ्या एकमेव माणसाने त्याच्या समोर न विचारता चहा आणि बन-मस्का आणून ठेवला. चहाची वाफ त्याच्या चेहेर्याला सुखावून गेली. त्याने डोळे मिटले आणि पापण्यांच्या टोकाशी हुळहुळणारे वाफेचे अल्लड स्पर्श तो काही वेळ अनुभवत राहीला. पण जून होत चाललेल्या दिवसाबरोबर ती वाफही संपली. कोमट चहाचे घोट आणि मध्ये मध्ये बन मस्का खात तो काल रात्रीची स्वप्ने आठवत राहीला. तो रस्त्याकडे पाठ करून बसला असला तरी माणसांच्या हालचालींची गुणगुण त्याला आता जाणवू लागली होती. चहाचे काही घोट शिल्लक होते...तो काल रात्रीचे शेवटचे स्वप्न आठवत होता, ज्याचा स्मरणावर उमटलेला व्रण सर्वाधिक ताजा होता. पण जसा जसा तो आठवत गेला तसा तसा तो व्रण पुसट होत गेला. शेवटी त्या चित्रांची अगदी अस्पष्ट रेष उरली आणि त्याने चहाचा शेवटचा घोट घेतला.
    त्याने दोन्ही हातांचे तळवे टेबलावर ठेवले आणि एक लांब श्वास घेऊन तो त्या टेबलाचा स्पर्श हाताच्या त्वचेवर साठवत राहीला. मग कुठेतरी एक जुनी आठवण जागी झाली, आणि त्या नंतर एकाला एक लागून तो अशा आठवणींचे झोके घेत राहीला. थोड्या वेळाने त्या आठवणी कल्पना बनू लागल्या. त्याने डोळे उघडले आणि कशाने त्याचे हे झोके सुरु झाले होते ते आठवायचा तो प्रयत्न करू लागला.
   त्या हॉटेलात काम करणारा एकमेव माणूस त्याच्या समोर येऊन बसला.
   ' दरोज रात्री झोपताना उद्याचा दिवस आला नाही तर बरं होईल असं वाटतं का हो तुम्हाला?' त्या एकमेव माणसाने त्याला प्रश्न विचारला.
   त्याने त्या माणसाकडे नीट निरखून पाहिलं. प्रश्न आणि प्रश्नापाठचा चेहेरा यांचा काही जवळचा संबंध नव्हता.
   एकमेव माणूस शांतपणे हसला. 'हॉटेलच्या मागे माझं घर आहे. तिथे माझा भाऊ राहतो. तुम्हाला वेळ असेल तर त्याला भेटा.'
    'मला काही काम वगैरे नकोय. आणि कुठला सल्लाही.'
    'तो या चौकातला माणूस नाही. ' एकमेव माणूस त्याच निर्लेप पण ओळखीच्या आवाजात म्हणाला.
    तो उठला आणि एकमेव माणसापाठोपाठ हॉटेलच्या मागच्या दाराने गेला.
    मागे एक बर्याच वर्षांच्या अस्तित्वाने समजूतदार झालेलं लहानसं घर होतं. एकमेव माणसाने त्याला दरवाज्यापर्यंत सोडले आणि मग तो हॉटेलमध्ये जाण्यासाठी परत वळला.
   तो दरवाज्यातून आत गेला.

     आतली खोली पुस्तकांनी भरली होती. भिंतींच्या कडांना लागून असणारी पुस्तके, जमिनीवर पडलेली पुस्तके, खुर्चीवर स्थिरावलेली पुस्तके, कपाटात भरून ठेवलेली पुस्तके.... आणि खोलीच्या मध्याशी ढिगाने रचलेली पुस्तके....
    त्या ढिगाच्या अध्ये-मध्ये एक खूप म्हातारा माणूस बसला होता. त्याने दरवाज्याच्या दिशेने नजर फिरवली होती, पण त्याच्या डोळ्यात कोण आले आहे याचे प्रतिबिंब नव्हते. त्याचे हात-पायांवर गोंदणे, खुणा, सुरकुत्या होत्या... त्याच्या हातांची बोटे पुस्तकाच्या पानावर फिरत होती... आणि त्याच्या चेहेर्यावर बर्याच दिवसाच्या जगण्याने यावे तसे भरलेपण आणि त्याच वेळी कसलाश्या वेदनेची झाकही होती...आणि त्याचा चेहेरा तरुण होता पण त्याचे शरीर एखाद्या म्हातार्या माणसासारखे होते. पण जशी त्या खोलीत जुनी, नवी, विरत-झीरत निघालेली आणि नवेपणाचा वासही न ओसरलेली पुस्तके एकात एक मिसळून गेली होती, तसा काळाच्या सरळ हिशोबात न बसणारा तो माणूसही त्यात मिसळून गेला होता.
'साहजिक आहे तुला आता माझ्याबद्दल प्रश्न पडले असतील.' तो माणूस एका सरळ एकटाकी आवाजात बोलू लागला.
'तुला जसा आहे तसा मलाही या इथल्या अमर्याद अर्थहिनतेचा कंटाळा आला आहे, किंवा आला होता म्हण. मला दिसेनासं झाल्यापासून काळ माझ्यासाठी गोठल्यासारखा आहे. मी लहानपणापासून पुस्तके वाचायचो. एक दिवस पुस्तकाच्या पानांत हिंदकळणारे, खुणावणारे रेशमी झगझगीत जग आणि माझ्या आजूबाजूला पसरलेले एखाद्या सुस्त अजगरासारखे सारे काही पचवून पडलेले जग यांच्यातले अन्तर मला बोचू लागले. आणि मला जाणवले कि हा सल टोचून विसरल्या जाणार्या बाकीच्या दुखांसारखा नाही. आपण सगळे एका जाळ्यात अडकलेले आहोत. पण जेव्हा जाळ्याचा एकच तंतू हाताशी लागतो तेव्हा आपल्याला ती पुढे जाण्याची आपल्यासाठी आखलेली रेष वाटते, पण जेव्हा आपण त्या जाळ्याकडे पूर्णपणे पाहतो तेव्हा आपण कुठे जात नसून एका जाळ्यात फसलो आहोत ही रखरखीत करडी जाणीव आपला ताबा घेते. मलाही ह्याच करड्या जाणीवेच्या सलाने पछाडले होते. मला पुस्तकाच्या पानांत सुरु होणारे आणि एका पानाशी संपणारे मर्यादित आणि म्हणून रंगांच्या उधळणीला काही एक अर्थ असणारे जग खुणावू लागले. मला त्यातच रहायचे होते. त्यातल्या शक्यतांच्या खेळात उतरायचे होते. कोसळायचे होते, फुलून यायचे होते. पण मी जेव्हा जेव्हा पुस्तके वाचायचो तेव्हा त्या पलीकडच्या जगाचा स्पर्श मला माझ्या ओठांशी, त्वचेशी जाणवायचा...पण त्याल स्पर्शू पाहीले, जगू पाहीले तर सभोवतालच्या सुस्त, राखाडी जगाची धूळ तेवढी उडायची.
      एक दिवस असाच त्या ओलांडता न येणाऱ्या अंतराच्या तहानेत, मी एका रात्री पुस्तक वाचत पडलो होतो. माझ्या गात्रांना ते रुणझुनणारे नाद ऐकू येऊ लागले होते. आणि त्या कम्पनातच असणे विरून जावे, उद्याच्या जगण्याचे ओझे अंगावर येऊ नये असे वाटत असतानाच माझा डोळा लागला. पुस्तक बरोबर माझ्या छातीवर पडले आणि माझे हात पुस्तकाच्या ओळींना स्पर्शत राहिले.
   काही वेळाने मला जाग आली तेव्हा मी त्या पुस्तकाच्या मर्यादीत जगात शिरलो होतो. झोपायच्या आधी मी ज्याच्या नजरेतून ती गोष्ट ऐकत होतो त्या माणसाचे आयुष्य आता मी जगत होतो. माझ्या नकळत मी ते अंतर ओलांडले होते. आता माझ्या असण्याला माझ्या परिघात तरी का होईना एक अर्थ होता. पुढच्या पानांत उमटणारे माझे असणे माझ्या भूतकाळाच्या खुणांमध्ये सापडणारे नव्हते. जीवाला थरथरवणाऱ्या अनाकलनीयतेची मिती मी जगत होतो.
       पण अप्र्याप्याला मिळवल्याचा तो आनंद फार टिकला नाही. जशी त्या पुस्तकाची गोष्ट संपली तसा मी परत त्याच थंड, अजगरी जगात फेकला गेलो. आणि धुंदावणाऱ्या क्षणांची चव चाखल्यावर त्या कृत्रिम रंगांच्या अमर्याद अर्थहिनतेत जगणे मला कठीण होत गेले. दर रात्री मी पलीकडच्या जगात जायचो, माझे असणे कल्पनांच्या, शक्यतांच्या, वासनांच्या क्षितिजाला स्पर्शून जायचे. आणि मग केव्हातरी प्रत्येक गोष्ट तिच्या अटळ शेवटाला पोचली कि मी निर्दयीपणे परत त्या कोडग्या यांत्रिक जगात फेकला जायचो.
     माझ्या तीव्र तहानेने मी पलीकडच्या जगात जे काही जगलो ते माझ्या त्वचेवर उमटत गेले, पण त्याचवेळी विरोधाभासाच्या अपरिहार्य जाणीवेचा खिळा मारून ठेवावा तसा माझा चेहेरा माझे नेहेमीचे आयुष्य जगत राहीला. त्या पलीकडच्या जगत मी एक उपरा चेहेरा होतो. आणि हा उपरेपणा माझी सोबत करत राहीला. माझी प्रत्येक रात्र शक्यतांची अस्पर्श धागे विणत राहिली आणि त्याच वेळी प्रत्येक नवा दिवस निरार्थ निर्वात पोकळीत साठत गेला.
    असाच एक दिवशी जेव्हा मी एका संवेदनांना वेडाचे घुंगरू लावणाऱ्या गोष्टीतून बाहेर फेकला गेलो, तेव्हा रागाने मी माझे डोळे जाळून घेतले. मला माझ्या भोवतालचे मख्ख जग बघायचे नव्हते. त्यात उमटणारे उथळ तरंग मला पहायचेही नव्हते. असण्याच्या तीराला उन्मळून टाकणाऱ्या लाटांवर मला रहायचे होते. पण जसे मी माझे डोळे जाळले तसा माझा पलीकडच्या जगात जायचा रस्ता बंद झाला. आणि मग प्रत्येक रात्र माझ्या आंधळ्या तहानेला खदखदून हसू लागली. माझ्या बोटानी मी पुस्तकांच्या मध्ये दडलेल्या पलीकडल्या जगाचे किनारे चाचपत राहतो. पण अक्षरांची प्रतिबिंबे माझ्या डोळ्यात उमटत नसल्याने मी तिथे कधीच जाऊ शकत नाही. '
   त्या माणसाने एवढे बोलून एक खोल उच्छ्वास सोडला. काही वेळ ते दोघेही तसेच उभे होते.
   'हे घे'. तो माणूस जखमी स्वरात म्हणाला. त्याच्या दोन्ही हातात काही पुस्तके होती. ' तुलाही ते आपल्याला वेढून उरणारे जाळे दिसले आहे. त्यातून बाहेर पडणे म्हणजे स्वतःला भूल घालून जाळ्याच्या अस्तित्वाची जाणीव होऊच न देणे. पण एकदा ते जाळे दिसले कि अशी भूल घालता येत नाही. घातलेली प्रत्येक भूल ओसरणार आणि मग खडबडीत प्रवासाची जाणीव अजून बोचत जाणार. पण तरीही बेहोशीचे क्षण तुला हवेच आहेत. हे घे. जागे असण्याच्या कोरड्या, कोडग्या जाणीवेला काही वेळ तरी फसवणारे, एकामागोमाग येणाऱ्या दिवस-रात्रींच्या असीम वाळवंटात तरलेले हे काही हिरवे धुमारे.....'
    त्याने ती पुस्तके घेतली आणि त्या माणसाकडे न बघता तो चालू लागला. चालत चालत तो त्याच्या रहायच्या जागेशी पोचला. त्याने पुस्तके बाजूला ठेवली. त्यातले एक पुस्तक वाचायला घेऊन तो पलंगावर पडला.
     एका दूर देशातली ती गोष्ट होती. पायाने अधू असलेलं एक मुलगा, त्याचे एकारलेले पोरके बालपण आणि त्यानंतर तो नेमकं कोण ह्याच्या शोधातला त्याचा लंगडा प्रवास... वाचता वाचता त्याचे डोळे मिटू लागले, पुस्तक नि मिटता त्याच्या छातीवर पडले आणि त्याची बोटे पुस्तकाच्या पानांना स्पर्शत....
        त्याला जाग आली तेव्हा तो थंडीने गारठत होता...खिडकीबाहेर झोपलेले शहर दिसत होते... तो खिडकी बंद करायला हुकला तेव्हा त्याला जाणवले कि तो लंगडतो आहे... खिडकीतून येणाऱ्या थंड वार्याची झुळूक त्याच्या अधू पायाच्या पार हाडांपर्यंत पोचली... कशी-बशी खिडकी बंद करून तो परत येऊन झोपला. पण आता कसलीशी काळजी त्याला घेरू लागली. त्याचे पैसे संपत आलेले, आणि ती, मिल्ड्रेड तिला काहीच समाजात नव्हतं. तो कशाचाही विचार न करता तिच्या आयुष्याला पांघरूण घालू बघत होता, आणि त्याचे पैसे संपत चालले होते.
उद्या कॉलेजमध्ये फी भरावीच लागणार आहे, घरचे भाडे द्यायचे आहे आणि मिल्ड्रेड.... तिच्यासाठी आपण काय काय सोडणार आहोत....
   मग तो कॉलेजला गेलाच नाही, एका छोट्या खोलीत राहायला लागला....
   मग मिल्ड्रेड गेली, एका छोट्या बाळाला घेऊन आली, परत गेली, आली, आणि एक दिवस गेलीच....
त्याचे लंगडे आयुष्य पुढे जात राहिले, आणि निर्णयाच्या प्रत्येक क्षणी तो भाम्बावत राहीला, हेच का ते जे शोधत आहोत, का अजून पुढे....
   मग रस्त्यात ओळ्ख झालेल्या मित्राचे घर, त्याची तरुण मुलगी, त्याच्या शेतात कामाला जाणे आणि एक दिवस....
.... त्याला जाग आली. त्याचा पाय अजून दुखत होता. रात्री त्याने सुरु केलेले पुस्तक मिटून बाजूला पडले होते. तो उठला आणि त्याने खूप प्रयासाने तो दिवस अंगावर घेतला.
   रात्री त्याने त्या माणसाने दिलेल्या गठ्ठ्यातले दुसरे एक पुस्तक वाचायला घेतले. त्या सुंदर शहरात दोन माणसे फिरत एकमेकांशी बोलत होती, नव्हे, एक बोलत होता आणि दुसरा ऐकत होता...ते भेटायचे, तो बोलायचा, दुसरा ऐकायचा आणि मग ते त्या दिवसापुरते थांबायचे... वाचता वाचता त्याचा डोळा लागला आणि आजही तो त्या...
      त्याला समोरच्या ऐकणार्या माणसाचा चेहेरा दिसतही नव्हता. पण तो बोलत होता. आणि तो जे बोलत होता ते त्याच्या भूतकाळाचे, त्याच्या विसंगत, स्वार्थी वागण्याचे स्पष्टीकरण होते. तो तो जे वागला त्याची अपरिहार्यता दाखवत होता आणि त्याचवेळी त्याचं माणूस म्हणून कोसळत जाण दाखवत होता. पण त्या स्वार्थी, स्व-केंद्रित वागण्यातही कुठेतरी लख्ख दिसणारे आयुष्याचे कवडसे होते.
   एका नदीपाशी ते आले. तिथे अजून त्या किंकाळ्या स्पष्ट ऐकू येतायेत. इथेच ती उडी घेणार होती नदीत, आणि मी फक्त बघत राहिलो होतो. आणि मी फक्त बघूच शकत होतो ना...पण मग त्या किंकाळ्या, ते हसणं माझा पाठलाग का करतय?....
   ऐकणारा दुसरा कोणी होता कि नाही कोणास ठाऊक...पण स्वतःला सावरताना मी कोसळत जातोय....
        .....तो जागा झाला तेव्हा तो घामाघूम झाला होता. तो वरकरणी होता तसाच होता, पण त्याच्या आतले साठलेले संस्कारांचे, आठवणींचे आता जळून कोळसे झाले आहेत आणि आपण आतून अगदी पोकळ होत आहोत असे त्याला जाणवत होते....
      त्या माणसाने ही पुस्तके देऊन त्याचा शाप आपल्यालाही जोडला कि काय? पण फरफटत जाणार्या हररोज दिवसांपेक्षा हे दिवस बरे आहेत... मितींच्या पलीकडे आपण रात्रभरासाठी का होईना पोचतो आहोत...
   आता तो प्रत्येक रात्रीची वाट पाहू लागला... तो कधी समुद्राच्या रौद्र लाटांत भिजत होता, निसर्गाच्या वादळ रेषांत जगणे फुलवू पाहणाऱ्या माणसांमधला एक होत होता आणि मग एका महाकाय लाटेने उलथे-पालथे होणारे एक आयुष्य बनत होता. कधी तो मैलोन-मैल प्रवास करणारा एक शेत-मजूर होत होता. जवळपास फुकटात राबत होता. आणि मग उद्वेगाच्या एक क्षणी दैन्याच्या अवदसेत जगणाऱ्या आयुष्यांची एकजूट करावी असे स्वप्न पहात होता. त्यासाठी आपली माणसे सोडून भटकत होता आणि शेवटी माणसांच्या स्वार्थी, पिचल्या जगण्यातून एकजुटीच्या स्वप्नांना पडणारी भेग पहात होता....
पण जश्या-जश्या या रात्री वाढू लागला तसे दिवस अधिक असह्य होऊ लागले. प्रत्येक गोष्ट कुठेतरी संपत, थांबत होती...आणि मग तो परत होता त्याच ठिकाणी परत येत होता...आणि प्रत्येक दिवशी ते परत येणे अजून अजून जाळत जाणारे होत होते.. गोष्टींमध्ये असणारी लय, तिच्यातल्या माणसाना जोडणारी, फेकणारी आणि परत सांधणारी एक अदृश्य दोरी, त्यातल्या काळाचा मंद, संथ किंवा वेगवान होत एका किनार्याकडे प्रवाहित असणं आणि जे सांगायचंय ते झाल्यानंतर उरलेल्या न सांगितलेल्या असंख्य शक्यतांच्या जगात गोष्टीचं मिटून जाणे .... त्याला त्या शक्यतांच्या मध्ये एक बनून रहायचं होतं...त्याला ह्या निब्बर कातडीच्या गतानुगतिक जगात परतायचं नव्हतं....
   त्या रात्री तो उरलेलं एक पुस्तक वाचू लागला....
   ते एक गाव होतं...तसं म्हटलं तर त्याला एक पत्ता होता. तो त्याच्या घरात एका खोलीत लहान कोरीव सोनेरी मासे बनवत होता. आणि २५ मासे बनले कि तो परत सारे मासे वितळवायचा आणि नव्याने कोरायला चालू करायचा. रिबेकाला जाऊन किती दिवस झाले ठाऊक नाही, पण ती गेली आणि आणि या खोलीबाहेरचे जग आणि मी यांच्यात एक पारदर्शक काच बनली आहे. मी या बाजूला आणि बाकी सारे तिकडे....
   बाबा इथेच दिवसरात्र काम करायचे. त्या जीप्सीने त्यांना सोनं बनवायची युक्ती शिकवली आणि मग घरातली सारी भांडी त्यांनी इथेच वितळवली . आता स्वतःला इथे दिवसरात्र कोंडून घेताना बाबांच्या वेडेपणाचा अर्थ लागतो. या गावात येऊन वसल्यापासून त्यांना त्यांच्या एकटेपणाने वेढून टाकलं. बाबांना गाव नाहीच, सतत खुणावणारे पारचे देश आणि ते शोधत रहायचा धुंदला प्रवास... त्यांना गाव सोडता येईना म्हणून देश-देश भटकणाऱ्या जीप्सिशी त्यांची मैत्री... पण तो कधी यायचा कधी नाही...मग बाबांनी त्यांच्या उरलेल्या एकटेपणाला प्रयोगशाळेच्या वेडाचे सोंग पांघरले. आता ते अंगणातल्या झाडाला बांधलेले आहेत आणि त्यांच्या डोळ्यात काय आहे कोण जाणे....पण त्यांच्या एकटेपणाचा वारसा या खोलीतून तेवढा आला आहे. आणि रिकाम्या एकटेपणापेक्षा कशालातरी बांधून घेतलेला एकटेपणा जास्त सुसह्य असतो.
   नाही, नाही, बाबा गेले त्याला बरीच वर्ष झाली. पण आई म्हणते तसं त्यांचं भूत अजूनही त्या ठरलेल्या जागी आहे. बाबांना जाता आलं नाही, आणि आता भूतही त्या सवयीचं गुलाम होऊन बसलंय.
    आठवणी एका सरळ रेषेत साठवल्या नाही कि हे असं होतं. अर्थात त्या तशा साठवू नयेतच. आठवणींची सावळी रेषा जितकी गडद तितकी एकटेपणाशी मैत्री होणं कठीण.
   आपल्याला एक दिशाहीन आंधळा राग आहे या जगावर. देवाला पूजणाऱ्या, रडणाऱ्या, मरायला घाबरणार्या... आणि त्या आंधळ्या रागाखातर आपण लढत राहिलो. आपण हरलो याचं कारण जिंकलो असतो तर लढण्याचा कारण संपलं असतं...आणि म्हणून शेवटी हाताशी आलेला विजय सोडून तह केला आपण.... पण तो राग आता उरला नाहीये. ह्या बंद खोलीत एकटेपणाने आपल्याला घासत, कोरत शहाणं करत आणलंय...
   हा आवाज कसलाय.. अरे, सर्कस आलीये का गावात? एकदा बाबा मला आणि जोसेला घेऊन गेलेले सर्कशीत... असाच विदूषक, अस्वल, नाचणाऱ्या बिलोरी मुली...
     वेळ चुकली कामाची ह्या आठवणींच्या कढात .... का वेळ झालीये आता आपली... झाली असेल तर इथे नको.... अंगणातल्या झाडापाशी....
तो उठला. समोर नव्या दिवसाचा प्रकाश हल्के तरंगत होता. पुस्तक संपलं नव्हतं, पण तो ज्याच्या आयुष्यात शब्द बनून शिरलेला तो संपला होता. पण त्या गावाच्या, त्या भल्या-थोरल्या घराच्या, त्या आपल्या भोवती आपल्या तर्हेवाईकपणाची वर्तुळे घेऊन फिरणाऱ्या माणसांची सोबत त्याला हवी होती. त्याला शरीरांचा उत्त्फुल उत्सव जगायचा होता, प्रथा-रुढींचे पीळ आणि त्यांच्यात अलगद शिरणारे नवे वारे स्पर्शायचे होते. आणि त्याला त्याच्या भोवती कुठले वर्तुळ उमटते ते पहायचे होते..बंद खोलीत मासे कोरणारे, अंगणातल्या झाडाशी भूत बनून राहणारे, बहिणीचा द्वेष करत एकटे आयुष्य जगत विणकाम करत जगणारे का चार पिढ्यांच्या वेडसरपणाचा सांभाळ करताना अंधाराच्या सावल्या स्वतःभोवती वेढून घेणारे. आणि इथे आपली माणसे मेलेली, पुरलेली आहेत, म्हणजे तर पक्के हेच आपले गाव.... हेच तर गाव आपलं...ह्या उनाड, प्रश्नांनी पोखरलेल्या आणि अंध दिशांच्या जगात आपण फक्त वाट बघत थांबलेलो तो दरवाजा उघडण्याची.... ही माणसे स्वतःच्या विश्वासाची पट्टी बांधून आहेत डोळ्यांवर, ती या गर्दीत एकमेकांना धडकतात आणि त्यालाच सापडणे म्हणून एकमेकांचे हात धरून लोंबकळत राहतात. त्या गावात सताड उघड्या डोळ्यांचा, सारी दिशाभूल पाखडून असण्याचे गणित सोडवणारा एकटेपणा तर आहे....तिथेच.....
त्याने एक धारदार सुरी आणली. तो पलंगावर पडला. त्याने सुरीच्या पात्यावरून एकदा बोट फिरवले आणि मग सफाईने ती सुरी मनगटावर चालवली. वेदनेची एक लाट, बांध फुटल्यासारखी एक जाणीव...
   दुसर्या हातात त्याने पुस्तक घेतले आणि तो ते वाचू लागला. हळूहळू त्याची शुद्ध हरपू लागली आणि त्या पलीकडल्या जगाचा दरवाजा किलकिला होऊ लागला. ते गाव, ते भले-थोरले घर, ती सर्कशीची मिरवणूक....
तो त्या गावात पोचला आणि पलीकडच्या जगाचा उघडलेला दरवाजा अल्लद बंद झाला...आता तो इथून मागे कुठेच जाणार नव्हता....

दम मारो दम.....

2011-05-08T11:56:00.000+05:30

संध्याकाळ होत येते... दिवसभर घातलेला शहाणपणाचा अंगरखा डाचायला लागतो... जगात दोन नाही तीन प्रकारची माणसे असतात....एक आहोत तिथेच बघणारी..एक आहोत त्याच्या थोडं पुढे बघून कुठे पाऊल टाकायचं ते ठरवणारी....आणि तिसरी म्हणजे या पहिल्या दोघांकडे आणि खूप दूर बघणारी आणि कदाचित कुठेच न जाणारी....खूप दूर पाहिलं कि सगळी पावलं सारखीच भरकटलेली वाटतात. थोड्या अंतरात अर्थाची सुसंगती असते. पण अशी अंतरं जोडून एक लांब पल्ल्याची शहानिशा करू पाहिलं कि एकमेकांत गुंतलेल्या अटळ विरोधाभासांची भोवळ तेवढी येते.
जाणीव, आपण काय करतोय असा प्रश्न हा शाप असतो. कारण त्याला उत्तर नसतं. त्याला फक्त उत्तर म्हणून उभे केलेले तात्पुरते बचाव असतात. प्रश्नाचा जोर वाढला कि ढासळणारे, बदलणारे आणि प्रश्नांचा अजून खोल रुतत जाणारा बाण.... लहानपणापासून प्रश्नाला उत्तर असतं अशी एक अंधश्रद्धा बिंबवली जाते मनावर. मोठं झाल्यावर बहुतेकजण हे पाखंड चालू ठेवतात. पण प्रश्नांना, मित्रानो , तोडगे असतात, तडजोडी असतात किंवा प्रश्न नाहीसे करावे लागतात. पण प्रश्नाचे समाधान करणारे उत्तर असा प्रकार फक्त भारताची राजधानी कुठली अशा प्रश्नांनाच असतो. माणसाच्या कृतीच्या अगम्य मुळात एकदा का प्रश्न घुसले कि प्रश्नाला उत्तर नसतं,,,अनेकदा प्रश्नही एखाद्या धूसर अंधार्या वाटेत जाणवणाऱ्या अनाम भयासारखा असतो.
   खोल जात चाललेली संध्याकाळ....आणि या इमारतींच्या जाळ्यात बचावलेला हलका वारा.... शहाण्या माणसाचा मळलेला अंगरखा....
   ही आता magic पोएट्री ची वेळ.... म्हणजे संदिग्धतेची भुरभूर वाळू आणि अशब्द संवेदनांची झुळूक यांत दिसणारं ते दूर क्षितीज....एका क्षणाचा उत्त्फुल आनंद आणि त्यानंतर अव्याहत कोसळत जाणे....आनंदाची जाणीव ही माणसाच्या एकटेपणाची मुलभूत जाणीव....ती कशातच येत नाही.....ती देताही येत नाही आणि घेताही येत नाही ....शब्दांचा सारा पसारा ह्या जाणीवेच्या परीघापाशी येऊन थांबतो...पुढे आपण एकटच जायचं, एकटच भोगायचं...आणि एकटच रितं होऊन यायचं किंवा यायचच नाही....
    magic पोएट्री ची पहिली ओळ....मी आता रस्त्यावर दिसणाऱ्या कुठल्याही माणसाकडे बघून मस्त हसणारे....
    magic पोएट्री ची दुसरी ओळ....मी शहाणपणाचा मळका अंगरखा काढून माझ्या असण्याच्या सुरंगी जाणीवेत फिरणारे.....
    संध्याकाळ आता पार खोल अंधाराच्या पोटात गुडूप.... माणसांच्या गरजा, वासना, इच्छा, उत्कंठा, पिपासा, तृषा अशा असंख्य जाणिवांच्या interconnected समुद्रात बेटासारखं उगवलेलं शहर.....
आणि चारी बाजूला या बेटाला तरंगवणारा आणि त्याच वेळी पोटात ओढू पहाणारा तोच interconnected समुद्र. निर्मितीच्या हातात अल्लड खेळणारा विनाश....
    हा हा....ही बोलण्याची तहान आहे ती या समुद्रात कुठेही भागणार नाही.... ही तहान नाही...ही नशा आहे.... बोलत राहणं, सांगत राहणं, ऐकत राहणं.... कोण कोणाला आवाज देणार मी....
    magic पोएट्री...इथे मीच माझ्याशी गप्पा मारतोय.... मी काळाच्या अनंत किनार्यावर उमटलेली माझी पाऊले पाहतोय....मी प्रत्येक पावलाशी कवितेची श्रद्धांजली देत चाललोय.....
   उद्या, परवा, काल , आधीची हजारो वर्षे, येणारी कोण जाणे किती....माझ्या खांद्यावर मला एकही क्षण नकोय..... मी format मारतोय हार्ड डिस्क.... आता फक्त magic पोएट्री चे जीवाश्म इथे उमटनारेत....शहाणपणाचा व्हायरस त्यांना डीलीट करे पर्यंत....
    दम मारो दम....मिट जाये गम.... चुकलास मित्रा.....मिट जाये गम तर मग उरणार काय?
    दुखाची कलाबूत आहे मित्रा, अगदी नाजूक पण पक्की.... हे सारे निर्मितीचे हुंकार, स्वर, व्रण त्या कोणालातरी चिरत गेलेल्या प्रश्नांच्या बाणाचे, सांगण्याच्या तहानेचे आहेत.... माणसाच्या एकटेपणाचे, त्याच्या भोवतीच्या अर्थहीन खेळाचे दुख जर मिटले तर?

ही माणसे लगबगीने पळतायेत, एकमेकांशी बोलतायेत, ह्या शहराच्या नाकपुड्यात ते त्यांच्या हालचालींचा ऑक्सिजन भरत चाललेत आणि शहर इकडे तिकडे फेकत चाल्लय माणसे एकेका उच्छ्वासासरशी.... मला कुठलाच अर्थ लागत नाहीये ह्या सगळ्या गोंधळाचा....उसन्या घेतलेल्या क्षणभंगुर स्वप्नांवर, नात्यांच्या एकमेकांना गुंतवत जाणार्या जाळ्यांवर पोसली जाणारी, अडकणारी आणि त्या अडकण्यालाच सापडणं म्हणत जल्लोष करणारी माणसे.... आणि मध्येच एकमेकांच्या असण्याची किंवा नसण्याची सवय मोडली कि अर्थहिनतेच्या निर्वात पोकळीत गुदमरणारी माणसे....आणि मग कुठल्याही गोष्टीचा आधार घेऊन त्या अर्थहिनतेच्या निर्वात पोकळीतून बाहेर पडायची धडपड,,,त्या धडपडीला अर्थपूर्णतेचे कपडे चढवायची धांदल....हा हा हा

सगळ्यात वाईट व्यसन म्हणजे जगण्याचं, त्या खालोखाल दुसर्या कोणाच्या असण्याचं...जाम सुटत नाहीत ह्या गोष्टी...

जरा कधी बाथरूम मधलं फिनेल पिऊन बघा...ती चव किंवा बेचव जशी घशातून खाली जाईल ना तसे फक्त आढ्याकडे बघत पडून राहा....मग मळमळ होईल, ओकारी येईल,,,,थोडं अजून प्या....मग बघा कोणालातरी हाक मारायची लाट उसळून येते अंगभर...पोटात गेलेलं, जगून झालेला किबा जगायचं राहिलेलं सगळं बाहेर पडू पाहता....हात-पाय आपोआप बचावाच्या हालचाली सुरु करतात....आणि आपण मरत नाही फिनेलने .....पण जगण्याचं व्यसन किती पक्कं ते कळेल....

आणि दुसरं कोणी असण्याच्या व्यसनाबाबत तर काय बोला.....आपल्या असण्याची आपल्याला खात्री असते कारण दुसर्या कोणाचा संदर्भ आपण आपल्या असण्याला देऊ शकतो....तो संदर्भ सोडला तर आपली सारी गृहीतके कोसळतात.....

आता गोड काळोख आहे सोबतीला....मी खिडकीच्या चौकटीतून दिसणारे आजूबाजूच्या अस्तित्वाचे आवाज ऐकतोय...

दम मारो दम.... मी आता एक गच्च कश मारतोय गांजाचा....आणि आता मला समोरच्या कोड्याचे अर्थ उकलू लागतील....

हद हद जाये हर कोई...अनहद जाये ना कोई....

हद अनहद के बीच मे रहा कबीरा सोये....

माणसाळलेलं असण्याची हद्द ओलांडली जातीये....संस्कारांचे केविलवाणे आवाज धुंदीच्या बेलगाम हाकांना कुठे पुरे पडणारेत..... दुसरा कश.... आणि आता अनहद.....

कबीरा....कुठे झोपलायेस बाबा....जरा मलाही पथारी पसरू दे......

निवत चाललीये शहराची रटरटती भट्टी....आणि ही उरलेली घोटभर शांतता....थांब जरासा वेळ तोवरी....

आता कश मोजलेले नाहीत....आणि magic पोएट्रीच्या किती ओळी झंकारून गेल्यात.....

शब्दांचे किनारे मागे पडतायेत....स्मरणाचे काटे कुठेही खुपत नाहीयेत..... बोलायच्या तहानेला कवितांचे झरे येऊन मिळतायेत आणि मीच मला सांगत चाललोय, पहात चाललोय उमलणार्या, आणि त्याच क्षणात मनात शोषल्या जाणार्या गाण्यांच्या ओळी.....

निर्मम, निखळ एकटेपण....मायाळू, समंजस मौन.... स्वप्नांचे आवाज ऐकू न येणारी शांत झोप.....

आकाशाच्या निर्विकार कृष्णतेला नव्या दिवसाच्या प्रकाशाची धडक बसतीये.... आटत चाललीये त्वचेला स्पर्शणारी उब....माझे डोळे मिटत चाललेत.... शेवटचा कश.... जाणीव कोसळत चाललीये शांततेच्या खोल डोहात....कानाशी ऐकू येणारा हे एक शेवटचं गाणं...

Have no fear for when I'm alone

I'll be better off than I was before

I've got this light
I'll be around to grow
Who I was before
I cannot recall

Long nights allow me to feel...
I'm falling...I am falling
The lights go out
Let me feel
I'm falling
I am falling safely to the ground
Ah...

I'll take this soul that's inside me now
Like a brand new friend
I'll forever know

I've got this light
And the will to show
I will always be better than before

Long nights allow me to feel...
I'm falling...I am falling
The lights go out
Let me feel
I'm falling
I am falling safely to the ground

विसरले जाणारे एक साधे आयुष्य

2011-04-26T19:12:00.001+05:30

सदू, चार भावांतला तो तिसरा आणि तिन्ही भावांपेक्षा वेगळा. सदू चार वर्षाचा असताना त्याची आई गेली. त्यांनतर वडिलांनी एका हळव्या जागेसारखा सदूला जपला. सदूचे वडील एका वाड्याचे, त्याच्यापुढच्या निवांत पसरलेल्या अंगणाचे, मागच्या निगा राखलेल्या बागेचे एकुलते एक मालक. खरंतर त्यांच्या चारही मुलांना बायका-पोरांसह पुरून उरेल एवढी जागा वाड्यात. पण सदूचा सगळ्यात मोठा भाऊ अकाली गेला, दुसर्याने कुठल्या एका झटक्यात भ्रमंती आणि ब्रह्मचर्य पत्करले, तिसरा सदू....त्यामुळे चौथ्या भावाच्या बायकोकडे वाड्याची सूत्रे गेली. अर्थात सदूच्या गोष्टीतला हा नगण्य भाग.
तर सदू चौथीपर्यंत शाळेत गेला. किंवा मास्तर ओळखीचे म्हणून चौथीपर्यंत पुढे ढकलला गेला. वडिलांची आशा होती कि एक दिवस नशिबाचा फासा पालटेल. सदू चार-चौघांइतका, किमान ढोबळ आकार असलेला माणूस होईल. एक दिवस सदू शाळेतून घरी आला नाही. वाटेत कुठेतरी त्याचे दप्तर सापडले. त्याच्याबरोबर वर्गात असलेल्या मुलांना विचारले तर त्यांनी सदूला शाळेतून बाहेर पडताना पाहिल्याचे सांगितले. उरलेला आख्खा दिवस वडील आणि दोन भाऊ त्याला शोधत राहिले. रात्रभर सगळे जागे होते. दुसर्या दिवशी पोलिसात तक्रार झाली. दुपारपर्यंत हा लोकांना चर्चेचा विषय झालेला. शाळा सुटल्याची वेळ झाली आणि सदू घरी आला. चेहरा, कपडे मळलेले...पण कुठे ओरखडा नाही. चेहेर्यावर मधला एक दिवस दिवसांच्या माळेतून सुटल्याचा मागमूसही नाही. सगळ्यांनी त्याला खोदून खोदून विचारून पाहीले. पण ते सगळे प्रश्न निरर्थक असल्यासारखं सदू त्याच्या कोर्या, किंचित हसर्या डोळ्यांनी सगळ्यांकडे बघत राहीला. शेवटी भाऊ त्याच्या या गप्प बसण्यावर चिडून त्याला मारायला धावला तेव्हा सदू घरातून बाहेर पळत आला. घराबाहेर असलेल्या आणि त्या दुपारी निवांत पहुडलेल्या अंगणात आपल्या फांद्यांचा कुटुंब-कबिला सांभाळत वयाने म्हातारे असे एक झाड होते. सदू त्या झाडाला पाठ टेकवून बसला. भाऊ तिथे पोचायच्या अगोदर वडिलांनी भावाला समजावले. मग त्यांनी शेजार-पाजारच्याना पांगवले. ते झोपाळ्यावर येऊन बसले. सदू झाडाला टेकून बसला होता. अपराधीपणाची झाक नाही, ना आल्यावर बापाला बिलगला नाही. ओलसर डोळ्यांनी वडील सदूला त्याच्या आईच्या आठवणी सांगू लागले. झोपाळा हलकेच हलत होता. समोरच्या झाडाच्या सावलीत सदू बसला होता, कोरे, किंचित हसरे डोळे घेऊन.
   सदू त्यानंतर शाळेत गेला नाही. वडिलांनी त्याला बागेत काम करायला शिकवले. सदूच्या हातात फार कसब होते असे नाही, पण सदूला बागेची सवय झाली. अर्धी विजार आणि वर पांढरा सुती शर्ट हा त्याचा नेहमीचा वेश बनला. एकट्याने वडिलांनाही बाग पाहणे अपुरे व्हायचे. सदूबरोबर तेही बागेत रमायचे. दिवसभरात केव्हातरी झाडाखाली बसलेला सदू आणि समोर झोपाळ्यावर हलकेच झोके घेत बसलेले वडील दिसायचे. कधी वडील बोलत असायचे, कधी झोपाळा नुसताच झुलत असायचा. आणि समजणं- न समजणं ह्याच्या पलीकडे असलेलं एक हसणं घेऊन सदू तिथे बसलेला असायचा.
    सगळ्यात धाकट्या मुलाचं लग्न झाला आणि वडिलांच्या म्हातारपणाला उतरती कळा आली. घरात वहिनी आल्यावर सदू रात्रीचा घरात झोपायचा बंद झाला. रात्री दहाच्या सुमारास सदू वळकटी आणून अंगणात टाकायचा आणि झोपून जायचा. कधीतरी भटक्या भाऊ घरी असेल तर तोही सदूशेजारी झोपायचा. सकाळी वडिलांची हाक ऐकली कि सदूचा दिवस सुरु व्हायचा. सदूच्या सोबतची माणसे कुठेतरी पुढेमागे सरकत होती. पण एखाद्या जुन्या घडाळ्याने ठरल्यासारखे ठण-ठण टोले न चुकता द्यावेत तसे सदूचे दिवस होते.
    पण त्याचे दिवस एकसारखे एक असले तरी सगळ्यांचे नसतात. सदूच्या वडिलांचे नव्हते, वाड्यासमोरच्या अंगणाचे नव्हते. आणि सदूशी सावलीचे नाते जोडून असलेल्या झाडाचेही नव्हते. वाढत जाणार्या शहरात वाड्याचा विस्तार मावणार नव्हता. शहरातल्या वाढू पाहणाऱ्या रस्त्यांच्या जाळ्याला अंगणातल्या फांद्यांच्या जाळ्याची अडचण होती. एक दिवस सरकारी हात वाड्यासमोरचे अंगण, झाडे साफ करू लागले. त्यात सदू ज्या झाडाखाली बसून कोर्या, किंचित हसर्या डोळ्यांनी वडिलांकडे पहात रहायचा ते झाडही होते. ते झाड तोडायला सुरुवात झाली आणि सदू ओरडत झाडाजवळ गेला. त्याचा कोरा चेहेरा कुठल्यातरी हरवण्याच्या जाणीवेने धुमसत होता. आधी तो झाडाखाली बसून राहीला, आणि जसे त्याचे भाऊ त्याला खेचू लागले तशी त्याने भावांना हिसडा देऊन झाडाला गच्च मिठी मारली. त्याच्या रागाचे, किंवा उद्रेकाचे आवर्त ओसरले कि मिठी सैल व्हायची आणि तो नुसता बिलगून असायचा. पण कोणी झाडाकडे जाऊ लागला कि तो परत खवळायचा . शेवटी वडिलांनी सरकारी लोकांना तात्पुरते अंगणातून बाहेर जायला सांगितले. भावांना त्यांनी अंगणाबाहेर तयार रहायला सांगितले. मग ते झोपाळ्यावर बसले. थोड्या वेळाने सदू झाड सोडन झाडाखाली सावलीत बसला. वडील सदूला काही सांगू लागले. सदूचा चेहेरा परत कोरा, किंचित हसरा होत गेला. नंतर एकदम काही उमजल्यासारखा सदू उठला आणि वडिलांच्या जवळ उभा राहीला. त्याला घेऊन, झाडाकडे वळून बघत बघत वडील अंगणाबाहेर गेले. मग सदूचा एक भाऊ, वडील आणि सदू रिक्षातून दूर कुठेतरी गेले. सरकारी माणसे कामाला लागली. त्यानंतर झोपाळा हलत राहीला, पण सावली मात्र संपली होती.
        पुढे सरकत गेलेल्या दिवसात सदूच्या आयुष्याचे कोपरे तसेच राहिले. वडील थकले आणि त्यांचा वावर कमी झाला. सदू एकटाच बाग बघायचा. कधीतरी वडील सदूचा आधार घेत संध्याकाळचे झोपाळ्यावर बसायचे, सदू झोपाळ्याजवळ बसायचा. वडील फार काही बोलायचे नाहीत. संध्याकाळचा उदास प्रकाश निवत गेला कि ते उठून सदूचा आधार घेत घरात जायचे. एक दिवस असेच संध्याकाळचे घरात गेल्यानंतरच्या रात्री झोपेतच वडील गेले. सकाळी भावाने हाक मारून सदूला उठवले. त्यावेळी भटक्या भाऊ घरात होता. तो सदूला घेऊन बसून राहीला. सदू कोर्या चेहेर्याने, किंचित हसत वडिलांचे प्रेत तिरडीवर बांधण्यापासून ते त्यांना उचलेपर्यंत सारे काही बघत होता. नंतर भटक्या भावासोबत तो अंत्ययात्रेतही चालत गेला. त्याने त्याच कोर्या, किंचित हसर्या चेहेर्याने वडिलांना शेवटचा नमस्कार केला. सगळे लोक कोरड्या शोकाचे उमाळे आणत सदूकडे पहात होते. तो केव्हातरी त्याच्या अजाण शांततेतून बाहेर पडेल असे सर्वाना वाटत होते. पण सदू कुठे ओरडला नाही, रडला नाही. चितेने पेट घेतल्यावर भटक्या भावाबरोबर लांब उभा राहून तो चितेकडे पहात होता. त्याच्या दुनियेला दुखाचा, हे काय चाल्लय ह्या कुतूहलाचा तडा गेला नव्हता. कदाचित नात्यांच्या रेषा त्याच्या मनात उमटल्याच नव्हत्या किंवा मुळात स्वतःच्या असण्यापलीकडे दुसर्या कोणाचे असणे नसणे जाणवावे असे काही सदूला नव्हतेच. पण अंगणातल्या तुटणाऱ्या झाडाशी सदूचे काय जुळले होते? का सदूचे वेगळेपण हेच कि सावली देणारे झाड का बाप हे त्याला ओळखताच येत नव्हते. सदूच्या कोर्या, किंचित हसर्या चेहेर्याला ह्या त्रयस्थ प्रश्नाचे काही नाही.
    वडील गेल्यावर काही दिवस सदूच्या वाहिनीचे सदूच्या नावाने ओरडणे ऐकू आले. पण हळूहळू आता वाडा वडिलांचा नाही, तर वहिनीचा आहे हे सदूच्या चक्रात आले. वडिलांची पारख आणि पखर तो बागेला देऊ शकला नाही तरी त्याने बागेतल्या झाडांना पोरके सोडले नाही. घरातली थोडीफार कामे आणि बाग ह्यात त्याचा दिवस बांधलेला होता. दुपारी तो बागेपासच्या ओट्यापाशी जेवायचा. भावांना तो असं गड्यासारखा जेवतो हे कधी-मधी बोचायचे. पण वहिनीच्या जवळ एका अंतरापलीकडे जायचे नाही असा सदूचा काही नियम होता. सदूच्या एकावर एक जमत जाणार्या दिवसात अजून एक बदल झाला. पूर्वी वडील सदूला घेऊन न्हाव्याकडे जायचे. त्यानंतर भावाने जेव्हा त्याला न्हाव्याकडे सोबत न्यायचा प्रयत्न केला तेव्हा सदूच्या साच्यात न बसणारा माणूस सदूने स्वीकारलाच नाही. तो अडून बसला. आरडा-ओरडा नाही पण आलाच नाही. मग भावाने समोर बसून त्याची दाढी करू पहिली. आधी सदू घाबरला पण मग तो अगदी आरामशीर बसून दाढी करून घेऊ लागला. भावाने दाढीसोबत केसांचा गोटाही केला. त्यानंतर सदूच्या हातात ब्लेड द्यायची भीती वाटल्याने हाच शिरस्ता बनला. कधी-कधी सदूच्या डोक्यावर कापल्याच्या खुणा आणि वर लावलेली हळद दिसायची.
    सदूच्या धाकट्या भावाची मुलेही सदूला 'सदूच' म्हणायची. अर्थात ह्यावर सदू काहीच म्हणायचा नाही. तो तसंच कोरं, किंचित हसत विहिरीचे पाणी झाडांना द्यायचा. जमेल तशी ताण-उसकटे काढायचा. पेरू, कैर्या, नारळ पडले असतील तर आणून ओट्यावर ठेवायचा. मध्येच हुक्की आल्यासारखे खत द्यायचा, फांद्या कापायचा. त्याचा दिवस ह्या एक संथ पण शाश्वत गतीत फिरून रात्री दहाला उरल्या-सुरल्या अंगणाच्या तुकड्यातल्या त्याच्या वळकटीपाशी थांबायचा. अध्ये-मध्ये एखाद्या संध्याकाळी तो झोपाळ्यापाशी बसून झोपाळा हलकेच झुलवत रहायचा.
     जातात तशी महिने, वर्षे गेली. भावाची मुले मोठी झाली. बागेतली झाडे पडली, किडली, वठली, नवीन कोणी रुजली नाहीत. विहिरीला पंप आला. सदूही पिकत गेला. पण त्याच्या रापलेल्या, सुरुकुतू लागलेल्या चेहेर्यावरच्या अबोध कोर्या जाणीवेला वयाने गाठलेच नव्हते.
    मोठ्या झालेल्या भावांच्या मुलांना हवे ते वाडा देत नव्हतं. वाडा पडून तिथे इमारत बांधून कोट्याधीश व्हायचे ठरले. मग बाग गेली, वाड्याचे धूड कोसळायला काही दिवस लागले, झोपाळाही गेला. भाऊ, वाहिनी वाडा पडताना निखळल्यासारखे रडले. कामाला लावलेली माणसे झोपाळा उचलून नेत असताना सदू कशातही जीव न लावण्याचा धडा गिरवल्यासारखे सारे पहात होता. पहिले झाड, मग वडील आणि आता झोपाळा....पण संपत जाण्याच्या या साखळीचे बंध सदूला बोचत नव्हते. हरवण्यासारखे काही व्हायला मिळण्यासारखे काही त्याच्यापर्यंत पोचलेच नव्हते. किंवा एकूणच सदूच्या दुनियेचे कोरे, किंचित अर्थ वेगळे होते.
      सदू अजून आहे, साठी ओलांडलेला. तो भावाच्या घरात राहतो. नव्या इमारतीत भावाला, भावाच्या दोन्ही मुलांना ऐसपैस जागा मिळाली आहे. रस्ता दिसू शकेल अशी बाल्कनी भावाच्या घराला आहे. बाल्कनीला शेड लावून घेतली आहे. सदू आता बाल्कनीत झोपतो. त्या बाल्कानिखाली असणाऱ्या अंगणाच्या, झोपाळ्याच्या आठवणींचा स्पर्श त्याला होतो का हे कळायला वाव नाही. तो अजूनही तसेच कपडे घालतो, दाढीचा नियम तोच आहे. सदूच्या भावाची नातवंडेही त्याला सदू म्हणतात. बाहेरच्यांना तो आता फारसा दिसत नाही. पण कधी दिसला तर वयाच्या हिशोबाचे ओझे आणि चल-बिचल त्याला नाही एवढे दिसते. कधी एखाद्या संध्याकाळी रस्ता चौखूर उधळलेल्या वाहनांनी गुदमरत असताना, बाल्कनीच्या कडेशी सदू खुर्चीवर बसलेला असतो. बाल्कनीच्या भिंतीवर कोपर आणि हाताचा तळवा हनुवटीशी टेकवून. आठवणींच्या झोपाळ्याला तो मंद झोके देत असेल? त्याचे दिवस एकमेकांपासून वेगळे काढता येत नसले तरी त्यांच्यावर उमटून गेलेली वडिलांची माया, बागेची सोबत ह्यांचे कातर संदर्भ त्याला कधीच सापडत नसतील? सगळ्यांना घाबरवणारी शेवटची सावली सदूला जाणवतही नसेल का? का सोडावेसे काही सदूने धरलेच नाही त्यामुळे सदू ह्यातून मोकळा आहे? दूर कुठेतरी बघणारा त्याचा अजूनही कोरा, किंचित हसरा चेहेरा या कशाचीच उत्तरे देत नाही.